«Εμιγκρενιάδα» του Μιχάλη Παπαντωνόπουλου – Η αποδοχή του παραλόγου ως στάση ζωής

Υπάρχει η παγιωμένη αντίληψη ότι η ποίηση αποτελεί επικράτεια υπαινιγμών, συμβόλων και αλληγορίας. Κι όμως, για να καταλάβουμε τι εννοεί ο ποιητής, η ποίηση είναι αναγκαίο να ιδωθεί ως το κατεξοχήν πεδίο της κυριολεξίας. Και δεν αναφέρομαι στην πεζή, επιφανειακή κυριολεξία αλλά στη βαθιά νοηματική αμεσότητα, όπου η λέξη είναι αυτό και δεν υποκρύπτει κάτι άλλο, όπου η λέξη είναι η ίδια το πράγμα. Για παράδειγμα, «ένα σκοτάδι πόρτα» είναι μια μαύρη πόρτα ή μία πόρτα που την ανοίγεις και οδηγεί σε ένα κατασκότεινο δωμάτιο. Θέλω να πω ότι η αλήθεια στην ποίηση δεν μπορεί να εντοπίζεται πίσω από το ποίημα, άρα δεν προϋποθέτει αποκρυπτογράφηση: βρίσκεται μπροστά μας, ωμή, ξεκάθαρη και αυτό που μας εμποδίζει να τη δούμε είναι η συνήθειά μας -συνήθεια που αποκτήσαμε από δεκαετίες φοίτησης σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που προάγει την ασάφεια- να την ερμηνεύουμε ως κάτι άλλο.

Η επικρατούσα (σχολική) ερμηνευτική στάση στην ποίηση -ότι δηλαδή κάθε λέξη είναι σύμβολο και κάθε φράση αποκρύπτει τεχνηέντως το νόημα- απομακρύνει τον αναγνώστη από την ουσία της ποιήσεως. Διότι σύμφωνα με αυτή τη διδαχή καλούμαστε να ακούσουμε τη φωνή του ποιητή, αφού πρώτα λύσουμε τον γρίφο της. Κι όμως, ο ποιητής δεν είναι η Σφίγγα, συνεπώς η ποίηση δεν είναι γρίφος, είναι κατάθεση. Η λέξη «αίμα», φερ’ ειπείν, δεν είναι κατ’ ανάγκη σύμβολο συναισθήματος ή ιδέας. Το αίμα είναι αίμα: ιστορία, βία, καταγωγή, σώμα.

Αυτή την ανάγνωση ως κυριολεκτική και ως αλήθεια επιτάσσουν τα ποιήματα του Μιχάλη Παπαντωνόπουλου από τη συλλογή Εμιγκρενιάδα που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Κοβάλτιο / Σειρά Τάιγκα. Η «θηλαστική ιεραρχία του αίματος» δεν αποτελεί αλληγορία μιας αφηρημένης κοινωνικής δομής· είναι η δήλωση μιας βιολογικής και ιστορικής πραγματικότητας: η καταγωγή, οι δεσμοί είναι δυνάμεις που καθορίζουν το υποκείμενο. Ομοίως ο «γκρεμός» που «κερδίζεται σειρά» δεν αποτελεί μεταφορά της ψυχικής πτώσης· είναι η εμπειρία της βίας και της κοινωνικής κατάρρευσης.

Αντιστοίχως, εικόνες όπως «βαρέλι με πυρίτιδα» ή «ανήλικοι χαφιέδες του ’50» παραπέμπουν σε ιστορικά και πολιτικά βιώματα. Η ποίηση του Μιχάλη Παπαντωνόπουλου είναι καταγγελτική, δεν υπαινίσσεται. Το «γιάγμα από κραυγή» αντί ποιητικής υπερβολής, αποτελεί την ακριβή περιγραφή μιας εμπειρίας όπου η αρπαγή και η κραυγή υπάρχουν ως πράξη.

Η επίκληση «Κύριε ο φονιάς» απέχει από θεολογικές μεταφορές, συνιστά κατηγορητική κραυγή. Ο φονιάς είναι ο θύτης, στιγματισμένος από το έγκλημα. Η φράση «δώσε το μένος απ’ το αίμα της μητέρας μου» μιλά για μια πραγματική, σωματοποιημένη, «κληρονομική» ορμή αντίστασης.

Η δύναμη των ποιημάτων της Εμιγκρενιάδας εντοπίζεται ακριβώς στο ότι δεν κρύβονται πίσω από μεταφορές. Ο λόγος τους είναι πυκνός, σκληροτράχηλος, διότι είναι αληθινός. Η δυσκολία που θα συναντήσει ο αναγνώστης στην Εμιγκρενιάδα οφείλεται στην ένταση που προκαλεί η πραγματικότητα που αποτυπώνει η εν λόγω συλλογή. Μας είναι πιο οικείο να εκλάβουμε τους στίχους ως μεταφορά, παρά να αποδεχτούμε ότι αυτό που διαβάζουμε όντως συμβαίνει. Επομένως, η αλήθεια στην ποίηση όπως και η αλήθεια στην Εμιγκρενιάδα επιτάσσουν μια αντιληπτική συστροφή: να αντικρίσουμε την ουσία αντί να ψάχνουμε πίσω από αυτό που ήδη βρίσκεται μπροστά μας.

Ποιήματα μαρτυρίες 

Σε ό,τι αφορά την αλήθεια στην ποίηση με βιωματικό ή και πολιτικό φορτίο, αυτή επιμένει στην αποτύπωση της σκληρής εμπειρίας, αρνούμενη να τη μετατρέψει σε κάτι εξωραϊσμένο. Η αλήθεια της έγκειται στην καταγραφή. Σε αυτή την ποίηση, το πολιτικό είναι σώμα που αφήνει αποτύπωμα στη μνήμη. Όταν η βιωματική ποίηση αναφέρεται στη βία, την κατονομάζει. Όταν αφορά την απώλεια, την παραθέτει ως εμπειρία που εξακολουθεί και συμβαίνει.

Το βιωματικό πολιτικά φορτισμένο ποίημα λειτουργεί ως μαρτυρία. Επομένως, ο λαός δεν είναι μια αφηρημένη συλλογικότητα· είναι σώματα που έχουν υποστεί, αντισταθεί, χαθεί. Η ποίηση του Μιχάλη Παπαντωνόπουλου δεν «μιλά για» – μιλά από τον πυρήνα του δημιουργού δίχως συναισθηματικές αποστάσεις και επομένως δίχως έλεγχο της κατάστασης που περιγράφει. Φέρει ένταση και την πεποίθηση ότι ακόμη η βιωματική εμπειρία δεν έχει αποφορτιστεί. Η κοφτή και βίαιη χρήση του λόγου εξυπηρετεί την αναγκαιότητα για αλήθεια: αλλιώς δεν θα μπορούσε να ειπωθεί αυτό που λέει.

Και δεν υπάρχει λύση ούτε κάθαρση. Η ευθύνη δεν αίρεται, η ενοχή δεν εξαγνίζεται, η απώλεια δεν μετατρέπεται σε αφήγηση που κλείνει τον κύκλο της. Ο άνθρωπος παραμένει μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτικό συνεχές, χωρίς εγγυήσεις.

Σε ό,τι αφορά τη σύντμηση της ποίησης με την αλήθεια στην Εμιγκρενιάδα αυτή αποτελεί υπαρξιακή πράξη. Ο υπαρξισμός επιμένει ότι ο άνθρωπος δεν έχει προδιαγεγραμμένη ουσία· πρώτα υπάρχει και έπειτα καθορίζει τον εαυτό του μέσα από τις επιλογές και τις πράξεις του. Στην Εμιγκρενιάδα η θέση αυτή αποτυπώνεται με τρόπο βιωματικό. Ο ποιητικός λόγος του Παπαντωνόπουλου εκθέτει την ύπαρξη σε κατάσταση οριακή. Το «είμαι ξένος μπροστά σου» είναι η κυριολεκτική δήλωση μιας ύπαρξης που δεν βρίσκει έρεισμα ούτε σε θεό ούτε σε πατέρα ούτε σε ιστορία που να τη δικαιώνει.

Η υπαρξιακή διάσταση αυτής της ποίησης εντοπίζεται στην απουσία παρηγορίας. Δεν προηγείται νόημα, ούτε αλήθεια που να εγγυάται την τάξη του κόσμου. Η φωνή που μιλά βρίσκεται απροστάτευτη, έκθετη σε ένα πεδίο βίας και ευθύνης κι είναι αδύνατον να μετατεθεί αλλού. Όταν ζητείται «το μένος απ’ το αίμα της μητέρας», αυτό είναι η αναγνώριση ότι η καταγωγή μεταφέρει στο υποκείμενο ένα φορτίο που οφείλει να σηκώσει. Και δεν υπάρχει λύση ούτε κάθαρση. Η ευθύνη δεν αίρεται, η ενοχή δεν εξαγνίζεται, η απώλεια δεν μετατρέπεται σε αφήγηση που κλείνει τον κύκλο της. Ο άνθρωπος παραμένει μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτικό συνεχές, χωρίς εγγυήσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, η άρνηση της μεταφοράς αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ο Παπαντωνόπουλος, δεν επιτρέπει τη μεταφορά. Και σε αυτή την ποιητική χώρα η υπαρξιακή (του) αλήθεια είναι εμπειρία: το βίωμα του ανθρώπου που μπορεί και στέκει σε έναν εχθρικό κόσμο που δεν του οφείλει τίποτα.

Η μορφή του πατέρα 

Στην προέκταση αυτής της συνθήκης υπάρξεως, η μορφή του πατέρα στην ποίηση του Μιχάλη Παπαντωνόπουλου εμφανίζεται θα λέγαμε ως ρήξη ή εμπόδιο, πάντως σε καμία περίπτωση ως προσδιορισμός. Με άλλα λόγια ο πατέρας δεν είναι η υπόσχεση κάποιας συνέχειας, είναι διακοπή.

Η σύνδεση με το αίμα -που επανέρχεται στην ποίηση του Παπαντωνόπουλου- εμφανίζεται ως δύναμη, ως μένος, ως κάτι που εκκινεί καταστάσεις μα τις αφήνει μετέωρες.

Η φράση «είμαι ξένος μπροστά σου/ όπως κάθε πατέρας» δηλώνει κυριολεκτικά την αδυναμία της σχέσης να θεμελιώσει ατομική ταυτότητα. Ο πατέρας αντί φορέας της Αρχής, της τάξης ή της καταγωγής, αποτελεί πρόσωπο ακατανόητο κι απρόσιτο. Η ανοικειότητα αυτή αφορά τη δομή της ύπαρξης: κανείς δεν εγγυάται τον άλλον.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η μορφή του πατέρα απουσιάζει – τουναντίον, είναι παρούσα με τρόπο επίμονο και αδιάλλακτο. Όμως η παρουσία αυτή εκθέτει ακόμη περισσότερο την ανάγκη για νόημα δίχως ωστόσο να την ικανοποιεί. Έτσι η σχέση με τον πατέρα αναγνωρίζεται ως έλλειψη θεμελίου. Η σύνδεση με το αίμα -που επανέρχεται στην ποίηση του Παπαντωνόπουλου- εμφανίζεται ως δύναμη, ως μένος, ως κάτι που εκκινεί καταστάσεις μα τις αφήνει μετέωρες. Είναι η μορφή στην οποία το υποκείμενο δεν μπορεί να στηριχθεί. Υπό αυτό το πρίσμα η υπαρξιακή αλήθεια γίνεται αδυσώπητη: δεν υπάρχει πρόσωπο που να μπορεί να εγγυηθεί ότι στον κόσμο υπάρχει νόημα. Ούτε καν ο πατέρας.

Η αποδοχή του παραλόγου

Η φιγούρα του πατέρα στην ποίηση του Παπαντωνόπουλου μπορεί να ιδωθεί μέσα από την οπτική του παραλόγου, όπως τη διατύπωσε ο Αλμπέρ Καμύ. Για τον Καμύ, το παράλογο προκύπτει από τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη απαίτηση για τάξη και δικαιοσύνη και σε έναν κόσμο που δεν ανταποκρίνεται σε αυτές τις απαιτήσεις. Στην ποίηση του Παπαντωνόπουλου, ο πατέρας ενσαρκώνει το σημείο σύγκρουσης. Είναι το πρόσωπο από το οποίο αναμένεται μια απάντηση -μια θεμελίωση της ύπαρξης- μα παραμένει σιωπηλό ή αδιαπέραστο. Η φράση «είμαι ξένος μπροστά σου/ όπως κάθε πατέρας» αποκαλύπτει την κατάρρευση της προσδοκίας ότι ο πατέρας μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας νοήματος. Όπως στο καμυϊκό παράλογο, έτσι και στην Εμιγκρενιάδα, η ανάγκη παραμένει μα η απόκριση δεν έρχεται. Ο πατέρας είναι το όριο που δεν ξεπερνιέται. Από αυτής της άποψης η Εμιγκρενιάδα συναντά τον Καμύ μέσω της αποδοχής του παραλόγου δίχως παρηγορητικές κατασκευές και δίχως συμφιλίωση ρόλων.

Στον ποιητικό κόσμο της Εμιγκρενιάδας καθώς και στον πραγματικό (μου) κόσμο, το «μ’ έχεις φίλο;» κατακρημνίζει κάθε αυτονόητη αρχή. Θέτει υπό αίρεση, υπό κρίση τα θεμέλια κάθε μορφής εξουσιαστικής σχέσης.

Το ενδιαφέρον είναι ότι, όπως στη θεωρία του Καμύ για το παράλογο, έτσι και εδώ, η αναγνώριση του παραλόγου δεν οδηγεί στην παραίτηση. Τουναντίον, προκαλεί επιμονή: το υποκείμενο συνεχίζει να απευθύνεται στον πατέρα, εξακολουθεί (σε άλλο ποίημα) και απευθύνεται ως πατέρας, και ας γνωρίζει ότι δεν θα λάβει απόκριση. Αυτή η επιμονή συγκροτεί την αλήθεια της ποίησης ως στάση απέναντι στο αδιέξοδο.

Το ερώτημα «μ’ έχεις φίλο;»

Αντί κατακλείδας, θα ήθελα να αναφερθώ σε ένα προσωπικό ζήτημα: στο ερώτημα που τίθεται στη συλλογή αυτή, «μ’ έχεις φίλο;» Το ερώτημα αυτό (που έχει τεθεί στην πραγματικότητα και μάλιστα κατ’ εξακολούθηση) διαρρηγνύει κάθε ιεραρχία: στον ποιητικό κόσμο της Εμιγκρενιάδας καθώς και στον πραγματικό (μου) κόσμο, το «μ’ έχεις φίλο;» κατακρημνίζει κάθε αυτονόητη αρχή. Θέτει υπό αίρεση, υπό κρίση τα θεμέλια κάθε μορφής εξουσιαστικής σχέσης. Και μέσα από αυτή την έκθεση η γλώσσα και ο ανθρώπινος τρόπος αποδομούνται μα επανέρχονται πιο ισχυροί, όπως μπορεί να επανέλθει ή επαναπροσδιοριστεί η ταυτότητα του υποκειμένου ‒ ταυτότητα που το υποκείμενο προσπάθησε να διατηρήσει κι ας το ισοπέδωνε η βία.

Μέσω του συγκεκριμένου ερωτήματος ο Μιχάλης Παπαντωνόπουλος αποτύπωσε μια υπαρξιακή ένταση που φέρει πολλές αλήθειες ή αποτύπωσε αυτή την αλήθεια που φέρει αλλεπάλληλες υπαρξιακές εντάσεις συνεπής σε ό,τι υποστήριξε εξαρχής: η αλήθεια της ποίησης είναι η εμπειρία του υπάρχειν μέσα στο παράλογο και στην έκθεση χωρίς εχέγγυα μα με διαρκή επίμονη παρουσία στα πράγματα. Σε αυτή την επιμονή ο Μιχάλης Παπαντωνόπουλος δεν πρέπει να ερμηνευτεί με αλληγορίες ούτε με φιλολογικά τερτίπια. Ο Μιχάλης υπάρχει. Και αυτό είναι υπεραρκετό.

*Η ΛΑΜΠΡΙΑΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ είναι ποιήτρια, μεταφράστρια και συνεκδότρια των εκδόσεων «Κοβάλτιο»

Λίγα λόγια για τον ποιητή

Ο Μιχάλης Παπαντωνόπουλος είναι Έλληνας ποιητής και μεταφραστής. Γεννήθηκε το 1980 στο Μεταξουργείο. Έχει εργαστεί ως διορθωτής, επιμελητής εκδόσεων, βιβλιοπώλης και κειμενογράφος.

Έχει εκδώσει τα ποιητικά βιβλία Δ, Συμεών Βάλας, Οι Δώδεκα, Βόλια και Εμιγκρενιάδα.