«Ασπασία Καρρά, μια γυναίκα του καναπέ» της Αρχοντούλας Διαβάτη – Μαρτυρία για ένα φωτεινό παράδειγμα του αντιδικτατορικού αγώνα

Στην παρουσίαση του βιβλίου της Αρχοντούλας Διαβάτη με τίτλο Ασπασία Καρρά, μια γυναίκα του καναπέ (εκδ. Νησίδες) που έγινε την Κυριακή 10 Μαΐου στις 14:00 στην αίθουσα Διάλογος (Περίπτερο 15) στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης μίλησαν οι Λίζυ Τσιριμώκου, ομότιμη καθηγήτρια Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας ΑΠΘ, Εύα Μαθιουδάκη, συγγραφέας, Αθηνά Παπανικολάου, φιλόλογος, συγγραφέας, Χαρούλα Αποστολίδου, φιλόλογος, συγγραφέα και η συγγραφέας του βιβλίου. Το βιβλίο είναι ένα έργο-μαρτυρία για την αγωνίστρια της αντιδικτατορικής αντίστασης, Ασπασία Καρρά. 

Ακολουθούν τα όσα είπε στην παρουσίαση η Εύα Μαθιουδάκη:

Αν ήθελα να δώσω έναν τίτλο στο βιβλίο-μαρτυρία, που με τόση φροντίδα μάς παρουσιάζει σήμερα η Αρχοντούλα Διαβάτη, για τη ζωή και το έργο της Ασπασίας Καρρά, θα το ονόμαζα «το ρίγος της ιστορίας». Μια ιστορία πρόσφατη που για πολλούς από εμάς παραμένει σαν γλίτσα, τσίχλα πατημένη σε βρώμικο πεζοδρόμιο που δεν ξεκολλά.

Η ιστορία δεν είναι άγραφο χαρτί. Στο πλαίσιο της φετινής επετείου του πραξικοπήματος των Συνταγματαρχών, ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος έγραψε στην Καθημερινή ότι η ηθική μας σύνδεση μόνο με τα γεγονότα, μας στερεί την αντίληψη για τις αλλαγές μας και τις εξελίξεις που αυτά προκάλεσαν στην ιστορία μας και κατ’ επέκταση στις ζωές μας. Φέτος, συμπληρώθηκαν πενήντα εννέα χρόνια από την 21η Απριλίου 1967. Η μνήμη μας και οι αναφορές μας για την 21η Απριλίου 1967 έχουν κρυώσει εδώ και πολύ καιρό. Ενδεικτικά, τη συνδέουμε με την 21η/4/67, την ημέρα που τα τανκς κατέλαβαν την Αθήνα και κατέλυσαν το κράτος, με τη 17η/11/73, ημέρα που αστυνομία και στρατός εισέβαλαν με βαρβαρότητα στο Πολυτεχνείο, με την 24η/7/74, ημέρα που έπεσε η Χούντα. Οι πιο ευαίσθητοι από εμάς ίσως συνεχίζουν να την συνδέσουν με τα βασανιστήρια και την ευρεία έννοια της καταστολής.

Και γι' αυτό ακριβώς τον λόγο είναι ιδιαιτέρως σημαντικό το βιβλίο Ασπασία Καρρά: Μια γυναίκα του καναπέ. Γιατί ακόμη και σήμερα δυσκολευόμαστε να παραδεχτούμε ότι στην πραγματικότητα ήταν ελάχιστοι αυτοί που αγωνίσθηκαν σθεναρά εναντίον της Διδακτορίας των Συνταγματαρχών. Θα ήταν δύο, θα ήταν τρεις, ή πέντε χιλιάδες νοματαίοι, παραπάνω δεν ήταν… και ανάμεσά τους, η Ασπασία Καρρά, φωτεινό παράδειγμα στην περιφέρεια των γεγονότων, αλλά πάντα στην πρώτη γραμμή. Η ζωή της δεν μπήκε σε πρωτοσέλιδα. Λίγοι ήταν αυτοί που μπορούσαν να επιδείξουν αντιστασιακές περγαμηνές και όμως εκείνη δεν επιδίωξε να δρέψει τους καρπούς του δύσκολου αγώνα της.

Για την πολιτική δράση της Ασπασίας Καρρά υπάρχουν ειδικότεροι από εμένα για να μιλήσουν. Η Ασπασία Καρρά υπήρξε όμως και μοδίστρα, εφόσον λόγω φρονημάτων δυσκολευόταν να διοριστεί ως δασκάλα. Μια εργασία που απαιτεί προσοχή στη λεπτομέρεια, ακρίβεια στις μετρήσεις στο τελικό φινίρισμα, υπομονή και επιμονή, δημιουργικότητα, επικοινωνιακές δεξιότητες, αλλά προπάντων συνέπεια. Η μοδίστρα των παλαιοτέρων χρόνων, προερχόμενη συνήθως από φτωχά κοινωνικά στρώματα, από τον αθέατο, ιδιωτικό χώρο, ήταν σε θέση να καταγράφει την ιστορία από κάτω. Λειτουργούσε ως συνδετικός κρίκος κοινωνικών τάξεων, καθώς ερχόταν σε επαφή με κυρίες της υψηλής κοινωνίας αλλά και με την καθημερινότητα των λαϊκών συνοικιών, έχοντας συχνά ρόλο εξομολογητή.

Αλλά και η εικόνα της Ασπασίας Καρρά να μεταφέρεται στην πλάτη του πατέρα της λόγω της αναπηρίας της δημιουργεί έναν συγκλονιστικό παραλληλισμό με το κλασικό σύμβολο του Αινεία, ο οποίος διέσωσε τον πατέρα του, Αγχίση, κουβαλώντας τον στους ώμους του μέσα από τις φλόγες της Τροίας. Στον μύθο, ο Αινείας κουβαλά τον πατέρα του για να σώσει το παρελθόν (την παράδοση, τις ρίζες, τα ιερά σύμβολα). Στην ιστορία της Ασπασίας, ο πατέρας κουβαλά την κόρη του για να της χαρίσει το μέλλον. Ψυχολογικά, αυτή η «πλάτη» γίνεται το θεμέλιο της αυτοπεποίθησης του παιδιού. Το κορίτσι δεν νιώθει «ανάπηρο», αλλά «προστατευμένο», αποκτώντας τη δύναμη να πατήσει αργότερα στα δικά του πνευματικά πόδια.

Η αρρώστια δεν ήταν κατήφορος και φθορά για την Ασπασία Καρρά, μετουσιώθηκε σε σκοπό και όχι σε εμπόδιο. Δεν γνωρίζω προσωπικά την Ασπασία Καρρά, τη γνώρισα μέσα από το βιβλίο της Αρχοντούλας Διαβάτη. Μέσα από τα λόγια της Ασπασίας γνώρισα μια γυναίκα γλυκιά και ταυτόχρονα δυνατή, τρωτή αλλά και άτρωτη, μεγαλόθυμη και σοφή.

Αλλά και η Αρχοντούλα Διαβάτη, με την ακόρεστη της δίψα για ζωή και δράση, με την βαθιά ανθρωπιστική ματιά της στον κόσμο, κόβει, ράβει και αυτή, αλλά κυρίως ανασυνθέτει τη ζωή της αγωνίστριας Ασπασίας Καρρά, με προσοχή στη λεπτομέρεια, και την γνωστή ενσύναισθηση που διακρίνει το σύνολο του έργου της.

Διηγείται η Ασπασία Καρρά, γράφει η Αρχοντούλα Διαβάτη, διηθίζοντας στιγμές, γεγονότα, τραύματα και πόνος υπό το πρίσμα της διεισδυτικής ματιάς της. Η γραφή της πότε πότε είναι αφαιρετική, και ό,τι παραλείπεται ή υπονοείται από τις ιστορικές λεπτομέρειες, αναπληρώνεται από λόγια ζεστά μιας γυναίκας που αγάπησε πρώτα από όλα τον άνθρωπο, μένοντας πιστή σε αξίες και ιδανικά.

Ύφος λιτό, γλώσσα ανεπιτήδευτη, πυκνή και ρέουσα, ματιά λυρική. Ολιγογράφος η Αρχοντούλα Διαβάτη, γνωρίζει πώς να ισορροπεί μεταξύ του προσωπικού και του συλλογικού με ένα δικό της, ιδιαίτερα σοφό τρόπο.

Η Αρχοντούλα Διαβάτη έχει μια ιδιαίτερη ικανότητα για συσχετισμούς και απρόβλεπτες συνάψεις, Πιθανόν να είναι ο δικός της, μοναδικός τρόπος να κατανοεί το περιβάλλον γύρω της, η δική της προσωπική μυθολογία. Μετασχηματίζει την ιστορία σε μυθιστόρημα, το μυθιστόρημα της ζωής μας. Το ότι κάτι συνέβη στ’ αλήθεια, και ότι κάποιος έζησε με αυτόν τον τρόπο, δεν αλλάζει τα μυθιστορηματικά υλικά της ιστορίας. Κάτω από αυτή την οπτική, είναι λάθος να διαβαστεί το βιβλίο μόνο λόγω της ιστορικής του ταυτότητας. Αλλά είναι επίσης λάθος να διαβαστεί ως μυθοπλασία, γιατί δεν είναι.

Ύφος λιτό, γλώσσα ανεπιτήδευτη, πυκνή και ρέουσα, ματιά λυρική. Ολιγογράφος η Αρχοντούλα Διαβάτη, γνωρίζει πώς να ισορροπεί μεταξύ του προσωπικού και του συλλογικού με ένα δικό της, ιδιαίτερα σοφό τρόπο. Η ποιότητα του συγγραφέα, έλεγε ο Άγγλος ρομαντικός Σάμιουελ Κόλεριτζ, είναι πανταχού παρούσα και πουθενά ορατή, σαν μία ξεχωριστή συγκίνηση. Ναι, συγκίνηση. Την ίδια συγκίνηση και ευαισθησία που διακατέχει και το υπόλοιπο λογοτεχνικό έργο της συγγραφέως που χωρίς να φωνασκεί, δρα υποδόρια, περιθάλποντας τις μικρές και μεγάλες αγωνίες μας, τις αδιαφανείς ραγισματιές μας.

*Η ΕΥΑ Μ. ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗ είναι συγγραφέας. 

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Αρχοντούλα Α. Διαβάτη γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη, όπου ζει και εργάζεται. Σπούδασε Νομικά και Νεοελληνική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Εργάσθηκε ως καθηγήτρια-νομικός στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.

Είναι μέλος της Ε.Λ.Θ. Κείμενά της πρωτοδημοσιεύθηκαν στο Αντί, στο Εντευκτήριο, στην Παρέμβαση και σε ψηφιακά λογοτεχνικά περιοδικά.