«Πρόκειται για αληθινή ιστορία»: για τη σχέση βιώματος και μυθοπλασίας (ή για τη σχέση Ιστορίας και λογοτεχνίας ξανά)

Σκέψεις για τη σχέση της Ιστορίας με τη λογοτεχνία και για τα αξιολογικά κριτήρια της λογοτεχνικότητας, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου «Από Φύλο σε Φύλο – 10 ιστορίες για την ελευθερία και την ισότητα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας» (εκδ. Free Thinking Zone/Athens Voice). Κεντρική εικόνα: © Freepik.

Γράφει η Άννα Αφεντουλίδου

Λίγο πριν από την έκδοση του βιβλίου Από Φύλο σε Φύλο – 10 ιστορίες για την ελευθερία και την ισότητα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας (εκδ. Free Thinking Zone/Athens Voice) υπήρξαν έντονες αντιδράσεις κάποιων ομάδων ή ατόμων που ανήκουν στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα με μηνύματα προς την επιμελήτρια του τόμου Εύα Στάμου αλλά και τη διοργανώτρια Αρετή Γεωργιλή (Free Thinking Zone) με τα οποία αμφισβητούνταν η ικανότητα και το δικαίωμα ατόμων με μη queer ταυτότητα να γράφουν για θέματα queer.

Με αφορμή το γεγονός αυτό θεωρώ ότι έχουν τεθεί εκ νέου –όχι για πρώτη, βέβαια, αλλά για πολλοστή φορά– δύο κρίσιμα θεωρητικά ζητήματα:

1. Το θέμα της σχέσης της Ιστορίας με τη λογοτεχνία και
2. Το θέμα των αξιολογικών κριτηρίων της λογοτεχνικότητας – του κατά πόσο δηλαδή ένα κείμενο είναι λογοτεχνικό ή «αξίζει» ως τέτοιο.

Θα προσπαθήσω πολύ σύντομα να εξηγήσω.

Το πρώτο θέμα έχει ποικίλες διαστάσεις: πόσο η λογοτεχνία γίνεται πράγματι φορέας της Ιστορίας, δηλαδή της αληθειακής αναπαράστασης γεγονότων που συνέβησαν στο επίπεδο της ατομικής και συλλογικής ζωής; Πρόκειται για ερώτημα πολύ παλιό. Το έχουν ήδη αντιμετωπίσει οι Ομηριστές αιώνες πριν, όταν είχαν να απαντήσουν στο κρίσιμο για την εποχή τους ερώτημα: μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα ομηρικά έπη ως ιστορικές πηγές; Και μετά από πολυετείς διαμάχες και αλλεπάλληλες αρχειακές έρευνες αποφάνθηκαν πως όχι.

Αυτή η α-φερεγγυότητα από την πλευρά της ιστορικής τεκμηρίωσης των Ομηρικών επών καθόλου δεν υποβιβάζει βεβαίως τη λογοτεχνική τους αξία.

Επειδή τα ομηρικά έπη εκτός από τον μύθο, πάνω στο οποίο έστηναν τις αφηγήσεις τους έχουν χρησιμοποιήσει πληθώρα πραγματολογικών αναφορών από διαφορετικές εποχές: τόσο από την μυκηναϊκή κατά την οποία υποτίθεται ότι διαδραματίστηκαν τα αφηγούμενα γεγονότα όσο και από τα γεωμετρικά χρόνια που ήταν η εποχή κατά την οποία έζησαν οι δημιουργοί τους. Και που ήταν (εννοείται) πολύ περισσότεροι του ενός, παρόλο που η παράδοση έχει διασώσει το όνομα του Ομήρου ως του μοναδικού δημιουργού τους – το περίφημο «ομηρικό ζήτημα». Αυτή η α-φερεγγυότητα από την πλευρά της ιστορικής τεκμηρίωσης των Ομηρικών επών καθόλου δεν υποβιβάζει βεβαίως τη λογοτεχνική τους αξία.

Επομένως, για να έλθουμε στη σημερινή αναζωπυρωμένη συζήτηση για το πολυπαθές αυτό ερώτημα: μπορεί π.χ. ένα μυθιστόρημα που γράφεται σήμερα να αποδώσει λ.χ. την ιστορική διάσταση του Εμφυλίου, χωρίς να υπεισέρχονται σε αυτό στοιχεία από τα σημερινά βιώματα του συγγραφέα τους; Από κείμενα που κατά καιρούς διάβασε; Από πολιτικές ερμηνείες; Μπορούμε να «μάθουμε» ή και να «ξαναγράψουμε» την Ιστορία μέσα από αυτά; Προφανώς η απάντηση είναι όχι.

Και διότι το μυθιστόρημα εμπεριέχει ένα μεγάλο ποσοστό επινόησης –εύλογο, παρόλο που συχνά φαίνεται να λησμονείται ότι αυτή είναι η φύση του– και διότι ο βασικός του σκοπός ΔΕΝ είναι αυτός. Η λογοτεχνία δεν έχει ως σκοπό να μεταδώσει πληροφορίες και γνώσεις –η περίφημη αναφορική λειτουργία της γλώσσας δεν είναι η κυρίαρχη ως προς αυτό– αλλά να μιλήσει για ό,τι με δυο λέξεις ονομάζουμε «ανθρώπινη περιπέτεια».

Και οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες θα κρίνουν αν τους αφορούν οι αφηγήσεις μου όχι με βάση την προϋπόθεση του αν αναπαριστώ με ακρίβεια και ιστορική πιστότητα την εποχή αλλά αν τους αφήνω χώρο να ακουμπήσουν και το δικό τους βίωμα [...] 

Δηλαδή, αν εμένα ως συγγραφέα με καίει η απώλεια, το θέμα της δύσκολης συγκυρίας που ονομάζουμε μοίρα, αν με καίει το θέμα των χαμένων μου ονείρων, της διάψευσης ή της προδοσίας, όποιον «καμβά» κι αν επιλέξω να στήσω την αφήγησή μου: τον μεσαίωνα, τον εμφύλιο, την επανάσταση του '21 ή τη σημερινή εποχή, εγώ για αυτά τα θέματα θα μιλήσω.

Και οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες θα κρίνουν αν τους αφορούν οι αφηγήσεις μου όχι με βάση την προϋπόθεση του αν αναπαριστώ με ακρίβεια και ιστορική πιστότητα την εποχή αλλά αν τους αφήνω χώρο να ακουμπήσουν και το δικό τους βίωμα, δηλαδή αν βρουν σημεία ταύτισης και σύγκλισης. Αν αισθανθούν ότι κάτι δικό τους κουμπώνει κάπου στις λέξεις μου.

Και τότε θα πουν: ναι, η ματαίωση και εμένα με αγγίζει, ένιωσα την πίκρα του ήρωα, ναι, κλείνοντας το βιβλίο το σκέφτομαι, μου άφησε κάτι. Απόλαυσα τις εικόνες και τις λέξεις του, μοιράστηκα τις εμπειρίες των προσώπων του, που μπορεί να είναι διαφορετικές αλλά με αφορούν και μου προκαλούν συγκίνηση και λέω ότι αυτό το ποιητικό ή το πεζογραφικό κείμενο μού άρεσε! Όχι, ότι αυτό το ποιητικό ή το πεζογραφικό κείμενο με έπεισε για την αντικειμενική αλήθεια που υποστηρίζει!

Αν ο σκοπός του αναγνώστη είναι να μάθει πώς ζούσαν οι άνθρωποι π.χ. τον Μεσαίωνα, καλύτερα να διαλέξει μια ιστοριογραφική αφήγηση ή αν θέλει να μάθει για τους θεσμούς και τα κοινωνικά ήθη ας επιλέξει ένα ιστορικό ή ένα κοινωνιολογικό δοκίμιο.

Το να προτάσσω την αληθειακότητα ως πρώτιστο κριτήριο λογοτεχνικότητας ή ακόμα χειρότερα να τη θεωρώ αποκλειστική προϋπόθεση, για να έχω το δικαίωμα να γράψω, αποτελεί διαστρέβλωση του ίδιου του χαρακτήρα της λογοτεχνίας.

Δεν λησμονώ βεβαίως ότι το ευρύ κοινό έλκεται από τη μαγική φράση: «μια αληθινή ιστορία». Και γι’ αυτό πολλές φορές σε κινηματογραφικές ταινίες ή και σε μυθιστορήματα στα διαφημιστικά τους τρέιλερ ή στα δελτία τύπου υπογραμμίζεται ότι βασίζεται σε/ ή πρόκειται για/ μια «αληθινή ιστορία». Επειδή αυτό προκαλεί την περιέργεια ή και το αντανακλαστικό του ενστίκτου της κλειδαρότρυπας: διογκώνεται η περιέργεια να μάθω πώς ζει και ποια είναι τα πάθη όχι ενός οποιουδήποτε υποτιθέμενου ανθρώπου, αλλά του συγκεκριμένου ανθρώπου που μπορεί να είναι και «της διπλανής πόρτας», τι συμβαίνει πίσω από τους κλειστούς τοίχους του ιδιωτικού του βίου.

Ωστόσο, πρόκειται για μια επικοινωνιακή πολιτική η οποία αποσκοπεί στην προσέλκυση αγοραστών και όχι για μια αξιολογικού τύπου προσέγγιση της τέχνης. Επομένως, το να προτάσσω την αληθειακότητα ως πρώτιστο κριτήριο λογοτεχνικότητας ή ακόμα χειρότερα να τη θεωρώ αποκλειστική προϋπόθεση, για να έχω το δικαίωμα να γράψω, αποτελεί διαστρέβλωση του ίδιου του χαρακτήρα της λογοτεχνίας. Και όχι μόνο.

Δυστυχώς, γρήγορα διαπιστώνουμε ότι κάτι τέτοιο φτάνει στην ακραία εκδοχή μιας σειράς νέων αποκλεισμών. Δηλαδή για να μιλήσω για ένα γυναικείο βίωμα, θα πρέπει να είμαι αποκλειστικά και μόνο γυναίκα; Για να μπορέσω να μιλήσω για το βίωμα του πολέμου θα πρέπει να έχω πολεμήσει; Για να γράψω μια αφήγηση που εμπεριέχει ένα βίωμα queer θα πρέπει να έχω ταυτότητα queer; Ας προσέξουμε ένα κρίσιμο σημείο: Οφείλουμε να υπερασπιζόμαστε το δικαίωμα όλων των ανθρώπων να μιλούν ελεύθερα για όποια από τα βιώματά τους επιθυμούν αλλά και για ό,τι καίει τον καθένα και την κάθε μία χωρίς εμπόδια, προκαταλήψεις και φραγμούς. Να υπάρχει ελευθερία έκφρασης, κατοχυρωμένο πλαίσιο πραγματικής συμπερίληψης χωρίς αποκλεισμούς. Αλλά ας μην επιτρέψουμε στο όνομα ενός απόλυτου και δογματικού δικαιωματισμού να οδηγηθούμε σε καινούργιες και μάλιστα ενδεδυμένες με κινηματικά και ακτιβιστικά χαρακτηριστικά περιχαρακώσεις. Οφείλουμε να άρουμε τους αποκλεισμούς και όχι να δημιουργούμε τους όρους για καινούργιους.

Ας μην επιτρέψουμε στο όνομα ενός απόλυτου και δογματικού δικαιωματισμού να οδηγηθούμε σε καινούργιες και μάλιστα ενδεδυμένες με κινηματικά και ακτιβιστικά χαρακτηριστικά περιχαρακώσεις. Οφείλουμε να άρουμε τους αποκλεισμούς και όχι να δημιουργούμε τους όρους για καινούργιους.

Επομένως, όποιος/α θέλει να μιλήσουν για τα προσωπικά τους βιώματα (το πολυαναφερόμενο και ευπώλητο στις μέρες μας autofiction) βεβαίως και έχει κάθε δικαίωμα να το κάνει. Αλλά οφείλει να γνωρίζει πως στο πεδίο της λογοτεχνίας θα κριθεί όχι με όρους «δημοσιογραφικής γνησιότητας», αλλά με τους όρους της «λογοτεχνικής αξίας».

athens voice syllogiko apo fylo se fyloΚαι έχω μέσα από αυτή τη συλλογιστική πορεία φτάσει ουσιαστικά και στο δεύτερο θέμα μου: τι είναι εκείνο που κρίνει την πραγματική λογοτεχνική αξία ενός κειμένου; Η αληθειακότητά του; Δηλαδή αν αποτυπώνει γεγονότα που συνέβησαν στην αληθινή ζωή είτε ατομικά (δηλαδή γράφοντας για το ατομικό βίωμα ή την ατομική εμπειρία), είτε συλλογικά (δηλαδή καταγράφοντας αυτό που λέμε Ιστορία);

Ή αν κατορθώνει με τη γλώσσα, το ύφος, τη δύναμη της αποτύπωσης των εικόνων, των συναισθημάτων και των σκέψεών του, αν κατορθώνει να κινητοποιήσει αυτόν και αυτήν που το διαβάζει, αν μπορέσει να μας πάρει μαζί του, να μας κάνει να νιώσουμε ότι μας αφορά, ότι κάπου μέσα κρύβεται και κάτι δικό μας, κάτι που αφορά όλους τους ανθρώπους; 

Γιατί η απώλεια, ο έρωτας, ο θάνατος, ο πόνος, η χαρά, η σύγκρουση με το περιβάλλον και τα στερεότυπα, ο αγώνας για επίτευξη της ελευθερίας και της ευτυχίας, η ανάγκη της επικοινωνίας με όλες τις μορφές και σε όλες τις εκφάνσεις είναι πυρηνικά θέματα πάνω στα οποία χτίζει αιώνες τώρα η τέχνη. Σε κάθε εποχή με άλλους τρόπους. Αλλά πάντα αυτό κάνει.

Και όποιος και όποια έχει την ευλογία (ή και την κατάρα) να θέλει ή να μπορεί να το αποτυπώσει σε ένα καλλιτεχνικό έργο μετέχει αυτής της μοίρας. Ας μην υποκαταστήσουμε τον καταδικαστέο από όλους και όλες μας πια Κανόνα-του-Ευρωπαίου-λευκού-και-άντρα-πρωταγωνιστή με τον κατακερματισμό των περιχαρακωμένων ομάδων όπου η κάθε μία –ως μία νέα μεσαιωνικού τύπου συντεχνία– θα έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να μιλά για το δικό της βίωμα αποκλείοντας όποια άλλη θελήσει να μοιραστεί μαζί της τα δικά της διαφορετικά επιπολής αλλά ομόλογα και κοινά εν τω βάθει βιώματα.

Ας μη λησμονούμε: υπηρετώντας την Τέχνη χτίζουμε γέφυρες προσδοκώντας ότι ίσως κάποτε κατορθώσουμε να γκρεμίσουμε τα Τείχη.


* Η ΑΝΝΑ ΑΦΕΝΤΟΥΛΙΔΟΥ είναι ποιήτρια και κριτικός. Τελευταίο βιβλίο της η συγκεντρωτική κριτική έκδοση των «Διηγημάτων του Κωνσταντίνου Θεοτόκη (2022, ΣΩΒ).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ποιος φοβάται το φύλο»; Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά στη βία και τις προκαταλήψεις με νέο βιβλίο

«Ποιος φοβάται το φύλο»; Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά στη βία και τις προκαταλήψεις με νέο βιβλίο

Μήνας pride o Ιούνιος, αλλά αυτά τα ζητήματα που μας απασχολούν όλους πρέπει να τα συζητάμε και να τα προβάλλουμε όλον τον χρόνο. Το Τζούντιθ Μπάτλερ είναι από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στο χώρο των σπουδών φύλου στις μέρες μας. Στο τελευταίο του βιβλίο «Who's Afraid of Gender» γράφει ότι οι άνθρωποι έχ...

Ο δημιουργός ως καταγραφέας της επικαιρότητας – Σκέψεις για τη σχέση λογοτεχνίας και Ιστορίας

Ο δημιουργός ως καταγραφέας της επικαιρότητας – Σκέψεις για τη σχέση λογοτεχνίας και Ιστορίας

Γίνεται ο δημιουργός να κρατήσει έξω από το φράγμα του ατομικού του δημιουργικού χώρου την ιστορική πλημμυρίδα; Έχει τη δυνατότητα να μην γίνει ένας απλός καταγραφέας παροδικών συμβάντων, αλλά να μετρήσει τις οικείες δυνάμεις μόνος του, μακριά από τις απαιτήσεις των αναγνωστών; 

...
Τεχνητή νοημοσύνη και λογοτεχνία: Ο δεύτερος «θάνατος του συγγραφέα»

Τεχνητή νοημοσύνη και λογοτεχνία: Ο δεύτερος «θάνατος του συγγραφέα»

Η Τεχνητή Νοημοσύνη παράγει τέχνη; Οι αναγνώστες μπορούν να κάνουν τον διαχωρισμό μεταξύ ενός λογοτεχνικού έργου υπογεγραμμένου από συγγραφέα, ενός προερχόμενου από την Τεχνητή Νοημοσύνη, κι ενός αξιόλογου λογοτεχνικού κειμένου;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ