estrongo nachama 390x260

Του Σωτήρη Βανδώρου

Ο Ερνέστος Ρενάν επισήμανε προσφυώς ότι στο πλαίσιο του εθνικισμού δεν έχει σημασία μόνον η μνήμη, αλλά και η λήθη. Συχνά, μάλιστα, η τελευταία αποδεικνύεται σπουδαιότερη απ’ την πρώτη. Η λήθη δεν πρέπει να νοηθεί εδώ κάτι το δευτερογενές, η απουσία της μνήμης, αλλά ως διεργασία αυτοτελής κι ενεργητική. Κατά τη συγκρότηση της κυρίαρχης εθνικιστικής αφήγησης (που περιστρέφεται γύρω από την «επίσημη» εθνική ιστορία) λαμβάνει χώρα πότε ανεπίγνωστα, πότε συνειδητά και στοχευμένα, απάλειψη των υλικών κι άυλων ιχνών του παρελθόντος· βέβαια, δεν πρόκειται για οποιαδήποτε ίχνη, αλλά για εκείνα που παρουσιάζονται άβολα, αδόκιμα, αντιφατικά προς την εθνική ταυτότητα.

Η λήθη δεν είναι απλώς υπόθεση του νου, ούτε ανάγεται στην αδράνεια, αλλά συχνά συνδέεται με πολιτικές επιλογές αλλά και κοινωνικές πρακτικές. Εκ των υστέρων, θραύσματα απ’ αυτά τα –αλλιώς εξαφανισμένα οριστικά– ίχνη, ανασύρονται από την αφάνεια μόνον χάρις σε εκείνους που της εναντιώνονται (ιστορικούς, διανοούμενους, μειονοτικούς πληθυσμούς, ομάδες πολιτών κ.ο.κ.). Διαφορετικά, θα μπορούσαμε φερ’ ειπείν να φανταστούμε ότι στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον το όνειδος της μετατροπής του αρχαίου εβραϊκού νεκροταφείου της Θεσσαλονίκης σε μάντρα οικοδομικών υλικών κατά τη ναζιστική κατοχή και το μπάζωμά του, αργότερα, προκειμένου να οικοδομηθούν κτίρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου θα «σβηνόταν» από τη συλλογική μνήμη.

Ο τραγουδιστής του Άουσβιτς της δημοσιογράφου Κατερίνας Οικονομάκου συνιστά μια αγωνιώδη αναμέτρηση με τη λήθη. Κι απ’ αυτή την άποψη είναι άκρως επιτυχημένη η επιλογή της να κάνει τον αναγνώστη κοινωνό της, βήμα-βήμα, στην έρευνά της για την ανασύσταση του βίου του Εστρόγκο Ναχάμα, αντί να μας παρουσιάσει απλώς τα ευρήματά της. «Ποιου;» θα αναρωτηθείτε, φαντάζομαι, όπως κι εγώ που δεν είχα ιδέα προηγουμένως για την ύπαρξή του. Ε, αυτό είναι το θέμα. Ενώ πρόκειται για τον αρχιψάλτη συναγωγής του Βερολίνου με απαράμιλλες τραγουδιστικές επιδόσεις ώστε να καταστεί πασίγνωστος στην εβραϊκή κοινότητα της πόλης μεταπολεμικά, να αποτελέσει μια από τις ηγετικές μορφές της και να αποκτήσει διεθνή φήμη, έζησε και πέθανε άγνωστος σε εμάς στην Ελλάδα, παρά την τάση μας να μη χάνουμε ευκαιρία για ευκαιρία να νιώσουμε υπερήφανοι για «τους συμπατριώτες μας που διαπρέπουν στο εξωτερικό».

estrongo1
Ο Εστρόγκο Ναχάμα (πρώτος αριστερά) στη συναγωγή της οδού Πεσταλότσι,
στο Βερολίνο, τον Σεπτέμβριο του 1947
 

Άλλωστε και η συγγραφέας τυχαία έμαθε για εκείνον και την ελληνική καταγωγή του, όταν ζούσε για μια περίοδο στη γερμανική πρωτεύουσα. Και ήρθε αντιμέτωπη με μια διπλή λήθη, την αντικειμενική (που ενεργοποιείται από μηχανισμούς που αναφέραμε στην αρχή) και την υποκειμενική: ο βιογραφούμενος, χρόνια νεκρός πριν τον ανακαλύψει η ίδια, απέφευγε συστηματικά να μιλά για το παρελθόν, ακόμα και στα πλέον οικεία προς εκείνον πρόσωπα, ακόμα και μ’ εκείνους που είχαν βιώσει τις ίδιες ζοφερές εμπειρίες. Ο Θεσσαλονικιός επιζήσας του Άουσβιτς που βγήκε από την κόλασή του πιθανόν χάρις στη φωνή του –οι φρουροί ζητούσαν να τους τραγουδά και του ‘διναν λίγο ψωμί– οικοδόμησε μια νέα ζωή στη χώρα του μαρτυρίου του. Μια ζωή δημιουργική, με τις προσωπικές χαρές της και την κοινωνική αναγνώριση, αλλά ταυτόχρονα μια ζωή που όσο κι αν επιδίωκε να θέσει σε παρένθεση το παρελθόν, το έβλεπε να παρουσιάζεται διαρκώς μπροστά της, έστω ως σύμπτωμα. Για παράδειγμα, ο Εστρόγκο μιλούσε μέχρι το τέλος του (το 2000 σε ηλικία 81 ετών) πολύ μέτρια γερμανικά τα οποία, είναι προφανές, ένας άνθρωπος της ευφυΐας και των ικανοτήτων του θα μπορούσε, εάν επιθυμούσε, να τα βελτιώσει κατά πολύ επί τόσες δεκαετίες.

Στο βιβλίο, λοιπόν, διαβάζουμε τον αγώνα της Οικονομάκου με το χρόνο στην επιχείρηση ανάκτησης στοιχείων από το βίο του πρωταγωνιστή της κόντρα στο αδυσώπητο έργο της λήθης· να προλάβει ζωντανούς ιδίως τους πιο πολύτιμους μάρτυρες, τους τελευταίους από τους επιζήσαντες. Αλλά και να αναδιφά σε αρχειακό υλικό, να ψάχνει τη βιβλιογραφία, να συμβουλεύεται τους ειδικούς προκειμένου να συνθέσει ένα παζλ του οποίου τα κομμάτια, το ξέρει εκ των προτέρων, δεν πρόκειται να συμπληρωθούν ποτέ όλα. Εδώ είναι που όταν δεν διαθέτει σχετικά τεκμήρια, χωρίς κατάχρηση, αποπειράται υποθέσεις για το πού μπορεί να βρισκόταν, τι μπορεί να αισθάνθηκε, πώς μπορεί να αντέδρασε σε σημαντικές στιγμές που συναρθρώνουν το προσωπικό βίωμα με το ιστορικό γεγονός. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις είναι που η εμπειρία του Εστρόγκο γενικεύεται ως εμπειρία των Εβραίων που δοκίμασαν τον ανθρώπινο πόνο στον υπέρτατο βαθμό.

estrongo2
Ο Εστρόγκο Ναχάμα σε εκδήλωση μνήμης για τα 48 χρόνια
από την εξέγερση του γκέτο της Βαρσοβίας, το 1991
 
 

Ο Εστρόγκο καταγόταν από σεφαραδίτικη οικογένεια της Ισπανίας που βρήκε καταφύγιο στη Θεσσαλονίκη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο ίδιος βέβαια θα γεννηθεί πλέον σε εθνικό κράτος και θα βιώσει κατά την παιδική του ηλικία, όταν ήδη τραγουδούσε στο δρόμο O Sole Mio, όλες τις μεγάλες και ραγδαίες ανατροπές και τα επακόλουθά τους. Οι πληθυσμιακές ανακατατάξεις, οι μεταβολές στις νοοτροπίες και στις πολιτικές προτεραιότητες, μεγάλες πυρκαγιές, αντισημιτισμός, θα φέρουν δυσπραγία και στην οικογένειά του που καταπιανόταν με το εμπόριο. Αλλά, λιγοστά έχουν διασωθεί απ’ αυτή την περίοδο σε προσωπικό επίπεδο, αφού κι ο ίδιος, κατόπιν, έδειχνε ως εάν να ήθελε να τη διαγράψει από τη μνήμη.

Θα εκτοπιστεί, λοιπόν, στο φρικτό στρατόπεδο θανάτου τον Απρίλιο του 1943 μαζί με τον πατέρα και τις δυο αδελφές του. Ανθρώπινο ερείπιο, αλλά ζωντανός, θα βγει μόνον ο ίδιος. Ωστόσο, θα αναφέρει σε συνεντεύξεις του ότι και η μητέρα του απεβίωσε εκεί, ενώ στην πραγματικότητα είχε ήδη πεθάνει στη Θεσσαλονίκη. Γιατί άραγε; Μήπως έτσι συναιρείται σε ένα η πολλαπλότητα ενός παρελθόντος απ’ το οποίο θέλει να ξεκόψει ολοκληρωτικά; Άλλωστε, δεν έχει απομείνει πια εκεί ούτε ο τάφος της. Εάν τα ίχνη ακόμη και των νεκρών έχει φροντίσει η ίδια η γενέτειρά τους να εξαφανιστούν, μήπως δεν υπάρχει στην ουσία της η ίδια εμπειρία εκ-ρίζωσης της ύπαρξης; Αυτό από την άλλη, συγκρούεται με την πλήρη και με ποικίλους τρόπους αφιέρωσή του στην κοινότητα των ομοίων του: η νέα του ζωή θεραπεύει κι ανανεώνει τους καταγωγικούς δεσμούς με το λαό του και την ιστορία του.

Το μοναδικό ταξίδι στην Ελλάδα το 1959 αποτέλεσε ένα νέο τραύμα για εκείνον. Αν πριν από αυτό η προοπτική οριστικής επιστροφής στα πάτρια εδάφη παρέμενε ζωντανή, μετά απ’ αυτό θάφτηκε μαζί με τις ανησυχητικές μνήμες. Τίποτε δεν είχε μείνει όρθιο, ελάχιστοι είχαν επιστρέψει, η αίσθηση ότι είναι ανεπιθύμητος, με αποκορύφωμα τα μπλεξίματα με τις Αρχές διότι θεωρείτο λιποτάκτης (είχε εκδοθεί κλήση στράτευσης το 1946 χωρίς να τον ενημερώσει ποτέ σχετικά το ελληνικό προξενείο του Βερολίνου), αυτός που και στο Αλβανικό μέτωπο είχε πολεμήσει: όλα αυτά σηματοδοτούσαν την πλήρη αποξένωση.

Η Οικονομάκου μας παρουσιάζει στη δημοσιογραφική της έρευνα, που διεξήγαγε με επαγγελματισμό αλλά και πάθος, σ’ ένα πιο προσωπικό επίπεδο, έναν άνθρωπο ο οποίος κουβαλά τον αβάσταχτο πόνο του, αλλά καταφέρνει ταυτόχρονα να δημιουργήσει τη δική του οικογένεια, να επιτελεί έργο πολιτισμού, να είναι κοινωνικός κι ευχάριστος, με χιούμορ, γόης, με ειλικρινές ενδιαφέρον για τους άλλους, αλλά και τις ατομικές του φιλοδοξίες. Έναν άνθρωπο που πέρασε ξυστά απ’ το θάνατο σε νεαρή ηλικία και τελικά τίμησε τη ζωή.

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

 


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο νεαρός άνδρας είχε ελευθερωθεί από τον Κόκκινο Στρατό στις 5 Μαΐου 1945, μια ημέρα μετά τα εικοστά έβδομα γενέθλιά του. Φορούσε τη στολή του κρατούμενου του Γ΄ Ράιχ και ζύγιζε 35 κιλά. Αλλά ήταν ζωντανός. Από τότε και στο εξής θα γιόρταζε την 5η Μαΐου σαν την ημέρα που ξαναγεννήθηκε, την ημέρα που πήρε πίσω τη ζωή του. Μετά τον Μάιο του 1945, ο νεαρός Θεσσαλονικιός Εβραίος, ο επιζών του Ολοκαυτώματος, που είχε βρεθεί στη Γερμανία διωγμένος βίαια από τη βαλκανική πατρίδα του, θα ξεκινούσε μια καινούρια ζωή. Θα άλλαζε το μικρό του όνομα, θα το έκανε Εστρόγκο, θα ξεχνούσε το παλιό Εστρούγκο με το οποίο τον φώναζαν στην αλλοτινή του πατρίδα. Γιατί αποφάσισε να το αλλάξει, δεν το εξήγησε ποτέ, σε κανέναν» (σελ. 75). 

exof oikonomakouΕστρόγκο Ναχάμα
Ο τραγουδιστής του Άουσβιτς
Κατερίνα Οικονομάκου
Εκδόσεις Καπόν 2017
Σελ. 240, τιμή εκδότη € 15,00

   politeia link

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Άνθρωποι σε ζοφερούς καιρούς

Άνθρωποι σε ζοφερούς καιρούς

Με αφορμή τα βιβλία Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ της Charlotte Beradt (μτφρ. Γιάννης Καλιφατίδης, εκδ. Άγρα) και Όχι εγώ - Ο ναζισμός μέσα από τα μάτια ενός παιδιού του Joachim Fest (μτφρ. Αλεξάνδρα Παύλου, εκδ. Μεταίχμιο).

Του ...

Η κοινοτοπία του κακού

Η κοινοτοπία του κακού

Του Σωτήρη Βανδώρου

Στις θηριωδίες των Ναζί συμμετείχαν συνηθισμένοι άνθρωποι, που δεν ήταν ούτε σαδιστές, ούτε φανατικοί. Πώς εξηγείται;

Πώς είναι δυνατόν να συνέβη αυτό το κακό; Πώς μπόρεσαν τόσοι πολλοί ...

Ο θάνατος σου, η ζωή μου

Ο θάνατος σου, η ζωή μου

Περί της λογικής του ναζισμού

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Κάποιες φορές δεν σου μένει παρά να κλάψεις. Αν αγαπάς τόσο πολύ τα παιδιά, όπως εγώ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Κουφάκης απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ