we-the-people

Του Σωτήρη Βανδώρου

Είναι τα τελευταία χρόνια, εν μέσω της οικονομικής κρίσης που ραγδαία εξελίχθηκε και σε πολιτική, που στοχαζόμαστε αλλά κι εμπράκτως αναμετριόμαστε εντατικά με τη δημοκρατία και τις αδυναμίες της, τα όρια και τους εχθρούς της, τη δυσανεξία προς τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς και τις εναλλακτικές δυνατότητες. Εξίσου έχει φουντώσει η συζήτηση περί λαϊκισμού, ο οποίος πλέον για πολλούς προσλαμβάνει παροξυσμικές μορφές και είναι από τις σημαντικότερες αιτίες των δεινών μας αν όχι η σπουδαιότερη, ενώ για άλλους οφείλει να ανασημασιοδοτηθεί με θετικό πρόσημο εφόσον αντιτίθεται σε έναν αντι-λαϊκιστικό λόγο ο οποίος στο όνομα της καταγγελίας του λαϊκισμού απαξιώνει κάθε τι λαϊκό και τελικά τον ίδιο το λαό (λόγος περί αρίστων, τεχνοκρατών, οι εκλογές λειτουργούν αποσταθεροποιητικά κ.ο.κ.). Στο συλλογικό τόμο Τι είναι λαός; που μετέφρασε άριστα ο Γιώργος Καράμπελας περιλαμβάνονται έξι κείμενα, όλα ενδιαφέροντα, γύρω από τη θεμελιώδη αυτή έννοια και κατά κάποιον τρόπο συνδετικό κρίκο ανάμεσα στη δημοκρατία και το λαϊκισμό. Εδώ επιλέγουμε, εν πολλοίς αυθαίρετα, να αναφερθούμε σε τρία από αυτά, που πάντως βρίσκουμε ότι εμμέσως είναι πιο γόνιμα για τον προβληματισμό που έχει αναπτυχθεί στην ελληνική πολιτική δημοσιότητα.

Για τον Γάλλο διανοούμενο, λαός υφίσταται μόνον τη στιγμή που διεκδικεί την εξαφάνιση ενός εγκαθιδρυμένου κράτους ή και τη δημιουργία ενός «απαγορευμένου» κράτους

Για τον Alain Badiou, κάθε λαός του οποίου η ταυτότητα έχει παγιωθεί ως τέτοια συναρθρωμένη με ένα κράτος ή/και έθνος, δεν είναι παρά ένα αδρανές σύνολο που παρέχει νομιμοποίηση στο κράτος και τις σχέσεις κυριαρχίας. Παύει να είναι πολιτικό υποκείμενο κι αντ’ αυτού υποβιβάζεται σε παθητική μάζα. Ο λαός αποκτά θετικό πρόσημο μόνο στην περίπτωση που αυτή η ταυτότητα αμφισβητείται εμπράκτως μέσω της ενεργητικής κι αυτοδύναμης κινητοποίησης του πλήθους που εξεγείρεται ενάντια στο κράτος και διεκδικεί τον επαναπροσδιορισμό του λαού μιλώντας στο όνομά του. Ένα πολιτικό κίνημα όπως αυτό που διαδήλωνε στην πλατεία Ταχρίρ της Αιγύπτου συνιστά ένα τέτοιο, χειραφετητικό παράδειγμα. Γενικότερα, για τον αριστεριστή Γάλλο διανοούμενο, λαός υφίσταται μόνον τη στιγμή που διεκδικεί την εξαφάνιση ενός εγκαθιδρυμένου κράτους ή και τη δημιουργία ενός «απαγορευμένου» κράτους, π.χ. στο πλαίσιο ενός απελευθερωτικού αγώνα, καθώς και στην περίπτωση της (μελλοντικής) αταξικής, κομμουνιστικής κοινωνίας. Εδώ βεβαίως κανείς θα μπορούσε να αναρωτηθεί: και ο γαλλικός λαός που βροντοφώναξε πρόσφατα je suis Charlie είναι ένα παθητικό υποκείμενο που απλώς παρείχε νομιμοποίηση στις σχέσεις κυριαρχίας, σύστοιχες με τις φιλελεύθερες-δημοκρατικές αξίες τις οποίες υπερασπίστηκε;

tahrir-square-protests-007Εξίσου όπως και για τον Badiou, για την Judith Butler, η αυτοπρόσωπη συνάθροιση και κινητοποίηση έχει θεμελιώδη σημασία για την ίδια τη συγκρότηση του λαού ως υποκειμένου και για αυτά που σημαίνει. Ωστόσο, στο δικό της κείμενο την εξετάζει υπό διαφορετική προοπτική. Η αμερικανίδα φιλόσοφος μας θυμίζει, πρώτα απ’ όλα, ότι η λαϊκή κυριαρχία μπορεί μεν διά της ψήφου να «μεταφράζεται» σε εκλεγμένη εξουσία στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αλλά ποτέ δεν πρόκειται για πλήρη μετάφραση υπό την έννοια ότι ο λαός παραμένει διακριτός από αυτούς που εξέλεξε κι επομένως μπορεί να αμφισβητεί τα αποτελέσματα των εκλογών καθώς και τις πράξεις των εκλεγμένων αξιωματούχων.

Υφίσταται, λοιπόν, μια διφορούμενη σχέση, εφόσον την ίδια στιγμή που οι κοινοβουλευτικές μορφές εξουσίας χρειάζονται τη λαϊκή κυριαρχία τη φοβούνται κιόλας, αφού αυτή η τελευταία έχει κάτι που αντίκειται σε εκείνες και τις υπερβαίνει. Κατά κάποιον τρόπο, λέει η Butler, πρόκειται για μια μόνιμη επαναστατική αρχή χωρίς την οποία κανένα κοινοβούλιο δεν μπορεί να λειτουργήσει, αλλά και το οποίο απειλεί ταυτόχρονα με δυσλειτουργία ή και διάλυση. Είναι όμως προσεκτική ώστε αφενός να μην εξισώσει τον λαό με οποιοδήποτε «ορμητικό πλήθος» και κάθε βίαιη αντικοινοβουλευτική συγκέντρωση, αφετέρου να μην τον αναγάγει στα συναθροιζόμενα άτομα που εκφέρουν ή υπονοούν τη φράση «εμείς, ο λαός». «Εκείνοι που συναθροίζονται ως το ‘εμείς’ που είναι ο ‘λαός’ δεν αντιπροσωπεύουν τον λαό, αλλά παρέχουν τη βάση νομιμοποίησης για εκείνους που όντως θα αντιπροσωπεύσουν τον λαό μέσω των εκλογών… Η λαϊκή κυριαρχία είναι συνεπώς μια μορφή αναστοχαστικής αυτοσυγκρότησης που είναι διακριτή από το αντιπροσωπευτικό καθεστώς το οποίο η ίδια νομιμοποιεί».

Την ίδια στιγμή που οι κοινοβουλευτικές μορφές εξουσίας χρειάζονται τη λαϊκή κυριαρχία τη φοβούνται κιόλας, αφού αυτή η τελευταία έχει κάτι που αντίκειται σε εκείνες και τις υπερβαίνει. 

Η Butler εξετάζει την πράξη συγκρότησης του λαού με όρους ομιλιακού ενεργήματος και κατά προέκταση τον επιτελεστικό χαρακτήρα της. Ταυτόχρονα επισημαίνει ότι αυτή η πράξη συγκρότησης γίνεται ξανά και ξανά και πάντα μόνο εν μέρει (κι όχι σε μια στιγμή), κάτι που σηματοδοτεί και την πολλαπλότητα του λαού και τον πληθυντικό του χαρακτήρα – σε αντιδιαστολή προς τον συχνότερα τονιζόμενο ενοποιητικό κι ομογενοποιητικό χαρακτήρα του λαού. Ακόμη όμως μεγαλύτερη έμφαση δίνει στην ενσώματη διάσταση του διαρκώς συγκροτούμενου λαού. Δηλαδή στο δρόμο (αλλά κατ’ αναλογία και στο διαδίκτυο ή σε άλλους χώρους όπως οι φυλακές) είναι ενσώματοι άνθρωποι που μιλούν, δρουν, χειρονομούν. Πρόκειται για σώματα που μπορεί να έχουν ανάγκη από υποστήριξη, αλλά είναι ικανά και για αντίσταση. Πράγματι, αυτό φαίνεται πιο ξεκάθαρα στις περιπτώσεις των πιο ευάλωτων: όσοι εμφανίζονται στο δρόμο χωρίς άδεια, όσοι είναι διεμφυλικοί σε τρανσφοβικά περιβάλλοντα, όσοι είναι «χωρίς χαρτιά» σε κράτη που τους αντιμετωπίζουν ως εγκληματίες κ.ο.κ.

Με αναφορά στον γαλλικό λαό, ο Sadri Khiari στο δικό του κείμενο μάς υπενθυμίζει πρώτα από όλα δύο πράγματα. Ότι το ερώτημα τι είναι ο λαός δεν πρέπει να θεωρείται ποτέ αυτονόητο, ακριβώς επειδή η ταυτότητά του, το ποιος ανήκει σε αυτόν, δεν μπορεί να νοηθεί παρά σε αντιπαραβολή προς κάποιον αποκλεισμό ή αποκλεισμούς, διόλου προφανείς ακόμη κι αν τίθενται ως τέτοιοι. Κι ότι στο λαό ως έννοια ενυπάρχουν δύο σημασίες, του συλλογικού πολιτικού υποκειμένου στο οποίο ανήκουν όλοι οι πολίτες, και των υποτελών κοινωνικών στρωμάτων τα οποία οι προνομιούχες τάξεις αντιμετωπίζουν υποτιμητικά ή/ και ως απειλή.

quarto stato-small

Ο πολιτικός επιστήμονας και ακτιβιστής τυνησιακής καταγωγής θεωρεί πως το ακριβές νόημα του λαού προσλαμβάνει διαφορετικό περιεχόμενο σε συνάφεια με το πώς συναρθρώνεται με τρεις θεμελιώδεις ιδέες: το έθνος, την ιδιότητα του πολίτη/κυριαρχία και τις υποτελείς τάξεις. Έτσι, π.χ. στην περίπτωση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα η έννοια του λαού αφομοιώνεται από την έννοια του έθνους, ενώ στην περίπτωση μιας επαναστατικής κατάστασης τείνει να ταυτίζεται ο λαός με τις υποτελείς τάξεις. Σε αυτό το σχήμα ο Khiari εισάγει την έννοια της φυλής, όχι βεβαίως υιοθετώντας την οπτική του βιολογικού ρατσισμού (τον οποίο αποστρέφεται), αλλά παραπέμποντας στις σχέσεις ιεραρχίας που επιβλήθηκαν μεταξύ των φυλών ως κοινωνικά κατασκευασμένες κατηγορίες στο πλαίσιο της ιστορικής εμπειρίας της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού.

Στην περίπτωση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα η έννοια του λαού αφομοιώνεται από την έννοια του έθνους, ενώ στην περίπτωση μιας επαναστατικής κατάστασης τείνει να ταυτίζεται ο λαός με τις υποτελείς τάξεις. 

Συμπεραίνει ότι και σήμερα ακόμη στη Γαλλία, ασχέτως από τα ισχύοντα σε θεσμικό επίπεδο, στη συνείδηση των περισσότερων εξομοιώνεται ο γαλλικός λαός με τους ευρωπαϊκής, χριστιανικής καταγωγής λευκούς Γάλλους, έτσι ώστε όλοι οι υπόλοιποι να ανήκουν και να μην ανήκουν στο λαό. Είναι κατά κάποιον τρόπο ο τρίτος λαός. Αναλύει τον πολιτικό λόγο του Ζαν-Λυκ Μελανσόν, του ηγέτη της ριζοσπαστικής Αριστεράς που θα περίμενε κανείς να υπερασπίζεται κατεξοχήν όλους τους «μη προνομιούχους» στους οποίους περιλαμβάνεται αυτός ο τρίτος λαός, και συμπεραίνει ότι ο τρόπος που το κάνει, όταν το κάνει, είναι εν τέλει πολύ περισσότερο κομφορμιστικός κι εγγύτερος της αφήγησης που ταυτίζει λαό και έθνος, έτσι ώστε τελικά να αναπαράγει με τη στάση του την υποτελή θέση των μη «βέρων» Γάλλων. Και καταλήγει πως απαιτείται μια μακρά μεταβατική περίοδος προκειμένου να επέλθει ένας δυναμικός και συγκρουσιακός συμβιβασμός ανάμεσα στο λαό και τους λαούς της Γαλλίας ο οποίος θα θεμελιώνεται σε μια ανασύνθεση της πολιτικής κοινότητας η οποία με τη σειρά της οφείλει να αποκτήσει πολλαπλές εθνικές και πολιτισμικές αναφορές.

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

exof-laosΤι είναι λαός;
Συλλογικό
Μτφρ. Γιώργος Καράμπελας
Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου 2014
Σελ. 126, τιμή €12,78 

     politeia-link

 

Περιεχόμενα

ALAIN BADIOU
Είκοσι τέσσερις σημειώσεις σχετικά με τις χρήσεις της λέξης "λαός"
PIERRE BOURDIEU
"Λαϊκός", είπατε;
JUDITH BUTLER
"Εμείς, ο λαός": Σκέψεις για την ελευθερία της συνάθροισης
GEORGES DIDI-HUBERMAN
Κάνω αισθητό
SADRI KHIARI
Ο λαός και ο τρίτος λαός
JACQUES RANCIERE
Ο ανεύρετος λαϊκισμός
 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δημοκρατία χωρίς δήμο;

Δημοκρατία χωρίς δήμο;

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Καθώς οι ριζοσπαστικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις τους έχασαν τη λαϊκή υποστήριξη, άρχισαν να λένε πως ο μέσος άνθρωπος δεν ήταν σε θέση να πάρει αποφάσεις ζωτικής οικ...

Πόση ανισότητα αντέχει η δημοκρατία;

Πόση ανισότητα αντέχει η δημοκρατία;

Πλήθος είναι τα βιβλία που εκδόθηκαν κι εκδίδονται διαρκώς κατά τη διάρκεια της κρίσης που διέρχεται η χώρα, την οποία επιχειρούν να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν συνδέοντάς την είτε με την Ευρωζώνη είτε με την παγκόσμια οικονομία.

Του Σωτήρη Βανδώρου

...
Το πλήθος στην πλατεία

Το πλήθος στην πλατεία

Είναι οι αγανακτισμένοι «φούσκα» ή το πολιτικό υποκείμενο του μέλλοντος; Σκέψεις σε διάλογο με δυο βιβλία.

Του Σωτήρη Βανδώρου

Μα, τέλος πάντων, πώς μπορούμε να ορίσουμε το...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ