optical-illusion-jump

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Όποιος θεωρεί ότι οι άνθρωποι αγαπούν την ελευθερία, πρέπει να είναι έτοιμος να δει σχεδόν όλη την ιστορία ως ένα λάθος». Πρόκειται για έναν από τους πολλούς αφορισμούς που περιέχονται στη Σιωπή των ζώων, ένα στοχαστικό δοκίμιο του Τζον Γκρέι που συνιστά δριμεία επίθεση στον Ανθρωπισμό. «Αφού ανατρέψουν τον τύραννο, οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να τυραννούν ο ένας τον άλλον», συμπληρώνει ειρωνικά. Και προς επίρρωση των λεγομένων του μας θυμίζει τα επακόλουθα της πτώσης του Παλαιού Καθεστώτος –δεν κάνει καν λόγο για Γαλλική Επανάσταση– αλλά και της ανατροπής των τσάρων, του Σάχη, του Σαντάμ και του Μουμπάρακ. Εν ολίγοις, ο με σημαντική ακαδημαϊκή καριέρα, ομότιμος καθηγητής στην Οικονομική Σχολή του Λονδίνου σήμερα, Γκρέι βρίσκει πως η ανθρώπινη πρόοδος όχι μόνο δεν τεκμηριώνεται, αλλά συνιστά ένα μύθο· μύθο, βέβαια, πολύ ισχυρό και πολύ διαδεδομένο ιδιαίτερα τη νεότερη εποχή, μολονότι τον πυρήνα της ιδέας μπορεί να τον βρει κανείς, θεωρεί, το αργότερο στη χριστιανική διδασκαλία. Ως μύθος δίνει νόημα και προοπτική στη ζωή όσων τον ασπάζονται – την κάνει λιγότερο ανυπόφορη.

Η ιδέα που διακινείται από τους ανθρωπιστές ότι οι άνθρωποι (θα) γίνονται ολοένα και πιο «ορθολογικοί» απαιτεί ένα άλμα πίστης μεγαλύτερο κι από αυτό της θρησκείας, υποστηρίζει ο Γκρέι

Σε τελική ανάλυση, για το συγγραφέα η ιδέα της προόδου (ως αυτή που χαρακτηρίζει τη γενική κατεύθυνση της ανθρωπότητας) δεν είναι παρά ζήτημα (εκκοσμικευμένης) πίστης. Δεν αρνείται ότι μπορεί να σημειώνονται ευπρόσδεκτες πολιτισμικές αλλαγές που περιορίζουν τα ανθρώπινα δεινά, θεωρεί ωστόσο ότι αυτές, σε αντίθεση με την επιστήμη και την τεχνολογία, δε λειτουργούν σωρευτικά, αλλά είναι περιστασιακές και πρόσκαιρες. Εάν είναι πράγματι στη φύση μας να παράγουμε πολιτισμό (και με τις ηθικές συνδηλώσεις του όρου), είναι ταυτόχρονα στη φύση μας και η παραγωγή βαρβαρότητας. Αυτό δεν έχει μεταβληθεί ακριβώς επειδή δεν υπάρχει καμία σύνδεση της αύξησης της ανθρώπινης γνώσης με την ανθρώπινη συμπεριφορά η οποία παραμένει ουσιωδώς αμετάβλητη. Εν προκειμένω, το «ανθρώπινο ζώο» δεν έχει κάποιο πρωτείο σε σχέση με τα υπόλοιπα. Ως είδος υπόκειται κι αυτό στους νόμους της φυσικής επιλογής σημαντικότερο γνώρισμα της οποίας είναι η τυχαιότητα. Στην πραγματικότητα, υποστηρίζει ο Γκρέι, η ιδέα που διακινείται από τους ανθρωπιστές ότι οι άνθρωποι (θα) γίνονται ολοένα και πιο «ορθολογικοί» απαιτεί ένα άλμα πίστης μεγαλύτερο κι από αυτό της θρησκείας. Δεν υπάρχει απώτερος σκοπός της κοινωνίας, ούτε τελικός προορισμός της ανθρώπινης ιστορίας κ.ο.κ. Όσοι το πίστεψαν αυτό και προσπάθησαν να το εφαρμόσουν ενεργοποίησαν ένα δυναμικό καταστροφής. Προβλέψιμα, οι ολοκληρωτισμοί του 20ου αιώνα αναφέρονται ως παράδειγμα αυτής της στρέβλωσης.

ary-anshorie-ilusion-london-street-illusionΊσως είναι αυτό το σημείο που εξακολουθεί να συνδέει τον πρώιμο Γκρέι, ως μελετητή του Φιλελευθερισμού και υποστηρικτή της νεοφιλελεύθερης εκδοχής που εισηγήθηκε στην πολιτική πράξη η Θάτσερ, με τον Γκρέι που έχει προσχωρήσει εδώ και καιρό σε μια στάση απαισιόδοξου συντηρητικού: η αντίληψη, δηλαδή, ότι κάθε πολιτικός και κοινωνικός σχεδιασμός είναι μάταιος κι ατελέσφορος και πάντως ανεξάρτητα από τα κίνητρα των εμπνευστών του η εφαρμογή του καταλήγει συχνά σε μεγαλύτερη προσβολή της ανθρώπινης ελευθερίας. Έτσι, ο Γκρέι προεκτείνοντας στη λογική του κατάληξη αυτό το σκεπτικό πολύ γρήγορα διαφοροποιήθηκε από προσεγγίσεις τύπου Φουκουγιάμα που πίστεψαν ότι με την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού το μίγμα φιλελεύθερης δημοκρατίας και καπιταλισμού, του οποίου τρόπον τινά οι ΗΠΑ συνιστούν το υπόδειγμα, θα εξαπλωθεί σε όλον τον κόσμο κατά τρόπο οριστικό.

Είναι αισθητή η έλλειψη διαλόγου με φιλοσόφους που έχουν καταπιαστεί με το πρόβλημα του «κακού», το οποίο έστω λανθανόντως διατρέχει όλες τις σελίδες του βιβλίου

Παρουσιάζει ορισμένες δυσκολίες το να αντιμετωπίσει κανείς κριτικά το πόνημα του Γκρέι. Κατά πρώτον, δεν μπορείς εύκολα να τον κατατάξεις σε ένα είδος, ούτε μπορείς να τον τοποθετήσεις εντός μιας συγκεκριμένης συζήτησης. Αυτό από τη μια πλευρά συνιστά μια πρωτοτυπία που οφείλουμε να του αναγνωρίσουμε, ταυτόχρονα όμως δεν μας παρέχει ξεκάθαρα κριτήρια αποτίμησής του. Ένα μορφωμένο κοινό μπορεί να παρακολουθήσει την επιχειρηματολογία του και να εκτιμήσει τις ενδιαφέρουσες αναφορές που κάνει σε μείζονες αλλά και ξεχασμένους ή απλώς ήσσονες πεζογράφους, ποιητές και στοχαστές στο πλαίσιο μιας δικής του σύνθεσης που χωρίς να στερείται ειρμού, απολαμβάνει τις χάρες της συγγραφικής ελευθερίας η οποία δε δεσμεύεται από ακαδημαϊκές νόρμες. Από την άλλη, ένα πιο απαιτητικό και φιλοσοφικά ενήμερο κοινό δεν μπορεί να μείνει ιδιαίτερα ικανοποιημένο. Ας πούμε, είναι αισθητή η έλλειψη διαλόγου με φιλοσόφους που έχουν καταπιαστεί με το πρόβλημα του «κακού», το οποίο έστω λανθανόντως διατρέχει όλες τις σελίδες του βιβλίου. Επίσης, προκαλούν εντύπωση κάποιες ευκολίες που δεν ξέρει κανείς αν πρέπει να αποδοθούν στην απαίτηση να υποστηριχθεί κατά προτεραιότητα η πολεμική διάθεση έναντι της ποιότητας της επιχειρηματολογίας. Ας πούμε, μας φαίνεται ότι πολύ εύκολα «ξεμπερδεύει» ο συγγραφέας με τον αθεϊσμό, εκπρόσωπο του οποίου χρήζει τον Ντόκινς, δηλαδή έναν βιολόγο φιλοσοφικά και θεολογικά ακατάρτιστο κι επομένως εύκολο στόχο. Εξίσου, δεν μας προβληματίζουν καθαυτές οι πολύ ωραίες σελίδες που αφιερώνει στον Φρόιντ όπου συμπυκνώνεται επιδέξια μια ερμηνευτική γραμμή σύμφωνα με τη οποία αντί να προσφέρει μια θεραπεία για τις νεωτερικές ασθένειες, υπονόμευσε τους νεωτερικούς μύθους για την υγεία, όσο το γεγονός πως αυτή η ερμηνεία εμφανίζεται ως περιθωριακή.

Το κυριότερο ωστόσο είναι ότι μας φαινόταν καθώς διαβάζαμε το βιβλίο πως παρακολουθούμε μια σκιαμαχία. Ο αντίπαλος –ο υπερασπιστής της ιδέας της προόδου– μας θυμίζει καρικατούρα, ως εάν ο χρόνος να έχει σταματήσει την εποχή του Διαφωτισμού. Δεν σημαίνει ότι αν πιστεύεις σήμερα στην πρόοδο είσαι ένας αθεράπευτα αφελής οπτιμιστής που έχει χάσει κάποια επεισόδια, φερ’ ειπείν από τον κολασμένο 20ο αιώνα. Οπωσδήποτε σήμερα είμαστε πολύ επιφυλακτικότεροι και συγκρατημένοι για τις προοπτικές προόδου του ανθρώπινου γένους. Και μπορούμε να αναγνωρίσουμε, όπως προτείνει ο Γκρέι, ότι αυτή δεν είναι σωρευτική ή ανεπίστρεπτη. Εξίσου, μπορούμε φερ’ ειπείν να κατανοήσουμε ότι το Ολοκαύτωμα συνιστά έναν αναβαθμό στη βαρβαρότητα που κατέστη εφικτός ακριβώς λόγω της τεχνικής κι επιστημονικής εξέλιξης (γραφειοκρατία, εκβιομηχάνιση κτλ.).

Αλλά δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε μαζί του ότι επειδή μπορεί και σήμερα να γίνονται βασανιστήρια υπό τον ευφημισμό «βελτιωμένες τεχνικές ανάκρισης» τίποτε δεν έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν

Αλλά δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε μαζί του, για παράδειγμα, ότι επειδή μπορεί και σήμερα να γίνονται βασανιστήρια και μάλιστα υπό τον ευφημισμό «βελτιωμένες τεχνικές ανάκρισης» τίποτε δεν έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν. Ο Γκρέι έχει δίκιο σε μια παρατήρηση από την οποία ωστόσο εξάγουμε διαφορετικά συμπεράσματα: τα ηθικά και πολιτικά ζητήματα είναι επαναλαμβανόμενα και κάθε κοινωνία και κάθε γενιά καλείται να τα απαντήσει εκ νέου (σε αντίθεση με τα τεχνικοεπιστημονικά όπου δεν καλείται να ανακαλύψει εκ νέου τον τροχό). Εδώ υπάρχει και θα υπάρχει πάντα μια απροσδιοριστία κι επομένως η όποια πρόοδος έχει σημειωθεί δεν μπορεί να θεωρείται κεκτημένη. Η παλινδρόμηση στη βαρβαρότητα πράγματι δεν μπορεί να αποκλειστεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει, ας πούμε, πως δεν έχει σημειωθεί και δεν σημειώνεται πρόοδος: έτσι έχει δίκιο ο Γκρέι ότι και σήμερα πολλοί άνθρωποι βρίσκονται ουσιαστικά σε καθεστώς δουλείας, ακόμη κι αν δεν ονομάζεται έτσι. Ωστόσο, είναι το ίδιο σήμερα με τις εποχές που κάτι τέτοιο θεωρείτο κοινή πρακτική «φυσική» κι αυτονόητη;

myth-of-progress-consumerism-starbucksΕδώ τίθεται εκ νέου και το ζήτημα της ανθρώπινης φύσης – εμείς θα προτιμήσουμε να κάνουμε λόγο για ανθρώπινη συνθήκη κι ας «κατηγορηθούμε» έτσι ως προσχωρήσαντες στο μύθο της προόδου. Ακριβώς επειδή δεν είμαστε απλά προϊόντα βιολογικού προγραμματισμού, μπορούμε να στοχαστούμε και να πράξουμε παρά τη φύση μας ή και ενάντια σε αυτήν. Βεβαίως αυτό δεν γίνεται χωρίς ενδοψυχικές συγκρούσεις και ψυχικό κόστος. Κι αυτό κάνει την πρόοδο τόσο επισφαλή κι εύθραυστη υπόθεση. Υπ’ αυτή την έννοια, πράγματι δεν εγγράφεται στη φύση μας. Συνιστά ωστόσο μια επινόηση κι αν όχι μια κατάκτηση, πάντως ένα διαρκές αίτημα – όχι απλώς μια φαντασίωση δογματικών.

Και μια σημείωση που μπορεί να διαβαστεί κι ως μικρή επανόρθωση για μια διαδεδομένη τάση πολλών από εμάς που κάνουμε βιβλιοπαρουσιάσεις να «θυμόμαστε» τους μεταφραστές συνήθως μόνον όταν εντοπίζουμε λάθη κι αβλεψίες ως εάν να θεωρούμε δεδομένη μια αψεγάδιαστη μετάφραση. Γιατί όμως; Εν προκειμένω, δεν μπορεί κανείς να προσπεράσει χωρίς να επαινέσει την ποιότητα της μεταφραστικής κι επιμελητικής εργασίας του Γιώργου Λαμπράκου σε ένα κείμενο απαιτητικό, αν μη τι άλλο λόγω των εκτενών αποσπασμάτων πλήθους ετερόκλητων πηγών τα οποία ενσωματώνει και τα οποία ο μεταφραστής επιπλέον εντόπισε σελίδα-σελίδα και στην αντίστοιχη ελληνική έκδοση, όπου αυτή υπάρχει.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ

 

exof-silence-animals Η σιωπή των ζώων
 Για την πρόοδο και άλλους νεωτερικούς μύθους
 John Gray
 Μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος
 Εκδόσεις Οκτώ 2013
 Σελ. 215, τιμή €13,80

politeia-link

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JOHN GRAY

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η κοινοτοπία του κακού

Η κοινοτοπία του κακού

Του Σωτήρη Βανδώρου

Στις θηριωδίες των Ναζί συμμετείχαν συνηθισμένοι άνθρωποι, που δεν ήταν ούτε σαδιστές, ούτε φανατικοί. Πώς εξηγείται;

Πώς είναι δυνατόν να συνέβη αυτό το κακό; Πώς μπόρεσαν τόσοι πολλοί ...

Σκέφτομαι, άρα υπάρχω*

Σκέφτομαι, άρα υπάρχω*

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή...

Ο θάνατος σου, η ζωή μου

Ο θάνατος σου, η ζωή μου

Περί της λογικής του ναζισμού

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Κάποιες φορές δεν σου μένει παρά να κλάψεις. Αν αγαπάς τόσο πολύ τα παιδιά, όπως εγώ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσι...

«Γενικά συμπτώματα», του Τάκη Καμπύλη (κριτική)

«Γενικά συμπτώματα», του Τάκη Καμπύλη (κριτική)

Για τη νουβέλα του Τάκη Καμπύλη «Γενικά συμπτώματα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Το βιβλίο κακώς ονομάζεται «νουβέλα». Όχι μόνο επειδή οι 179 σελίδες του ξεπερνούν κατά πολύ το όριο πάνω από το οποίο αρχίζει η επικράτεια του μυθισ...

Βραβεία Εταιρείας Συγγραφέων 2021: Απονεμήθηκαν στους Σπ. Γούλα και Γ. Μπαλαμπανίδη

Βραβεία Εταιρείας Συγγραφέων 2021: Απονεμήθηκαν στους Σπ. Γούλα και Γ. Μπαλαμπανίδη

Απονεμήθηκαν τα Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2021 για βιβλία πρωτοεμφανιζόμενων στην ποίηση και την πεζογραφία που εκδόθηκαν το 2020. Η τελετή έγινε στο Μέγαρο Μουσικής. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ