ravensbruck

Της Εύας Στάμου*

Τον χειμώνα του 2004 είχα την ευκαιρία να μείνω για μεγάλο διάστημα στο Βερολίνο. Κάνοντας έρευνα για το μυθιστόρημά μου Ντεκαφεϊνέ, που κυκλοφόρησε έναν χρόνο αργότερα, και πλάθοντας τα βήματα της εβραίας ηρωίδας του, επισκέφθηκα μεταξύ άλλων το Ράβενσμπρικ, ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Φύρστενμπεργκ, βόρεια του Βερολίνου.

Αυτό που διαφοροποιεί το Ράβενσμπρικ από τα υπόλοιπα στρατόπεδα είναι πρώτον ότι εκεί συγκεντρώνονταν κι οδηγούνταν στο θάνατο μόνο γυναίκες, και δεύτερον ότι λειτούργησε καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου ως στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας υπό την επίβλεψη βιομηχανιών όπως η Siemens. 

Οι κρατούμενες του Ράβενσμπρικ προέρχονταν από όλες σχεδόν τις Ευρωπαϊκές χώρες και φυσικά από την Ελλάδα. Πολλές από τις γυναίκες, ανάμεσά τους και αρκετές Βερολινέζες, βρίσκονταν εκεί λόγω της πολιτικής δράσης τους, ή απλά επειδή η συμπεριφορά τους παρέκλινε από τον Ναζιστικό κανόνα. Άλλωστε αυτό που προσπαθεί να εξουδετερώσει ο φασισμός είναι η κάθε είδους διαφορετικότητα: εβραίες, τσιγγάνες από την ανατολική Ευρώπη, γυναίκες με αριστερή δράση, ομοφυλόφιλες, καθολικές καλόγριες που μετείχαν στην αντίσταση, συγγραφείς και καλλιτέχνιδες, οδηγούνταν καθημερινά στο στρατόπεδο από την Πολωνία, τη Ρουμανία, την Αλβανία, τη Βουλγαρία, την Ελλάδα, την Ουγγαρία, την Ιταλία και τη Ρωσία με σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως εργατικό δυναμικό κατασκευής πολεμοφοδίων. Οι περισσότερες πέθαιναν τους επόμενους μήνες από την εξάντληση, την πείνα, το κρύο και την έλλειψη φαρμακευτικής περίθαλψης. 

RavensbruckCampWomenΤο στρατόπεδο λειτουργεί σήμερα ως μουσείο. Οι αίθουσές του φιλοξενούν ενθύμια όπως φωτογραφίες, πιστοποιητικά θανάτου, γράμματα και αντικείμενα που ανήκαν στις χιλιάδες γυναίκες που πέρασαν από κει: μισολιωμένα παπούτσια, φθαρμένες στολές και ρούχα, χτενάκια, βραχιόλια, μενταγιόν, ανάμεσά τους δεκάδες σταυρουδάκια κι αστέρια του Δαυίδ, βιβλία, τετράδια με ζωγραφιές και σελίδες ημερολογίου. Τα κελιά του στρατοπέδου έχουν μετατραπεί σε χώρους έκθεσης φωτογραφιών και αρχείων με τα ονόματα γυναικών. Το δωμάτιο προς τιμή των Ελληνίδων κρατουμένων, ωστόσο, έχει απλώς λιγοστά αντικείμενα που βρέθηκαν στο στρατόπεδο κι ένα μοντέρνο γλυπτό που αναπαριστά μια παλλόμενη καρδιά που τη διαπερνούν σίδερα. Δυστυχώς δεν υπάρχει ούτε μία φωτογραφία, ούτε ένα όνομα - καμία απολύτως πληροφορία για τα θύματα από τη χώρα μας. Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που δεν φρόντισε να παρουσιάσει στοιχεία για τις γυναίκες που κρατήθηκαν στο Ράβενσμπρικ. 

Τα μνημεία και τα γλυπτά συμβολίζουν γεγονότα που αξίζει να θυμόμαστε αλλά δεν καταφέρνουν απαραίτητα να ξυπνήσουν μέσα μας το συναίσθημα ή να αφυπνίσουν τους συλλογισμούς που θα έπρεπε να συνοδεύουν τις μνήμες μας. Η ύπαρξη εγγράφων και φωτογραφιών είναι ιδιαίτερα σημαντική τόσο από ψυχολογική όσο κι από πολιτική άποψη. Τα θύματα κάθε σκληρότητας κι αδικίας πρέπει για τους μεταγενέστερους να έχουν όνομα και πρόσωπο. Οι άνθρωποι που χάθηκαν στα στρατόπεδα δεν είναι μία άμορφη μάζα, ένας αριθμός, ή μια ιδέα, αλλά συγκεκριμένα άτομα με ονόματα, χαρακτηριστικά, συνήθειες, συναισθήματα, εμπειρίες, σχέδια κι ελπίδες για το μέλλον. Η έλλειψη στοιχείων και φωτογραφιών τούς μετατρέπει στο μυαλό και του πιο ευαίσθητου αποδέκτη σε μια ομάδα χωρίς χαρακτηριστικά, εμποδίζοντάς τον να ταυτιστεί συναισθηματικά μαζί τους. 

Για τον λόγο αυτό πιστεύω ότι το διάσημο Εβραϊκό Μουσείο του Βερολίνου, επέλεξε να μην δώσει έμφαση σε αριθμούς, ημερομηνίες και γεγονότα αλλά να παρουσιάσει στις αίθουσές του τα προσωπικά αντικείμενα από τις οικίες εβραϊκών οικογενειών που δολοφονήθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα. Η επίπλωση των δωματίων, οι πίνακες, τα διακοσμητικά, οι δίσκοι και τα βιβλία, τα κουζινικά σκεύη, τα ρούχα, τα κοσμήματα, τα εργαλεία καλλωπισμού, κι εκατοντάδες άλλα αγαπημένα μικροαντικείμενα ανασυνθέτουν για τα μάτια των επισκεπτών την καθημερινότητα και την κανονικότητα των ζωών που χάθηκαν βίαια κι άδικα, με τρόπο που να διεγείρει την ικανότητα της ενσυναίσθησης και της ταύτισης με τα θύματα. 

Τα τραύματα του παρελθόντος επουλώνονται μέσα από τη διαδικασία της ανάλυσης και της συζήτησης που οδηγεί στην περισυλλογή, και όχι με την απλή υιοθέτηση της μετάθεσης, της άρνησης, και της σιωπής. Η αποδοχή της αλήθειας, όσο περίπλοκη κι επώδυνη κι αν είναι, καθώς και η αναγνώριση του ρόλου που ο καθένας έπαιξε στην εκάστοτε ιστορική περίσταση, οδηγεί στην σταδιακή επούλωση των πληγών και στην χειραφέτηση των θυμάτων, στην ωρίμανση μιας ολόκληρης κοινωνίας. Η ιστορική συνείδηση που επιτυγχάνεται ως έναν βαθμό μέσω της άνευ προκαταλήψεων αντίληψης των γεγονότων του παρελθόντος αποτελεί σημαντικό στοιχείο της προσωπικής και της εθνικής ταυτότητας. Αν δεν κατανοήσουμε και δεν αποδεχτούμε το παρελθόν μας με τρόπο ειλικρινή και ουσιαστικό δεν θα καταφέρουμε ποτέ να δημιουργήσουμε μια σαφή εικόνα για το ποιοι είμαστε στο παρόν και για το πώς θέλουμε να εξελιχθούμε στο μέλλον. Θα παραμείνουμε αντίθετα στην επιφάνεια των πραγμάτων, δέσμιοι βολικών κατηγοριοποιήσεων για το ποιοι είναι οι «καλοί», οι «κακοί», ή οι «αθώοι».

* Με αφορμή την 27η Ιανουαρίου, επέτειο του ΟΗΕ για τα θύματα της "τελικής λύσης".

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέλεια Ομορφιά

Τέλεια Ομορφιά

Της Εύας Στάμου

Η Τέλεια Ομορφιά είναι η πρόσφατη ταινία του Πάολο Σορεντίνο που εντυπωσίασε στο Φεστιβάλ των Καννών και έκανε εισπρακτικά ρεκόρ στη Γερμανία...

Η Αφροδίτη με τη γούνα

Η Αφροδίτη με τη γούνα

Της Εύας Στάμου

Η πρόσφατη ταινία του Ρομάν Πολάνσκι, La Vénus à la Fourrure, που έκανε πρεμιέρα τον Μάιο στο Φεστιβάλ των Καννών, είναι βασισμένη στη μεγάλη θεατρική επιτυχία του Αμερικανού συγγραφέα Ντέιβιν...

Η ζωή της Αντέλ

Η ζωή της Αντέλ

Της Εύας Στάμου

Η σεξουαλικότητα αποτελεί αναπόσπαστο και καθοριστικό τμήμα της προσωπικής μας ταυτότητας. Οι περισσότεροι αρχίζουμε να διερευνούμε τις ερωτικές προτιμήσεις και φαντασιώσεις μας κατά τη διάρκεια της εφηβείας, κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

«Διάλογοι με την αρχαιότητα»: Μία εκδήλωση για τη βία, τον έρωτα και τα παράδοξα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο

«Διάλογοι με την αρχαιότητα»: Μία εκδήλωση για τη βία, τον έρωτα και τα παράδοξα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο

Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης σας προσκαλούν στην εκδήλωση «Βία, έρωτας και παράδοξα στον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο. Αναγνώσεις από τους πρόσφατους τόμους της σειράς Διάλογοι με την αρχαιότητα».

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ