Της Σώτης Τριανταφύλλου
Mε το που θυμήθηκα τον θάνατο του Τζακ Κέρουακ στις 21 Οκτωβρίου 1969, θυμήθηκα κι έναν άλλο θάνατο (αναμφίβολα, σκέφτομαι πολύ τους νεκρούς): εκείνον του Πολωνού μαθηματικού Βάκλαβ Σιερπίνσκι, ενός από τους επιφανέστερους θεωρητικούς των αριθμών στις αρχές του 20ού αιώνα. Η επέτειος του θανάτου του Σιερπίνσκι έγινε αφορμή να ξαναδιαβάσω το «Logicomix» (Α. Δοξιάδης, Χ.Χ. Παπαδημητρίου), που είχα παραμελήσει πάνω στο κομοδίνο, επειδή κάθε τόσο με πιάνει απελπισία που δεν σπούδασα μαθηματικά και που δεν έχω μια δεύτερη ζωή για να σπουδάσω.
Διαβάζοντας το «Logicomix», μου ερχόταν να σκάσω σαν κολοκύθα: πρόκειται για ένα graphic novel που αφηγείται τις περιπέτειες του Μπέρτραντ Ράσελ, την αγωνιώδη αναζήτηση της αλήθειας και τη συνάντησή του με θρυλικούς στοχαστές, όπως ο Φρέγκε, ο Χίλμπερτ, ο Γκέντελ, ο Βιτγκενστάιν∙ για την περιγραφή μιας πνευματικής οδύσσειας γεμάτης εκπλήξεις, θριάμβους, προκλήσεις, απογοητεύσεις∙ θριάμβους ξανά και ξανά. Με τον χαρακτήρα που έχω, είμαι ικανή να διαβάζω graphic novels για τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία, δακρυσμένη, με τη μύτη μου σ’ ένα χαρτομάντιλο: η ιστορία του Ράσελ –το πάθος του για τη λογική, η ανακάλυψη ότι η λογική είναι διάτρητη κι ότι η αλήθεια στιγματίζεται από το διφορούμενο και την αμφιβολία– μου φάνηκε ένα υπόδειγμα τρόπου ζωής. Να, περίπου, πώς πρέπει να ζούμε.
Το βιβλίο είναι απολαυστικό (παρότι κλαίω απ’ το κακό μου) και αναλύει τα ζητήματα της λογικής χωρίς να τα υπεραπλουστεύει. Αναμφισβήτητα, όταν γνωρίζεις κάτι σε βάθος (όπως οι συντελεστές του «Logicomix»), μπορείς να το μεταδώσεις στους άλλους με απλό τρόπο: το δυσνόητο, δήθεν βαθυστόχαστο ύφος προδίδει μερική (ή ολική) άγνοια∙ σύγχυση: ακόμα και ο Βιτγκενστάιν μπορεί να κατηγορηθεί γι’ αυτό. Εδώ έχουμε καθαρό σχέδιο και καθαρά λόγια: έχω αρκετές αντιρρήσεις για τη μετάφραση, αλλά δεν χρειάζεται να με πάρει κανείς πολύ στα σοβαρά, είμαι σχολαστική, είμαι τελείως nerd. Όπως και σε ό,τι αφορά την ιστορική ακρίβεια που λείπει –ποιητική αδεία– από το «Logicomix». Για όλ’ αυτά σκέφτομαι: αν οι συγγραφείς του βιβλίου έκαναν μια σειρά μαθημάτων με θέμα το υλικό του «Logicomix», θα είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε, εκτός από τα μεγάλα ζητήματα της ιστορίας των μαθηματικών που συνυφαίνεται με την ιστορία της φιλοσοφίας, την ίδια την ιστορία της ανθρωπότητας∙ και το πώς τόσο τα μαθηματικά όσο και η φιλοσοφία αντλούν το μεγαλείο τους από την ελληνική αρχαιότητα. Το «Logicomix», αν και κάθε άλλο παρά προγονολατρικό, υπενθυμίζει την αρχαιοελληνική σκέψη που, από έναν συνδυασμό ευθύνης και τύχης, κατέληξε στη φάρσα του παρόντος. Από την άλλη πλευρά, όπως κάθε καλό βιβλίο, είναι μια παρηγοριά: η ζωή του Μπέρτραντ Ράσελ ξεπροβάλλει σαν παραδείσιο πουλί∙ η σκέψη του, η οξυδέρκειά του, η διαρκής σύγκρουσή του με τη μετριότητα, ο ανθρωπισμός του μοιάζουν με φάρο για τον πολίτη της σύγχρονης δημοκρατίας.
Σώτη Τρανταφύλλου
