skliros-5

Ο Γιώργος Σκληρός περιέγραφε, πριν από έναν αιώνα, τα σημερινά προβλήματα στο βιβλίο Τα σύγχρονα προβλήματα του Ελληνισμού. 

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Ο Γιώργος Σκληρός (1878-1919) ήταν ένας από τους πρώτους Έλληνες σοσιαλιστές. Λιγοστοί σημερινοί “σοσιαλιστές” τον γνωρίζουν μιας και ο σοσιαλισμός έχει ταυτιστεί με την αγραμματοσύνη –παρ’ όλ’ αυτά, ένας τοπικός εκδοτικός οίκος της Κατερίνης επανακυκλοφόρησε το βιβλίο του Τα σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού (εκδ. Μάτι) που πρωτοεκδόθηκε λίγο πριν από τον θάνατό του. Για να θυμούνται οι παλιοί και να μαθαίνουν οι νεότεροι. Kαι παρά τον αιώνα που μας χωρίζει από τις ιστορικές και κοινωνιολογικές μελέτες του Γ. Σκληρού, όσα γράφει παραμένουν επίκαιρα λες κι εμείς οι Έλληνες έχουμε ακινητοποιηθεί μέσα στον χρόνο.

Το βιβλίο αναλύει τον εθνικό μας χαρακτήρα και προσπαθεί να αποτυπώσει την κοινωνική πραγματικότητα των αρχών του 20ού αιώνα που δεν διαφέρει όσο θα περίμενε κανείς  από τη σημερινή

Ο Σκληρός αναρωτιέται: είναι λοιπόν οι Έλληνες στάσιμοι; Είναι παθολογικά προσκολλημένοι στις κακές τους συνήθειες; Γιατί δεν «πάνε μπροστά»; –αναρωτιέμαι κι εγώ. Το βιβλίο αναλύει τον εθνικό μας χαρακτήρα –«είμαστε ευερέθιστοι, εύθικτοι και εγωισταί [...] παρασυρόμαστε από αυστηρά, κηδεμονικά, αυταρχικά και μοναρχικά ιδεώδη, τα οποία, εννοείται, ο καθένας σκέπτεται να τα εφαρμόσει στην καμπούρα του γείτονά του και όχι στη δική του»– και προσπαθεί να αποτυπώσει την κοινωνική πραγματικότητα των αρχών του 20ού αιώνα που δεν διαφέρει όσο θα περίμενε κανείς  από τη σημερινή. Συγκρίνοντας τις διαφορές μεταξύ βορρά και νότου, ο Σκληρός γράφει: «Οι πιο ψύχραιμοι, πειθαρχημένοι και περισσότερον κοινωνικώς ηθικοί αγγλογερμανικοί λαοί [...] αφοσιώνονται στις φιλελεύθερες ιδέες και συστήματα. Και τούτο διότι έχουν πεποίθηση στον νομιμόφρονα χαρακτήρα του εαυτού τους και του γείτονά τους, επομένως και στα καλά αποτελέσματα του φιλελεύθερου πολιτεύματος που καταπολεμά τη συγκεντρωτική κηδεμονία και αφήνει μεγάλη πρωτοβουλία στον πολίτη. [...] Ενώ εμείς ζητάμε προκαταβολικώς κηδεμονία [...] και βούρδουλα.»

Στα Σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού, που γράφτηκαν προτού εφαρμοστεί λογοκρισία στον διάλογο περί φυλετικών χαρακτηριστικών –προτού δηλαδή καταργηθεί στην πράξη η ανθρωπολογία και η εθνοψυχιατρική– αναλύεται o ελληνικός επαρχιωτισμός, μια διανοητική κατάσταση κατά την οποία οι πολίτες εστιάζουν στο μερικό αγνοώντας το ευρύτερο πλαίσιο. Το αποτέλεσμα είναι η παροιμιώδης ελληνική στενοκεφαλιά, η άρνηση της οικουμενικότητας, ο τοπικισμός: κοντολογίς, μια νοοτροπία «ενορίας» χωρίς ενδιαφέρον και γνώση για το τι εκτυλίσσεται πέραν των ορίων αυτής της ενορίας[1]

Ο Γιώργος Σκληρός, σχολιάζοντας τα εθνικά μας χαρακτηριστικά, προσπαθεί να εξηγήσει τα αίτια της αποτυχίας μας: ατομικισμός, στάση τύπου «not in my back yard», πλήρης απουσία κοινωνικού ηθικού κώδικα, πνεύμα σχολαστικό, δασκαλίστικο και αντιεπιστημονικό, έλλειψη καλαισθησίας, αυταρέσκεια. Αν ο Γιώργος Σκληρός επέκρινε τους Έλληνες στο σημερινό κοινωνικό πλαίσιο, θα τον είχαμε εξοστρακίσει ως ανθέλληνα, ρατσιστή και φασίστα. Αλλά, όπως προανέφερα, ο Σκληρός ήταν ένας από τους πρώτους Έλληνες επαναστάτες· σε μια εποχή όπου η έννοια της επανάστασης δεν συνεπαγόταν επαρχιωτισμό και κομφορμισμό[2]. Συνεχίζει λοιπόν ο Σκληρός: «Οι ιδιότητες της φυλής μας ήσαν η αιτία πολλών στραβών πραγμάτων στην κοινωνία μας που όλος ο κόσμος και οι ιστορικοί μας τα απέδιδαν σε άλλες αιτίες άσχετες με το ζήτημα. Πότε κατηγορούσαν γι’ αυτά την αμορφωσιά της γενεάς των αγωνιστών, πότε το πολίτευμα –στην αρχή το μοναρχικό, κατόπιν το κοινοβουλευτικό– τελευταία την ελαττωματικότητα και διαφθορά των πολιτευτών μας· ποτέ όμως δεν τα απέδωσαν στην ελαττωματικότητα του ελληνικού λαού ολόκληρου, του ίδιου δηλαδή του εαυτού μας, που αυταρέσκως τον θεωρούμε τον καλύτερο και τελειότερο λαό του κόσμου.» Εξυπακούεται ότι ο Σκληρός, ως υλιστής, δεν αποδίδει τις «ιδιότητες» των Ελλήνων σε μεταφυσικά αίτια αλλά σε βιολογικά, κοινωνικά και ιστορικά πως ήταν οι φεουδαρχοπατριαρχικές συνθήκες.

Η εμβάθυνση στην ελληνική ιστορία εμποδίζεται από τις προκαταλήψεις, τα εθνικά ψέματα, την παράλογη και δυσλειτουργική ιδεολογικοποίηση: έτσι, η εθνική ταυτότητα γίνεται υπερβολικά συγκεχυμένη

Διαβάζοντας τα Σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού, εκτός από τη φυσική και αναμενόμενη αντίδραση «Πες τα! Και λίγα λες!», είχα το εξίσου φυσικό και αναμενόμενο συναίσθημα που προκαλεί ένα δύσμορφο είδωλο στον καθρέφτη. Η εμβάθυνση στην ελληνική ιστορία εμποδίζεται από τις προκαταλήψεις, τα εθνικά ψέματα (που τα παρουσιάζουμε σαν noble lies), την παράλογη και δυσλειτουργική ιδεολογικοποίηση: έτσι, η εθνική ταυτότητα γίνεται υπερβολικά συγκεχυμένη. Γράφει λοιπόν ο Σκληρός για την ελληνική επανάσταση που, αν και σκοτεινή, αχαρτογτράφητη περιοχή, αποτελεί ένα από τα ιερά και τα όσια της παράδοσής μας: «Ήταν ένα περίεργο μίγμα κατά το ήμισυ αριστοκρατικό-θρησκευτικό και κατά το ήμισυ αστικό-πατριωτικό συνοδευόμενο με ενθουσιώδεις αόριστες φράσεις για το αρχαίο ελληνικό μεγαλείο [...] Η ελληνική επανάσταση είχε μικρή ψυχολογία και ιδεολογία.»

Στα Σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού ο Γ. Σκληρός αποτιμά την εποχή του Καποδίστρια, την κοινοβουλευτική περίοδο του Γεωργίου Α’ και την “ανορθωτική” περίοδο του Βενιζέλου. Συναρπαστικές μού φαίνονται οι παρατηρήσεις του για την παιδεία: «Τα σχολεία και τα παιδαγωγικά συστήματα σε χάλια ελεεινά [...] να τρομοκρατούνται από ψευτοσοφούς, αγύρτες δημαγωγούς [...] ενώ ο Τύπος κυλιόταν σε μια ανήθικη παραδολογία, έλλειψη αρχών και φρικώδη ημιμάθεια.» Οι Έλληνες, καταλήγει ο Σκληρός, είναι τόσο πεισματικά μυωπικοί ώστε αποδίδουν όλα τους τα δεινά στο “ρωμέικο” που δεν “θα διορθωθεί ποτέ” χωρίς να βλέπουν σ’ αυτό τον δικό τους, ατομικό, ρόλο. Ο κόσμος προχωρεί, τα γενότα είναι καταιγιστικά κι εμείς παραμένουμε προσκολλημένοι σε αναχρονιστικά κουρέλια, γράφει ο Σκληρός – για μια ακόμα φορά, συμφωνώ κι εγώ.

[1] Χαρακτηριστικές περιπτώσεις τέτοιου “parochialism” είναι σήμερα τα αντιευρωπαϊκά κόμματα. Ο πολιτικός τοπικισμός, που υποστηρίζει την τοπική παραγωγή και κατανάλωση αγαθών, τον έλεγχο της τοπικής αυτοδιοίκησης, την ανάδειξη της τοπικής κουλτούρας και ταυτότητας έναντι της «ξενόφερτης», αποτελεί κοινό στοιχείο των δύο άκρων.
[2] Μολονότι ο Γ. Σκληρός δεν έχει την παραμικρή σχέση με την κομμουνιστική πολιτική μετά τους μπολσεβίκους, όχι μόνον επειδή πέθανε το 1919, αλλά επειδή ανέκαθεν εξέφραζε αντιδογματικές και φιλελεύθερες ιδέες, το ΚΚΕ τον έχει οικειοποιηθεί. 

ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ

altΤα σύγχρονα προβλήματα του ελληνισμού
Γιώργος Σκληρός
Μάτι, 2000
Σελ. 240, τιμή € 10,65

alt

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΚΛΗΡΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η καταγωγή της οικογένειας

Η καταγωγή της οικογένειας

Για την πραγματεία του Φρίντριχ 'Ενγκελς «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους» (Στο φως των ερευνών του Λ. Χ. Μόργκαν) (εκδ.  Σύγχρονη Εποχή)

Της Σώτης Τρια...

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Σ' αυτό το βιβλίο, ο Βalthasar Thomass αναλύει τη σκέψη του Σπινόζα γύρω από τα ζητήματα της καλής ζωής, τους όρους της γνώσης, τον προσδιορισμό της αλήθειας, της ηθικής, καθώς και της πολιτικής και αισ...

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο του Pierre-André Taguieff «Θεωρίες συνωμοσίας» (μτφρ. Αναστασία Καραστάθη, εκδ. Πόλις).

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Ο Pierre-André Taguieff είναι από εκείνους τους ιστορικούς που έχουν αναλάβει τη mission impossible να...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, πέρα από κάθε προσδοκία, στην Γαλλική Ακαδημία

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, πέρα από κάθε προσδοκία, στην Γαλλική Ακαδημία

Ο Περουβιανο-Ισπανός νομπελίστας συγγραφέας Μάριο Βάργκας Λιόσα εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας στα 85 του χρόνια. Οι Ακαδημαϊκοί βρήκαν τον τρόπο να παρακάμψουν το ηλικιακό όριο ενώ δεν αποτέλεσα εμπόδιο το ότι δεν έχει γαλλική υπηκοότητα και δεν έχει γράψει κανένα από τα έργα του στην γαλλική γλώσσα.  ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

«10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο», της Ελίφ Σαφάκ

«10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο», της Ελίφ Σαφάκ

Για το μυθιστόρημα της Ελίφ Σαφάκ «10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Σε πόση ώρα, από τη στιγμή που αφήν...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», που  θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όμως το πρωταρχικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει, αλλά πρώτ...

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Pedro Lemebel (1952-2015) «Φοβάμαι, ταυρομάχε» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό το βιβλίο προέρχεται από είκο...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ