stalin

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Το βιβλίο του Simon Sebag Montefiore ήταν, στην κυριολεξία, «pillow book» για ένα περίπου μήνα: 892 σελίδες... Παρά το συναρπαστικό υλικό –μια ακόμα βιογραφία του Στάλιν, δηλαδή, στην ουσία, μια ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι τον θάνατό του Στάλιν, το 1953- το βιβλίο του Montefiore είναι προϊόν «λαϊκής» ιστοριογραφίας∙ τόσο «λαϊκής» που καταντά φτηνό μυθιστόρημα.

Νομίζω ότι ένας από τους κανόνες της συγγραφής θα έπρεπε να είναι: «Μη γράφεις ποτέ για ό,τι μισείς». Κι ένας από τους κανόνες της μετάφρασης: «Μη μεταφράζεις ό,τι δεν γνωρίζεις – ειδικά αν δεν το γνωρίζει ούτε ο ίδιος ο συγγραφέας». Τώρα γράφω εξυπνάδες – εξηγούμαι όμως: η μετάφραση του βιβλίου του Montefiore έχει πολλά γλωσσικά και πραγματολογικά λάθη, ενώ λείπει εντελώς η επιμέλεια (Για παράδειγμα: plain clothes policemen είναι φυσικά «αστυνομικοί με πολιτικά» και όχι «με απλά ρούχα». Επίσης, ο Λένιν δεν μπορεί να αντέδρασε στον θάνατο του Τρότσκι εφόσον ήταν νεκρός από το 1924...) Βιβλία με τόσες πληροφορίες, εκτός του ότι προϋποθέτουν σημαντικό γλωσσικό και γνωστικό υπόβαθρο εκ μέρους του μεταφραστή, απαιτούν περισσότερη συμπυκνωμένη εργασία – και πολλά έξοδα που συνεπάγονται ρίσκο για τον εκδότη.

Ωστόσο, το κεντρικό πρόβλημα του βιβλίου του Montefiore είναι η αδυναμία του ίδιου του συγγραφέα – ο Montefiore είναι ιστορικός της σειράς. Δεν αξιολογεί τις πηγές του, δεν διατηρεί απόσταση από το υλικό του και παρασύρεται υπερβολικά συχνά σε γλαφυρούς σχολιασμούς και κουτσομπολιά: «Δεν είναι απίθανο ο Στάλιν να ήταν παιδί του νονού του, ενός ευκατάστατου ιδιοκτήτη πανδοχείου...» «Ο καβγάς του Στάλιν με τη γυναίκα του Λένιν, Κρούπσκαγια, πρόσβαλε τις μπουρζουάδικες αντιλήψεις του Λένιν...» «Κραυγαλέος και ανδροπρεπής, ψηλός και δυνατός, με μαύρα μαλλιά, μακριές βλεφαρίδες και όμορφα καστανά μάτια, ο Λάζαρ Μίσεβιτς Καγκανόβιτς υπήρξε ένας εργασιομανής που έπαιζε διαρκώς μ’ ένα κεχριμπαρένιο κομπολόι ή με μια αλυσίδα κλειδιών» «Στο ημερολόγιό του εκμυστηρευόταν την τρελή και φανατισμένη αφοσίωσή του στον κομμουνισμό...»

Ο Μontefiore αποδεικνύεται, κατά τη γνώμη μου, εκτός από ιστορικός της σειράς, συγγραφέας της σειράς. Το βιβλίο είναι τόσο ογκώδες επειδή δεν μπορεί να αντισταθεί στο αράδιασμα επιθέτων και καλολογικών στοιχείων: ο Τρότσκι εμφανίζεται ως «καμαρωτός, μεγαλόσχημος», ο Μόλοτοφ «σαν ερωτευμένο σχολιαρόπαιδο», ο «Αρμένιος» Μικογιάν «δαιμόνιος, αετομάτης...» και ο Ζντάνοφ «χειμαρρώδης, γεροδεμένος αν και ασθενικός, επιδειξίας, αλαζόνας και σκληρόκαρδος».

Υπάρχουν πολλές αντιφάσεις (για παράδειγμα, ο αντισημιτισμός του Στάλιν παραμένει μετέωρος), αοριστολογίες, ανώνυμες μαρτυρίες. Στα ιστορικά βιβλία δεν επιτρέπεται να γίνεται λόγος για κάτι που είπε «κάποιος φίλος» ή «κάποιος σύγχρονος ιστορικός»: απαιτούνται ονόματα, χρονολογίες, σαφείς και ακριβείς παραθέσεις.

stalin250Το ότι ο Μontefiore δεν βρίσκει τίποτα συμπαθητικό στον Στάλιν και στο περιβάλλον του είναι φυσικό – ωστόσο, το ότι τα βλέπει όλα «ανάποδα» είναι θεμελιώδες σφάλμα που ακυρώνει ολόκληρο το εγχείρημα. Ακόμα και τα αξιοθαύμαστα στοιχεία –δεν υπάρχει ιστορική περίοδος χωρίς ανθρώπινο μεγαλείο– περιγράφονται αρνητικά: για παράδειγμα, η συντροφικότητα των πρώτων χρόνων χαρακτηρίζεται «αιμομικτική», ενώ ο ασκητισμός του Στάλιν, υπό την έννοια ότι δεν απολάμβανε υλικών προνομίων, εμφανίζεται σαν ένα κόλπο εξουσίας. Το ίδιο και η περιφρόνηση που έδειχνε για τα βραβεία και τα παράσημα. Όσο για τη φροντίδα των μπολσεβίκων για τη μόρφωση και την υγεία χαρακτηρίζονται «υποχονδριακές»... «Η δίψα του Στάλιν για τη λογοτεχνία ήταν τόσο μεγάλη όσο η αφοσίωσή του στον μαρξισμό και η μεγαλομανία του», γράφει ο Μοntefiore. Και παρακάτω παρομοιάζει τον Στάλιν με «εμποράκο» επειδή προσπαθούσε να επιτύχει χαμηλές τιμές στις εισαγωγές προϊόντων.

Ο επιστήμονας ιστορικός αντιμετωπίζει και χειρίζεται τα γεγονότα και τις προσωπικότητες στο δεδομένο κοινωνικό τους πλαίσιο∙ δεν τις τοποθετεί στη δική του ιδεολογική και ηθική βάση. Μέσα από αυτό το πρίσμα, «Η βιβλιοθήκη του Χίτλερ» του Timothy Ryback μού φαίνεται υπόδειγμα «λαϊκής ιστορίας»: προσεγγίζει τον Χίτλερ χωρίς να τον κρίνει – τα γεγονότα είναι ευανάγνωστα, δεν χρειάζεται να τα υπεραναλύει κανείς. Η υπερανάλυση οδηγεί στην προπαγάνδα – και η προπαγάνδα οδηγεί σε αντιστάσεις εκ μέρους του αναγνώστη.

Εξάλλου, ο Μontefiore δεν συλλαμβάνει ούτε το Zeitgeist, ούτε το ήθος των «ηρώων» της μυθοπλασίας του –των μπολσεβίκων– που άλλοτε το χαρακτηρίζει πουριτανικό, άλλοτε ελευθεριακό∙ πολύ λιγότερο συλλαμβάνει τον ρωσικό πολιτισμό και το ιστορικό υπόβαθρο της οκτωβριανής επανάστασης. Έτσι, περιγράφει με αλλόκοτη έκπληξη απλά γεγονότα και μορφές συμπεριφοράς που είναι κοινές σε όλον τον κόσμο: «όλοι έγραφαν μακροσκελείς, ιδιόχειρες επιστολές, γνωρίζοντας ότι στον Στάλιν άρεσε να παίρνει γράμματα...» Μα, το 1935, ο κόσμος συνεννοούνταν με γράμματα - πού έγκειται η παραξενιά;

Ο Montefiore έχει μια ανιστόρητη ιδέα για τη φύση της «δεξιάς» και της «αριστεράς» στην εποχή του Στάλιν, πράγμα που καταδεικνύει την άγνοιά του για τις περιπέτειες της μαρξιστικής θεωρίας και πρακτικής. Εξάλλου, είναι υπερβολικά απασχολημένος καταγγέλλοντας ώστε να εμβαθύνει στις αντιθέσεις –στην ουσία στις νοοτροπίες– που δημιούργησαν ένα εγκληματικό καθεστώς το οποίο βασίστηκε σε ένα πρωτοφανές φαινόμενο προσωπολατρίας. Και με τη σειρά της η προσωπολατρία σε τι βασίστηκε; Αυτό θα έπρεπε να είναι το ερώτημα στο οποίο ο Montefiore καλούνταν να απαντήσει: πώς και γιατί ο Στάλιν έγινε «ο κόκκινος τσάρος» που βάλθηκε να εξοντώσει όποιον του εναντιωνόταν και κυρίως όποιον δεν του εναντιωνόταν; Συχνά ο συγγραφέας καταφεύγει στη συνωμοσιολογία που υπογραμμίζει το χαμηλό επίπεδο της ιστοριογραφίας. Ακόμα συχνότερα καταφεύγει στην ψυχανάλυση της δεκάρας: «Οι πολιτικές και προσωπικές ψυχώσεις του Στάλιν αντικατοπτρίζονταν στις αγαπημένες του όπερες...» Η αυθαιρεσία υπονομεύει την ποιότητα της ανάλυσης: «Οι κακοποιοί περνούσαν τα ανιαρά τους βράδια μελετώντας βαρετά άρθρα πάνω στον διαλεκτικό υλισμό με σκοπό να βελτιώσουν τον εσωτερικό τους κόσμο» – τέτοιος είναι ο τρόπος γραφής του Μontefiore.

Και επειδή επιμένει στην τερατώδη φύση του Στάλιν και των δημίων του αφαιρεί από το σταλινικό φαινόμενο τον αναπόφευκτο χαρακτήρα του. Το πολιτικό έγκλημα ήταν σύμφυτο στο σοβιετικό καθεστώς και στη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία: δεν υπάρχουν επαναστάσεις χωρίς εκτελεστικά αποσπάσματα. Ο επίλογος συνηγορεί αυτής της άποψης: πολλά από τα θύματα του Στάλιν, επιζώντες, παιδιά και εγγόνια, παραμένουν «σταλινικοί» - να λοιπόν τα ερωτήματα και οι απαντήσεις που θα προσέδιδαν ουσία στο βιβλίο: τι υποβιβάζει έναν άνθρωπο, έναν πολίτη, σε εξάρτημα ενός εγκληματικού μηχανισμού; Τι κάνει έναν ηγέτη θεό; Τι εκτυλίσσεται στη διάρκεια της σύντομης στιγμής μεταξύ της επανάστασης και της γραφειοκρατίας; Πώς γεννιέται ο ολοκληρωτισμός; Και γιατί, γιατί, δεν υπάρχουν επαναστάσεις χωρίς εκτελεστικά αποσπάσματα;

* Η ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ είναι συγγραφέας και ιστορικός.
Τελευταίο της βιβλίο «Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό» (εκδ. Πατάκη).

 

stalin-potamos-exof

Simon Sebag Montefiore
Στάλιν, η αυλή του κόκκινου τσάρου
Μτφρ. Ρόζα Ιωαννίδου
Εκδόσεις Ποταμός, 2005

alt

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η καταγωγή της οικογένειας

Η καταγωγή της οικογένειας

Για την πραγματεία του Φρίντριχ 'Ενγκελς «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους» (Στο φως των ερευνών του Λ. Χ. Μόργκαν) (εκδ.  Σύγχρονη Εποχή)

Της Σώτης Τρια...

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Σ' αυτό το βιβλίο, ο Βalthasar Thomass αναλύει τη σκέψη του Σπινόζα γύρω από τα ζητήματα της καλής ζωής, τους όρους της γνώσης, τον προσδιορισμό της αλήθειας, της ηθικής, καθώς και της πολιτικής και αισ...

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο του Pierre-André Taguieff «Θεωρίες συνωμοσίας» (μτφρ. Αναστασία Καραστάθη, εκδ. Πόλις).

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Ο Pierre-André Taguieff είναι από εκείνους τους ιστορικούς που έχουν αναλάβει τη mission impossible να...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΙΝSEQS: Μάθημα μπαλέτου με noise-punk συνθέσεις στην καλύτερη παράσταση χορού φέτος

ΙΝSEQS: Μάθημα μπαλέτου με noise-punk συνθέσεις στην καλύτερη παράσταση χορού φέτος

Για την παράσταση «ΙΝSEQS» σε χορογραφία του Δημήτρη Μυτιληναίου, η οποία παρουσιάστηκε στον πρώην εκθεσιακό χώρο αυτοκινήτων της Φίατ, στο Κουκάκι.

Του Νίκου Ξένιου

Οι σωματικές αναπαραστάσεις που επιδιώκει το μπαλέτο είναι πολύ συγκεκριμένες. Η ...

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

«Έλγκαρ», του Αχιλλέα Κυριακίδη (κριτική)

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσι...

«Οι κεφαλές του Κέρβερου», της Φράνσις Στίβενς – Παλπ πρωτοπορία και επιστημονική φαντασία

«Οι κεφαλές του Κέρβερου», της Φράνσις Στίβενς – Παλπ πρωτοπορία και επιστημονική φαντασία

Για το μυθιστόρημα «Οι κεφαλές του Κέρβερου» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος) της Φράνσις Στίβενς που κυκλοφορεία από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος. Στην κεντρική φωτογραφία, η συγγραφέας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Γεννημένη το 1884, ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ