stalin

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Το βιβλίο του Simon Sebag Montefiore ήταν, στην κυριολεξία, «pillow book» για ένα περίπου μήνα: 892 σελίδες... Παρά το συναρπαστικό υλικό –μια ακόμα βιογραφία του Στάλιν, δηλαδή, στην ουσία, μια ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι τον θάνατό του Στάλιν, το 1953- το βιβλίο του Montefiore είναι προϊόν «λαϊκής» ιστοριογραφίας∙ τόσο «λαϊκής» που καταντά φτηνό μυθιστόρημα.

Νομίζω ότι ένας από τους κανόνες της συγγραφής θα έπρεπε να είναι: «Μη γράφεις ποτέ για ό,τι μισείς». Κι ένας από τους κανόνες της μετάφρασης: «Μη μεταφράζεις ό,τι δεν γνωρίζεις – ειδικά αν δεν το γνωρίζει ούτε ο ίδιος ο συγγραφέας». Τώρα γράφω εξυπνάδες – εξηγούμαι όμως: η μετάφραση του βιβλίου του Montefiore έχει πολλά γλωσσικά και πραγματολογικά λάθη, ενώ λείπει εντελώς η επιμέλεια (Για παράδειγμα: plain clothes policemen είναι φυσικά «αστυνομικοί με πολιτικά» και όχι «με απλά ρούχα». Επίσης, ο Λένιν δεν μπορεί να αντέδρασε στον θάνατο του Τρότσκι εφόσον ήταν νεκρός από το 1924...) Βιβλία με τόσες πληροφορίες, εκτός του ότι προϋποθέτουν σημαντικό γλωσσικό και γνωστικό υπόβαθρο εκ μέρους του μεταφραστή, απαιτούν περισσότερη συμπυκνωμένη εργασία – και πολλά έξοδα που συνεπάγονται ρίσκο για τον εκδότη.

Ωστόσο, το κεντρικό πρόβλημα του βιβλίου του Montefiore είναι η αδυναμία του ίδιου του συγγραφέα – ο Montefiore είναι ιστορικός της σειράς. Δεν αξιολογεί τις πηγές του, δεν διατηρεί απόσταση από το υλικό του και παρασύρεται υπερβολικά συχνά σε γλαφυρούς σχολιασμούς και κουτσομπολιά: «Δεν είναι απίθανο ο Στάλιν να ήταν παιδί του νονού του, ενός ευκατάστατου ιδιοκτήτη πανδοχείου...» «Ο καβγάς του Στάλιν με τη γυναίκα του Λένιν, Κρούπσκαγια, πρόσβαλε τις μπουρζουάδικες αντιλήψεις του Λένιν...» «Κραυγαλέος και ανδροπρεπής, ψηλός και δυνατός, με μαύρα μαλλιά, μακριές βλεφαρίδες και όμορφα καστανά μάτια, ο Λάζαρ Μίσεβιτς Καγκανόβιτς υπήρξε ένας εργασιομανής που έπαιζε διαρκώς μ’ ένα κεχριμπαρένιο κομπολόι ή με μια αλυσίδα κλειδιών» «Στο ημερολόγιό του εκμυστηρευόταν την τρελή και φανατισμένη αφοσίωσή του στον κομμουνισμό...»

Ο Μontefiore αποδεικνύεται, κατά τη γνώμη μου, εκτός από ιστορικός της σειράς, συγγραφέας της σειράς. Το βιβλίο είναι τόσο ογκώδες επειδή δεν μπορεί να αντισταθεί στο αράδιασμα επιθέτων και καλολογικών στοιχείων: ο Τρότσκι εμφανίζεται ως «καμαρωτός, μεγαλόσχημος», ο Μόλοτοφ «σαν ερωτευμένο σχολιαρόπαιδο», ο «Αρμένιος» Μικογιάν «δαιμόνιος, αετομάτης...» και ο Ζντάνοφ «χειμαρρώδης, γεροδεμένος αν και ασθενικός, επιδειξίας, αλαζόνας και σκληρόκαρδος».

Υπάρχουν πολλές αντιφάσεις (για παράδειγμα, ο αντισημιτισμός του Στάλιν παραμένει μετέωρος), αοριστολογίες, ανώνυμες μαρτυρίες. Στα ιστορικά βιβλία δεν επιτρέπεται να γίνεται λόγος για κάτι που είπε «κάποιος φίλος» ή «κάποιος σύγχρονος ιστορικός»: απαιτούνται ονόματα, χρονολογίες, σαφείς και ακριβείς παραθέσεις.

stalin250Το ότι ο Μontefiore δεν βρίσκει τίποτα συμπαθητικό στον Στάλιν και στο περιβάλλον του είναι φυσικό – ωστόσο, το ότι τα βλέπει όλα «ανάποδα» είναι θεμελιώδες σφάλμα που ακυρώνει ολόκληρο το εγχείρημα. Ακόμα και τα αξιοθαύμαστα στοιχεία –δεν υπάρχει ιστορική περίοδος χωρίς ανθρώπινο μεγαλείο– περιγράφονται αρνητικά: για παράδειγμα, η συντροφικότητα των πρώτων χρόνων χαρακτηρίζεται «αιμομικτική», ενώ ο ασκητισμός του Στάλιν, υπό την έννοια ότι δεν απολάμβανε υλικών προνομίων, εμφανίζεται σαν ένα κόλπο εξουσίας. Το ίδιο και η περιφρόνηση που έδειχνε για τα βραβεία και τα παράσημα. Όσο για τη φροντίδα των μπολσεβίκων για τη μόρφωση και την υγεία χαρακτηρίζονται «υποχονδριακές»... «Η δίψα του Στάλιν για τη λογοτεχνία ήταν τόσο μεγάλη όσο η αφοσίωσή του στον μαρξισμό και η μεγαλομανία του», γράφει ο Μοntefiore. Και παρακάτω παρομοιάζει τον Στάλιν με «εμποράκο» επειδή προσπαθούσε να επιτύχει χαμηλές τιμές στις εισαγωγές προϊόντων.

Ο επιστήμονας ιστορικός αντιμετωπίζει και χειρίζεται τα γεγονότα και τις προσωπικότητες στο δεδομένο κοινωνικό τους πλαίσιο∙ δεν τις τοποθετεί στη δική του ιδεολογική και ηθική βάση. Μέσα από αυτό το πρίσμα, «Η βιβλιοθήκη του Χίτλερ» του Timothy Ryback μού φαίνεται υπόδειγμα «λαϊκής ιστορίας»: προσεγγίζει τον Χίτλερ χωρίς να τον κρίνει – τα γεγονότα είναι ευανάγνωστα, δεν χρειάζεται να τα υπεραναλύει κανείς. Η υπερανάλυση οδηγεί στην προπαγάνδα – και η προπαγάνδα οδηγεί σε αντιστάσεις εκ μέρους του αναγνώστη.

Εξάλλου, ο Μontefiore δεν συλλαμβάνει ούτε το Zeitgeist, ούτε το ήθος των «ηρώων» της μυθοπλασίας του –των μπολσεβίκων– που άλλοτε το χαρακτηρίζει πουριτανικό, άλλοτε ελευθεριακό∙ πολύ λιγότερο συλλαμβάνει τον ρωσικό πολιτισμό και το ιστορικό υπόβαθρο της οκτωβριανής επανάστασης. Έτσι, περιγράφει με αλλόκοτη έκπληξη απλά γεγονότα και μορφές συμπεριφοράς που είναι κοινές σε όλον τον κόσμο: «όλοι έγραφαν μακροσκελείς, ιδιόχειρες επιστολές, γνωρίζοντας ότι στον Στάλιν άρεσε να παίρνει γράμματα...» Μα, το 1935, ο κόσμος συνεννοούνταν με γράμματα - πού έγκειται η παραξενιά;

Ο Montefiore έχει μια ανιστόρητη ιδέα για τη φύση της «δεξιάς» και της «αριστεράς» στην εποχή του Στάλιν, πράγμα που καταδεικνύει την άγνοιά του για τις περιπέτειες της μαρξιστικής θεωρίας και πρακτικής. Εξάλλου, είναι υπερβολικά απασχολημένος καταγγέλλοντας ώστε να εμβαθύνει στις αντιθέσεις –στην ουσία στις νοοτροπίες– που δημιούργησαν ένα εγκληματικό καθεστώς το οποίο βασίστηκε σε ένα πρωτοφανές φαινόμενο προσωπολατρίας. Και με τη σειρά της η προσωπολατρία σε τι βασίστηκε; Αυτό θα έπρεπε να είναι το ερώτημα στο οποίο ο Montefiore καλούνταν να απαντήσει: πώς και γιατί ο Στάλιν έγινε «ο κόκκινος τσάρος» που βάλθηκε να εξοντώσει όποιον του εναντιωνόταν και κυρίως όποιον δεν του εναντιωνόταν; Συχνά ο συγγραφέας καταφεύγει στη συνωμοσιολογία που υπογραμμίζει το χαμηλό επίπεδο της ιστοριογραφίας. Ακόμα συχνότερα καταφεύγει στην ψυχανάλυση της δεκάρας: «Οι πολιτικές και προσωπικές ψυχώσεις του Στάλιν αντικατοπτρίζονταν στις αγαπημένες του όπερες...» Η αυθαιρεσία υπονομεύει την ποιότητα της ανάλυσης: «Οι κακοποιοί περνούσαν τα ανιαρά τους βράδια μελετώντας βαρετά άρθρα πάνω στον διαλεκτικό υλισμό με σκοπό να βελτιώσουν τον εσωτερικό τους κόσμο» – τέτοιος είναι ο τρόπος γραφής του Μontefiore.

Και επειδή επιμένει στην τερατώδη φύση του Στάλιν και των δημίων του αφαιρεί από το σταλινικό φαινόμενο τον αναπόφευκτο χαρακτήρα του. Το πολιτικό έγκλημα ήταν σύμφυτο στο σοβιετικό καθεστώς και στη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία: δεν υπάρχουν επαναστάσεις χωρίς εκτελεστικά αποσπάσματα. Ο επίλογος συνηγορεί αυτής της άποψης: πολλά από τα θύματα του Στάλιν, επιζώντες, παιδιά και εγγόνια, παραμένουν «σταλινικοί» - να λοιπόν τα ερωτήματα και οι απαντήσεις που θα προσέδιδαν ουσία στο βιβλίο: τι υποβιβάζει έναν άνθρωπο, έναν πολίτη, σε εξάρτημα ενός εγκληματικού μηχανισμού; Τι κάνει έναν ηγέτη θεό; Τι εκτυλίσσεται στη διάρκεια της σύντομης στιγμής μεταξύ της επανάστασης και της γραφειοκρατίας; Πώς γεννιέται ο ολοκληρωτισμός; Και γιατί, γιατί, δεν υπάρχουν επαναστάσεις χωρίς εκτελεστικά αποσπάσματα;

* Η ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ είναι συγγραφέας και ιστορικός.
Τελευταίο της βιβλίο «Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό» (εκδ. Πατάκη).

 

stalin-potamos-exof

Simon Sebag Montefiore
Στάλιν, η αυλή του κόκκινου τσάρου
Μτφρ. Ρόζα Ιωαννίδου
Εκδόσεις Ποταμός, 2005

alt

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η καταγωγή της οικογένειας

Η καταγωγή της οικογένειας

Για την πραγματεία του Φρίντριχ 'Ενγκελς «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους» (Στο φως των ερευνών του Λ. Χ. Μόργκαν) (εκδ.  Σύγχρονη Εποχή)

Της Σώτης Τρια...

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Με τον Σπινόζα, σε αναζήτηση της ευτυχίας

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Σ' αυτό το βιβλίο, ο Βalthasar Thomass αναλύει τη σκέψη του Σπινόζα γύρω από τα ζητήματα της καλής ζωής, τους όρους της γνώσης, τον προσδιορισμό της αλήθειας, της ηθικής, καθώς και της πολιτικής και αισ...

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Η συνωμοσιολογία ως τρόπος σκέψης

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο του Pierre-André Taguieff «Θεωρίες συνωμοσίας» (μτφρ. Αναστασία Καραστάθη, εκδ. Πόλις).

Της Σώτης Τριανταφύλλου

Ο Pierre-André Taguieff είναι από εκείνους τους ιστορικούς που έχουν αναλάβει τη mission impossible να...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, παρουσιάζει την Πέμπτη 15 Δεκεμβρίου 2022 και ώρα 19.00, την τελευταία του έκδοση «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη». Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στον χώρο του Μεγάρου της Παλιάς Βουλής, Σταδίου 13. Στην κεντρική εικόνα, το Θωρηκτό Αβέρωφ, ζωγ...

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Θετική εξέλιξη για τον κλάδο του βιβλίου και για τα πνευματικά δικαιώματα στη χώρα μας. 

Επιμέλεια: Book Press

Στις 22 Νοεμβρίου ψηφίσθηκε από τη Βουλή ο νόμος 4996/2022 για τα πνευματικά δικαιώματα, ο οποίος ενσωματώνει τις Οδηγίες (ΕΕ) 789/...

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων διοργανώνει την Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2022, στον Πολυχώρο του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής (Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) την τελετή απονομής των Βραβείων 2022 της Εταιρείας Συγγραφέων. Στην ίδια εκδήλωση η Εταιρεία θα καλωσορίσει τα νέα μέλη της και θα παρουσιάσει το Ημερολόγιό της για το 2023 με ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ