Καρολίν Έμκε: «Να χαιρόμαστε ό,τι έχουμε και ό,τι θέλουμε να γίνουμε, με χιούμορ, σαφήνεια, όραμα για έναν διαφορετικό κόσμο»

Η Καρολίν Έμκε, Γερμανίδα στοχάστρια και πολεμική ανταποκρίτρια, συμμετέχει στο 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας. Λίγο πριν από τις συναντήσεις με το κοινό και τη συμμετοχή της σε μία από τις κεντρικές συζητήσεις του Φεστιβάλ με θέμα «Η ελπίδα ως σφάλμα; Λογοτεχνία και πολιτική στη Σκοτεινή Ευρώπη» απάντησε στις ερωτήσεις μας. 

Είστε Γερμανίδα με μητέρα που μεγάλωσε στην Αργεντινή, μια διπλή ταυτότητα από τη γέννησή σας. Το ζήτημα των πολλαπλών ταυτοτήτων σας απασχολούσε από μικρή ηλικία. Θεωρείτε ότι η σύνθετη ταυτότητά σας αποτελεί βάρος ή απελευθέρωση;

Είναι ένα δώρο. Το να γνωρίζω και να αισθάνομαι με ποιο τρόπο διαφορετικές ηπείροι, διαφορετικά τοπία, διαφορετικοί ήχοι πουλιών, διαφορετικές γεύσεις βοτάνων, διαφορετικά τραύματα και διαφορετικά ταμπού διαμορφώνουν και σχηματίζουν διαφορετικές αντιλήψεις για τον κόσμο, αυτό υπήρξε ένα ανεκτίμητο στοιχείο για το πώς διαμορφώθηκα ως άτομο. Σήμερα, δεν μπορώ παρά να βλέπω τις πολιτικές εξελίξεις από τη σκοπιά του παγκόσμιου Βορρά και του παγκόσμιου Νότου ταυτόχρονα. Δεν μπορώ παρά να σκέφτομαι με πολλαπλές προοπτικές και αυτό σημαίνει: πάντα αντιεθνικιστικά, αντιδογματικά.

Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι, εκείνη την εποχή, δεν είχα τη λέξη «κουίρ» στο λεξιλόγιό μου. Δεν είχα βρει ακριβώς έναν όρο, μια γλώσσα για τον εαυτό μου. Το κουίρ άλλαξε τα πάντα για μένα

Όταν γράφατε το βιβλίο σας «Ο δικός μας πόθος», ποιο ήταν το κύριο ζήτημα; Έκτοτε, ζούμε σε έναν πολύ διαφορετικό κόσμο. Θα το γράφατε διαφορετικά σήμερα; Με πιο μαχητικό ή σε πιο συγκαταβατικό ύφος;

Όταν έγραψα το «Ο δικός μας πόθος», ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που θα το χρειαζόμουν η ίδια όταν ήμουν νέα, αλλά δεν υπήρχε. Ήθελα να γράψω ένα βιβλίο για την ομοφυλοφιλική, queer επιθυμία που να αναδεικνύει και τις δύο πλευρές της εμπειρίας: την καταπίεση, τη σιωπή, τη βία, αλλά και τη χαρά, την ευτυχία, το πάθος. Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι, εκείνη την εποχή, δεν είχα τη λέξη «κουίρ» στο λεξιλόγιό μου. Δεν είχα βρει ακριβώς έναν όρο, μια γλώσσα για τον εαυτό μου. Το κουίρ άλλαξε τα πάντα για μένα. Αυτή, λοιπόν, είναι μόνο η αρχή της απάντησης στην ερώτησή σας για το αν θα το έγραφα διαφορετικά. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε άνευ προηγουμένου απειλές από αυταρχικά, φασιστικά κινήματα και καθεστώτα σε όλο τον κόσμο. Η κουιρφοβία και η τρανσφοβία (αν πρόκειται απλώς για «φοβία» κι όχι για μίσος, αυτό πρέπει να συζητηθεί) έχει γίνει ο ιμάντας μετάδοσης που συνδέει την ακροδεξιά και το λεγόμενο πολιτικό κέντρο. Οι φασίστες δημαγωγοί χρησιμοποιούν αντιφεμινιστικά, αντι-τρανς και αντι-μοντέρνα θέματα και μοτίβα για να υποκινήσουν την αντίδραση ενάντια στην «ιδεολογία του φύλου». Και για μία Γερμανίδα στοχάστρια, όπως είμαι εγώ, η αναβίωση της ναζιστικής εμμονής με την τοξική αρρενωπότητα, με τις δυαδικές, ετεροκανονιστικές ιεραρχίες, είναι απολύτως ανησυχητική. Υπάρχει αυτή η επιθυμία να δοθεί ξανά προτεραιότητα σε συγκεκριμένες κουλτούρες, συγκεκριμένες θρησκείες, συγκεκριμένα σώματα, συγκεκριμένες οικογένειες, συγκεκριμένες επιθυμίες – και πρέπει να αντισταθούμε σε αυτό. Όχι ξεχωριστά, όχι ως ταυτοτικές ομάδες, αλλά ως σύνολο.

Κάποιος είπε κάποτε: «Όλα έχουν να κάνουν με το σεξ, εκτός από το σεξ». Συμφωνείτε με αυτή τη σεξουαλικοποίηση των πάντων, από τις ταυτότητες μέχρι την πολιτική;

Δεν έχω ιδέα ποιος το είπε αυτό. Είναι τόσο παράλογο, που ακούγεται αστείο. Πρώτον, συγγνώμη αν ακούγεται κοινότοπο, αλλά: το σεξ σίγουρα έχει να κάνει και με το σεξ. Δόξα τω Θεώ. Δεύτερον, θα προτιμούσα να το διατυπώσω αντίστροφα: το σεξ δεν έχει ποτέ να κάνει μόνο με το σεξ. Η σεξουαλικότητα είναι σχεδόν σαν ένα κοινωνικό ηλιακό πλέγμα – στη σεξουαλικότητα συγκλίνουν όλες οι νευρικές οδοί της κοινωνίας. Όλες οι κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές νόρμες και συμβάσεις, οι φόβοι και τα ταμπού, οι κώδικες και οι νόμοι εκεί συγκλίνουν. Και όμως, είναι επίσης ο τόπος και ο χώρος της δημιουργικότητας, της εφευρετικότητας, των μεταβάσεων, της επινόησης παιχνιδιών και της απόκτησης εργαλείων, της κατανόησης των αλλαγών και των ανατροπών, το πεδίο των διαφορετικών μορφών επαναπροσδιορισμού του εαυτού και της συνύπαρξης.

Αυτή είναι η ομορφιά της σεξουαλικότητας: ότι αφορά τον άλλον και τον εαυτό μας, ότι είναι εύθραυστη, ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη, ότι πρέπει να ρωτάμε και ότι μπορεί κανείς να πει «όχι» και ότι βρίσκουμε μια νέα γλώσσα μαζί.

Είναι πολιτική πράξη το να ακολουθούμε τις επιθυμίες μας; Και τι ρόλο παίζει ο «άλλος» σε αυτή τη διαδικασία;

Η επιθυμία είναι μια μορφή λαχτάρας, ανάγκης, και μπορεί να εκφραστεί είτε ατομικά είτε με κάποιον άλλο. Αν η επιθυμία περιλαμβάνει έναν άλλο, τότε μπορεί και πρέπει να είναι με έναν άλλο· σημαίνει να ανοίγεις τον εαυτό σου, να γίνεσαι δεκτικός, να προσφέρεις ό,τι μπορείς να δώσεις και να μοιράζεσαι. Απαιτεί μια πρόσκληση, μια συμφωνία, μια αμοιβαία κατανόηση μιας εμπειρίας που επιθυμούν και οι δύο (ή όλοι οι εμπλεκόμενοι). Περιστασιακά, οι άνθρωποι παραπονιούνται γι' αυτό. Το κάνουν να ακούγεται σαν να είναι υπερβολικό να το ζητάς, πολύ περίπλοκο, πολύ νομικίστικο... Αλλά, είναι εκπληκτικό. Τι στο διάολο νομίζουν ότι είναι η σεξουαλικότητα και η επιθυμία; Πιστεύουν ότι αφορά μόνο την επιθυμία ενός ατόμου (του άνδρα) και ότι το άλλο άτομο είναι ένα πράγμα, ένα αντικείμενο, μια ιδιοκτησία, κάποιος του οποίου οι ανάγκες, οι επιθυμίες, η γλώσσα δεν έχουν σημασία; Αυτή είναι η ομορφιά της σεξουαλικότητας: ότι αφορά τον άλλον και τον εαυτό μας, ότι είναι εύθραυστη, ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη, ότι πρέπει να αναζητούμε τη συναίνεση, να ρωτάμε και ότι μπορεί κανείς να πει «όχι» και ότι βρίσκουμε μια νέα γλώσσα μαζί.

Έχετε γράψει ένα βιβλίο με θέμα το «μίσος», το οποίο αποτελεί δομικό στοιχείο της νοοτροπίας των φανατικών, των ρατσιστών και όσων υπονομεύουν τη δημοκρατία. Πώς μπορούμε να αντισταθούμε στο μίσος;

Πρέπει πάντα να απορρίπτουμε την προτροπή στο μίσος. Να μην υποκύπτουμε ποτέ στο να γινόμαστε αυτό που θα ήθελαν να είμαστε όσοι εκφράζουν το μίσος. Να μην απαντάμε στο μίσος με μίσος. Να μην απαντάμε στη βία με βία. Να εκθειάζουμε και να χαιρόμαστε ό,τι έχουμε και ό,τι θέλουμε να γίνουμε, με χιούμορ, με σαφήνεια, με όραμα για έναν διαφορετικό κόσμο.

Το μόνο που έχουμε είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο. Έχουν σημασία. Μετράνε. Πρέπει να προστατεύονται. Πάντα. Όχι μόνο επιλεκτικά.

Στον πόλεμο που παρακολουθούμε να ξεδιπλώνεται τις τελευταίες εβδομάδες, πέρα από τις παραμέτρους που σχετίζονται με ζητήματα οικονομικής κυριαρχίας, βλέπουμε μια υποκείμενη απόρριψη του άλλου και της πολιτιστικής του ταυτότητας, καθώς και τη χρήση, για άλλη μια φορά, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως επιχείρημα για στρατιωτική επίθεση; Πόσο ηθικοί είναι γενικά αυτοί οι «προληπτικοί πόλεμοι»;

Αυτός είναι ένας παράνομος πόλεμος. Δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για αυτόν σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Υπάρχουν μόνο δύο εξαιρέσεις στην απαγόρευση της βίας: εντολή από τον ΟΗΕ ή άμεση απειλή. Κανένα από τα δύο δεν ισχύει εδώ. Αν ελπίζω ο ιρανικός λαός να απαλλαγεί από το ολοκληρωτικό καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας και αν απεχθάνομαι τη βαρβαρότητα των Φρουρών της Επανάστασης; Ναι, φυσικά. Αλλά αυτό δεν μπορεί να δικαιολογήσει αυτόν τον πόλεμο. Και αυτή τη στιγμή, δεν μπορούμε να δούμε ποια είναι η στρατηγική εξόδου, ποιοι είναι οι στόχοι, τι θα συμβεί αν το καθεστώς παραμείνει ανθεκτικό και απλώς ριζοσπαστικοποιηθεί. Το μόνο που έχουμε είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο. Έχουν σημασία. Μετράνε. Πρέπει να προστατεύονται. Πάντα. Όχι μόνο επιλεκτικά Δεν μπορούν να εφαρμόζονται αυθαίρετα, όταν μας βολεύει, όταν μας εξυπηρετεί. Αλλά, πάντα.

Λίγα λόγια για την Καρολίν Έμκε 

Από τις σημαντικότερες σύγχρονες Γερμανίδες διανοούμενες που έχει εργαστεί 16 χρόνια και ως πολεμική ανταποκρίτρια, η Καρολίν Έμκε εστιάζει στα μεγάλα θέματα του καιρού μας: στον ρατσισμό, στον φανατισμό, στην αποστροφή για τη δημοκρατία σε μια ολοένα και πιο πολωμένη κοινωνία.

Μάλιστα, το σχετικό δοκίμιό της με τίτλο Εναντίον του Μίσους (Gegen den Hass, μετάφραση Χρήστος Αστερίου, Εκδόσεις Πόλις, 2021) τιμήθηκε με την κορυφαία διάκριση στη Γερμανία, το Βραβείο Ειρήνης των Γερμανών Βιβλιοπωλών. Νωρίτερα, είχε ξεχωρίσει στην πατρίδα της με ένα πολύ προσωπικό, αναλυτικό και ταυτόχρονα άκρως πολιτικό κείμενο για την ομοφυλοφιλική επιθυμία. Ήταν το Ο Δικός μας Πόθος (Wie wir begehren, μετάφραση Δημήτρης Δημοκίδης, Εκδόσεις Πόλις, 2021), ένα βιβλίο που είναι ταυτόχρονα μαρτυρία και ύμνος στην ελευθερία. (Για το βιβλίο, διαβάστε εδώ άρθρο της Μαίρης Λεοντσίνη)

Γεννημένη το 1967 στο Μίλχαϊμ, η Έμκε σπούδασε Φιλοσοφία, Πολιτικές Επιστήμες και Ιστορία στη Φρανκφούρτη (με τον Γιούργκεν Χάμπερμας), στο Λονδίνο και στο Χάρβαρντ και από το 2007 έως το 2014 εργάστηκε ως διεθνής ρεπόρτερ και πολεμική ανταποκρίτρια της Die Zeit με αποστολές στο Ισραήλ, τη Δυτική Όχθη, το Πακιστάν, την Αίγυπτο, το Ιράκ, την Αϊτή και τις ΗΠΑ. Νωρίτερα (1998-2006), ήταν πολεμική ανταποκρίτρια του Der Spiegel στο Αφγανιστάν, στο Πακιστάν, στο Κόσοβο και στο Ιράκ. Από το 2014 αρθρογραφεί στις εφημερίδες Suddeutsche Zeitung και El País.

«Η ελπίδα ως σφάλμα; Λογοτεχνία και πολιτική στη Σκοτεινή Ευρώπη»

Στο 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας, το Σάββατο, 28/03/2026, 18:30–20:00 συμμετέχει στη συζήτηση με τίτλο «Η ελπίδα ως σφάλμα; Λογοτεχνία και πολιτική στη Σκοτεινή Ευρώπη», η Έμκε θα συνομιλήσει με τον Ούγγρο νομπελίστα συγγραφέα Λάσλο Κρασναχορκάι, τον ιστορικό και συγγραφέα Κωστή Καρπόζηλο και τον πρόεδρο της Τεχνόπολης του Δήμου Αθηναίων, εκπαιδευτικό και διευθυντή του Σημείου για τη μελέτη και αντιμετώπιση της ακροδεξιάς στην Ελλάδα, Κωστή Παπαϊωάννου.

Οι τέσσερίς τους θα εξετάζουν πώς η βαρβαρότητα και το μίσος τείνουν να μετατρέπονται σε κανονικότητα, πώς μετατοπίζεται ο δημόσιος λόγος και ποια είναι τα όρια της λογοτεχνίας και της πολιτικής σκέψης σε μια εποχή αβεβαιότητας. 

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.