alt

Συνέντευξη με τον καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, Άλκη Χαραλαμπίδη, με αφορμή το βιβλίο του «Μπαρόκ» (University Studio Press).

Της Ελένης Κορόβηλα

Στην αρκετά πλούσια βιβλιογραφία στα ελληνικά για το μπαρόκ, ποιο κενό έρχεται να καλύψει το βιβλίο σας;

Όταν γράφει κανείς ένα βιβλίο, θα πρέπει, νομίζω, να λαμβάνει υπ’ όψιν του τον ορίζοντα υποδοχής· σε ποιους δηλαδή απευθύνεται. Γράφοντας για την τέχνη του Μπαρόκ, στο μυαλό μου είχα προφανώς το ελληνικό αναγνωστικό κοινό και ειδικότερα τους φοιτητές, γιατί ο στόχος του βιβλίου είναι κυρίως διδακτικός. Υπάρχει πράγματι βιβλιογραφία στην ελληνική αγορά, από μεταφράσεις αξιόλογων μελετών, αλλά το «Η ζωγραφική του 17ου αιώνα. Το Μπαρόκ», του αείμνηστου καθηγητή Χρύσανθου Χρήστου, που όμως κυκλοφόρησε πριν από 45 περίπου χρόνια, και όπως δηλώνει ο τίτλος, αφορά μόνο τη ζωγραφική, είναι ίσως το μόνο σχετικό βιβλίο γραμμένο στην ελληνική γλώσσα. Ό,τι άλλο κυκλοφορεί, αυτονόητα προορίζεται για ένα άλλο, διαφορετικής προσληπτικότητας κοινό, κυρίως το αγγλοσαξονικό, του οποίου, όπως είναι γνωστό, η επαφή με την τέχνη καλλιεργείται συστηματικά στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού του συστήματος. Εκεί, ο συγγραφέας ίσως έχει τη δυνατότητα να είναι ακόμη και υπαινικτικός, εδώ όμως οφείλει να είναι περισσότερο αναλυτικός. Στις 220 σελίδες του βιβλίου, με όσο γινόταν πιο πυκνό κείμενο και με την κατά το δυνατόν καλύτερη οπτική τεκμηρίωση, προσπάθησα να παρουσιάσω τη ζωγραφική, τη γλυπτική και την αρχιτεκτονική μιας μεγάλης περιόδου του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Φαινομενικά η διάρθρωση της ύλης είναι παρατακτική –σε χρονολογική και γεωγραφική βάση–, αλλά επιδίωξα να υπάρχουν αθέατοι άξονες που να αποτρέπουν τον κατακερματισμό ενισχύοντας, αντίθετα, τη διαπίστωση ότι ο χαρακτήρας της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι ενιαίος.

altΤι διαφοροποιεί το μπαρόκ, ως καλλιτεχνικό ρεύμα, από την τέχνη της Αναγέννησης;

Μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα το Μπαρόκ θεωρούνταν μια περίοδος παρακμής. Η τέχνη του παραμερίστηκε και απαξιώθηκε από την έρευνα επειδή παρέκκλινε από τον κλασικό κανόνα. Πρώτος ο Αυστριακός ιστορικός της τέχνης Alois Riegl, στις αρχές του 20ού, υποστήριξε ότι όλα τα ρεύματα της τέχνης, ακόμη και τα αντικλασικά είναι ισότιμα επειδή αποτελούν έκφραση της εποχής τους, με τα μέτρα της οποίας θα πρέπει και να κρίνονται. Ακολούθησε ο θεμελιωτής της Μορφολογικής Θεωρίας, Heinrich Wölfflin, ο οποίος μελέτησε συγκριτικά την τέχνη της Αναγέννησης και του Μπαρόκ καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο τρόπος με τον οποίο εκφράστηκε η εποχή του Μπαρόκ δεν υστερεί καθόλου έναντι εκείνου της Αναγέννησης· απλώς είναι διαφορετικός. Συγκεκριμένα, στην τέχνη της Αναγέννησης οι μορφές ορίζονται με καθαρά, ευδιάκριτα περιγράμματα και με τη βοήθεια της φωτοσκίασης αποκτούν όγκο, πλαστικότητα, παραμένοντας ωστόσο δέσμιες της επιφάνειας, καθώς αναπτύσσονται παράλληλα με αυτή. Τα επιμέρους τμήματά τους διατηρούν την αυτοτέλειά τους και η γενική εικόνα χαρακτηρίζεται από σαφήνεια. Στο Μπαρόκ, αντίθετα, τα περιγράμματα αποδυναμώνονται, διακόπτονται ή και καταργούνται, ενώ η προτεραιότητα περνάει από τη γραμμή στο χρώμα. Έτσι οι φόρμες συγχωνεύονται, αλληλοεπικαλύπτονται και ενώνονται σε σύνολα που συχνά μοιάζουν ρευστά, ακαθόριστα, σαν ημιτελή. Η επιφάνεια διασπάται, διαρθρώνεται από το χρώμα και το φως, τα επίπεδα τέμνονται μεταξύ τους σε διαγώνιους άξονες δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ενός απροσδιόριστου, ενίοτε μυστηριώδους βάθους, με τις φόρμες να χάνουν την αυτονομία τους και να απορροφώνται στη συνολική εικόνα. Φυσικά μέσα από αυτό το μορφολογικό δίπολο εκφράζονται οι ουσιώδεις κοινωνικές, ιδεολογικές, φιλοσοφικές και άλλες διαφορές των δύο ιστορικών περιόδων.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι ζωγράφοι του μπαρόκ είναι οι «φωτογράφοι» της ανερχόμενης αστικής τάξης του 17ου αιώνα; 

Τον 17ο αιώνα, παράλληλα με τη γένεση των εθνικών κρατών και την παγίωση του εκκλησιαστικού status quo, όπως περίπου τα γνωρίζουμε σήμερα, άρχισε να διαμορφώνεται και η αστική τάξη που ανέλαβε επίσης ρόλο παραγγελιοδότη δίπλα στο κράτος και την εκκλησία, όσον αφορά τουλάχιστον τη ζωγραφική και τη γλυπτική. Οι ανερχόμενοι αστοί, μεμονωμένοι ή σε ομάδες, είχαν πλέον την οικονομική δυνατότητα να απαθανατιστούν μέσα από το πορτρέτο τους –γιατί σε αυτό κυρίως παραπέμπει το «φωτογράφοι»– αλλά παράλληλα να αποκτήσουν και έργα άλλων θεματικών κατηγοριών. Ενδεικτικό είναι ότι σε μια από τις πιο ευημερούσες αστικές κοινωνίες της Ευρώπης όπως οι Κάτω Χώρες, υπήρχε μεγάλη ζήτηση για ηθογραφικά θέματα, τοπιογραφίες και νεκρές φύσεις, μικρών κατά κανόνα διαστάσεων, ώστε να εναρμονίζονται με την κλίμακα των όχι ιδιαίτερα ευρύχωρων κατοικιών τους και να συντροφεύουν τους ναυτικούς και τους εμπόρους στα μακρινά υπερπόντια ταξίδια τους.

Από τις «συντεχνίες καλλιτεχνών» στις «ακαδημίες»: τι προσέφεραν και τι εξασφάλισαν οι ακαδημίες στην καλλιτεχνική δημιουργία;

Οι ακαδημαϊκοί ζωγράφοι βρίσκονταν μέσα στο προστατευτικό κέλυφος της κρατικής μέριμνας. Όμως στην πορεία, η προσαρμογή των προγραμμάτων στις επιδιώξεις της εξουσίας, ο κανονιστικός χαρακτήρας και η ακαμψία της διδασκαλίας προσέδωσαν στους όρους «ακαδημία» και «ακαδημαϊσμός» απαξιωτικό χαρακτήρα.

Οι συντεχνίες τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση ήταν οι φορείς που εξασφάλιζαν στους επαγγελματίες συνθήκες ομαλής παραγωγής και διάθεσης των προϊόντων τους, προστατεύοντάς τους ταυτόχρονα από τον αθέμιτο ανταγωνισμό και την εκμετάλλευση. Όσον αφορά την τέχνη, στη Φλωρεντία, για παράδειγμα, η Arte dei Medici e Speziali (Συντεχνία των γιατρών, φαρμακοποιών και εμπόρων μπαχαρικών), στην οποία ανήκαν οι ζωγράφοι, εκτός των άλλων, κατοχύρωνε τα πολιτικά δικαιώματα των μελών και έθετε τους όρους οργάνωσης των εργαστηρίων αλλά και της εκπαίδευσης, η οποία όμως έπρεπε σταδιακά να προσαρμοστεί ώστε να ανταποκρίνεται στις αυξανόμενες απαιτήσεις. Έτσι γεννήθηκε ο θεσμός των Ακαδημιών λίγο μετά τα μέσα του 16ου αιώνα. Εκτός Ιταλίας η πρώτη Ακαδημία και πρότυπο όσων ακολούθησαν σε πόλεις της Ευρώπης ήταν η Académie Royale de Peinture et de Sculpture, που ιδρύθηκε από τον Λουδοβίκο ΙΔ΄ το 1648 στο Παρίσι. Στόχο είχε τη διαμόρφωση ενός επίσημου στυλ μέσα από ένα αυστηρό πρόγραμμα μαθημάτων που πρόσφεραν βέβαια στέρεη καλλιτεχνική παιδεία, αλλά την ίδια στιγμή περιόριζαν σημαντικά τη δυνατότητα ελεύθερης έκφρασης. Στο πλαίσιο του θεσμού διαμορφώθηκαν επίσης και τοποθετήθηκαν σε μια αξιολογική κλίμακα οι κύριες θεματικές κατηγορίες της κοσμικής ζωγραφικής: ιστορικά, μυθολογικά και αλληγορικά θέματα, προσωπογραφία, τοπιογραφία, ηθογραφικές σκηνές, νεκρή φύση. Οι ακαδημαϊκοί ζωγράφοι βρίσκονταν μέσα στο προστατευτικό κέλυφος της κρατικής μέριμνας. Όμως στην πορεία, η προσαρμογή των προγραμμάτων στις επιδιώξεις της εξουσίας, ο κανονιστικός χαρακτήρας και η ακαμψία της διδασκαλίας προσέδωσαν στους όρους ακαδημία και ακαδημαϊσμός απαξιωτικό χαρακτήρα.

altΜε τι τρόπο το μπαρόκ προετοίμασε το έδαφος για τον Διαφωτισμό;

Δεν θα ήταν ίσως σκόπιμο να συσχετίσουμε την καλλιτεχνική δημιουργία του Μπαρόκ με το φιλοσοφικό-κοινωνικό και πολιτικό κίνημα του Διαφωτισμού τον 18ο αιώνα, που κύριο στόχο είχε την καταπολέμηση της άγνοιας και των προκαταλήψεων με την επικράτηση του ορθολογισμού στην επιστημονική σκέψη. Η «συμπεριφορά» άλλωστε του Μπαρόκ υπήρξε, συχνά, μάλλον ανορθολογική.

Στην Ελλάδα τι δείγματα αρχιτεκτονικής μπαρόκ έχουμε;

Τον 17ο και 18ο αιώνα, όταν αναπτύχθηκε η αρχιτεκτονική του Μπαρόκ στη Ευρώπη αλλά και τον 19ο, που επιχειρήθηκε μια αναβίωσή της (Νεομπαρόκ) στο πλαίσιο του Ιστορικισμού, ο ελλαδικός χώρος ήταν ολικώς ή μερικώς κάτω από οθωμανική κυριαρχία. Επομένως ήταν ανέφικτη η άμεση υιοθέτηση σχετικών προτύπων. Εκείνο που μπορεί κανείς να επισημάνει είναι η προσάρτηση τυπολογικών στοιχείων της αρχιτεκτονικής του Μπαρόκ σε εκλεκτικιστικά οικοδομήματα των αρχών του 20ού κυρίως αιώνα –τον 19ο κυριάρχησε ο Νεοκλασικισμός στην ελληνική αρχιτεκτονική– και επίσης νωρίτερα, τον 18ο και 19ο αιώνα, η ενσωμάτωση διακοσμητικών μοτίβων από την αντίστοιχη ζωγραφική και γλυπτική σε ξυλόγλυπτα τέμπλα εκκλησιών ή σε αρχοντικές κατοικίες.

barroque carracci

Ο Θρίαμβος του Διόνυσου και της Αριάδνης, Ανιμπάλε Καράτσι, Τοιχογραφία-Palazzo Farnese, Ρώμη

Γιατί μελετάμε το μπαρόκ σήμερα; Ποιο είναι το «πολιτισμικό του απόθεμα» στο οποίο αναφέρεστε στον επίλογο του βιβλίου σας;

Η τέχνη είναι μία από τις συνιστώσες του πολιτισμού που τα δημιουργήματά της έχουν υλική υπόσταση και με την έννοια αυτή συνιστούν «απόθεμα». Όσο και αν ακούγεται κοινότοπο, ένας πίνακας του Rembrandt, ένα γλυπτό του Bernini ή ένας ναός του Borromini αποτελούν σημεία στίξης στην ιστορική μας μνήμη και όπως κάθε παρακαταθήκη, μπορεί να δημιουργήθηκαν χθες, αλλά υπάρχουν σήμερα και είναι δυνατόν να προβληθούν στο αύριο.

Όσο και αν ακούγεται κοινότοπο, ένας πίνακας του Rembrandt, ένα γλυπτό του Bernini ή ένας ναός του Borromini αποτελούν σημεία στίξης στην ιστορική μας μνήμη και όπως κάθε παρακαταθήκη, μπορεί να δημιουργήθηκαν χθες, αλλά υπάρχουν σήμερα και είναι δυνατόν να προβληθούν στο αύριο.

Στη γλώσσα μας, η λέξη μπαρόκ χρησιμοποιείται (και) με αρνητική σημασία για να περιγραφεί ένα πρόσωπο, μια συμπεριφορά, μια κατάσταση όπου επικρατεί η υπερβολή και ενίοτε το κακό γούστο. Φτάνουμε ως και τη χρήση της λέξης «βλαχομπαρόκ». Γιατί; 

Το Μπαρόκ με κεφαλαίο Μ αναφέρεται σε μια χρονολογικά οριοθετημένη περίοδο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ενώ το μπαρόκ ως επιθετικός προσδιορισμός παραπέμπει γενικά σε ένα στυλ που έχει ορισμένα γνωρίσματα και μπορεί να ισχύει διαχρονικά. Μιλάμε π.χ. για ελληνιστικό μπαρόκ του 2ου π.Χ. αιώνα. Η αρνητική φόρτιση της λέξης μάς γυρίζει ίσως πίσω στο πορτογαλικό barroco που σημαίνει ακανόνιστου σχήματος, ανώμαλο μαργαριτάρι, σε κάτι δηλαδή που αποκλίνει από το κανονικό και κατ’ επέκταση κάτι το περίπλοκο, παράξενο, πληθωρικό, υπερβολικό, εκκεντρικό, ή ακόμη και κακόγουστο. Όμως, όπως η τέχνη, έτσι και οι λέξεις ζουν την περιπέτειά τους, με αναπόφευκτη καμιά φορά την παρεξήγηση. 

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.

altΜπαρόκ
Αρχιτεκτονική-Γλυπτική-Ζωγραφική
Άλκης Χαραλαμπίδης
University Studio Press 2017
Σελ. 224, τιμή εκδότη €35,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΚΗ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Θεόδωρος Γρηγοριάδης: «Κλείνει ένας κύκλος αγάπης και γραφής ταυτόχρονα»

Θεόδωρος Γρηγοριάδης: «Κλείνει ένας κύκλος αγάπης και γραφής ταυτόχρονα»

Μια συζήτηση με τον συγγραφέα Θεόδωρο Γρηγοριάδη με αφορμή το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Ελσίνκι» (εκδ. Πατάκη).

Συνέντευξη στον Κώστα Αγοραστό 

Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης είναι ένας τολμηρός και ταυτόχρονα χαμηλών τόνων συγγραφέας. Μέχρι στιγμής έχει ...

Άλκης Χαραλαμπίδης: «Το απλό, καθημερινό αντικείμενο, ακόμη και στην πιο μπανάλ εκδοχή του, αναβαπτίζεται από την τέχνη»

Άλκης Χαραλαμπίδης: «Το απλό, καθημερινό αντικείμενο, ακόμη και στην πιο μπανάλ εκδοχή του, αναβαπτίζεται από την τέχνη»

Συνέντευξη με τον ομότιμο καθηγητή του ΑΠΘ, ιστορικό της τέχνης Άλκη Χαραλαμπίδη, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου «Τέχνη εκ των πραγμάτων» (εκδ. University Studio Press). 

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο 

Δύσ...

Αγνή Μαριακάκη: «Οφείλουμε τις δυνάμεις και τις αντοχές μας στα παιδικά μας τραύματα»

Αγνή Μαριακάκη: «Οφείλουμε τις δυνάμεις και τις αντοχές μας στα παιδικά μας τραύματα»

Μιλήσαμε με την ψυχολόγο και κοινωνική ερευνήτρια Αγνή Μαριακάκη με αφορμή το βιβλίο της «Μάθε από το παρελθόν σου, αγάπησε τον εαυτό σου, ζήσε τη ζωή που σου αξίζει», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Key Books. 

Συνέντευξη στην Ελένη Κορόβηλα

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Επίδαυρος: «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα (κριτική)

Επίδαυρος: «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα (κριτική)

Για την παράσταση του Κρατικού Θέατρο Βορείου Ελλάδος «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία του Γιάννη Κακλέα, η οποία παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου στις 19 & 20 Ιουλίου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το 388 π.Χ. με τον «Πλούτο» ο Αρ...

«Ετυμολογίες» του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

«Ετυμολογίες» του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Ετυμολογίες» σε κείμενο του Ευθύμη Φιλίππου και σκηνοθεσία του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια, η οποία θα παρουσιαστεί στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, στο κτήριο της Παλαιάς Βουλής για 4 ακόμη παραστάσεις (20, 21 –δύο παραστάσεις–, 22 Ιουλίου).

Γράφει ο ...

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Γίνεται να αλλάξουμε τη ζωή μας αντιμετωπίζοντας τους φόβους, τα τραύματα του παρελθόντος και να αγαπήσουμε πραγματικά; Επιλέγουμε δέκα βιβλία που μας παρέχουν πρακτικές συμβουλές για να δούμε τον εαυτό μας κάτω από ένα νέο φως. 

Γράφει ο Λεωνίδας Καλούσης 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ