Αντιγόνη Ντόκα: «Είμαστε θεατές και θεάματα κάθε στιγμή της ύπαρξής μας»

Στα λογοτεχνικά βιβλία της Αντιγόνης Ντόκα, συναντάμε συχνά έναν πανόπτη αφηγητή, ένα πρόσωπο που παρατηρεί, αφουγκράζεται και αναμετράται με υπαρξιακά ζητήματα. Στην τέταρτη νουβέλα της, το πρόσωπο αυτό το συναντάμε ακόμα και στον τίτλο: στον Παρατηρητή, ένα πρόσωπο καταγράφει τις ζωές των ανθρώπων τριγύρω του, με τη γραφή της Αντιγόνης Ντόκα παραμένει υπαινικτική και αφαιρετική, συνδυάζοντας τον δοκιμιακό λόγο με τη μυθιστορηματική αφήγηση.

Η συγγραφέας μάς μίλησε για τον ιδιαίτερο ήρωά της, του οποίου η ταυτότητα δεν εξακριβώνεται ποτέ σαφώς, για τις φιλοσοφικές προεκτάσεις της θεματικής της, τη σημασία του «απρόβλεπτου» και της «αταξίας» στη μυθοπλασία της, την έκθεση στο διαδίκτυο, με την οποία καταπιάνεται στη νουβέλα της, κ.ά.

Στις περιγραφές κυριαρχεί το κιαροσκούρο, ένα συνεχές παιχνίδι με το χρώμα και το φως στις εικόνες και την ατμόσφαιρα. Είναι ένας τρόπος δημιουργίας συναισθημάτων; Τι σημαίνει για εσάς το φως;

Σκέφτομαι πάντοτε με εικόνες. Η εικαστική ματιά της πραγματικότητας με ενδιαφέρει και συγχρόνως καθιστά τα γεγονότα κατανοητά και ερμηνεύσιμα. Θα μπορούσα να πω ότι προηγείται η εικόνα που έρχεται στα μάτια μου και ακολουθεί η περιγραφή της μέσα από λεξεις. Το φως, η εναλλαγή του σε σκοτάδι, δύο άκρα που το ένα με ένα τρόπο εμπεριέχει το άλλο, εφόσον χωρίς την ύπαρξη του ενός δεν μπορεί να υπάρξει η κατανόηση του άλλου.

Και ακόμα η διάχυση του φωτός στο σκοτάδι, είτε ως φυσικό φαινόμενο, είτε ως εικαστική αποτύπωση, είτε ακόμα ως φιλοσοφική θέση ενός δυϊσμού, δυο αντίθετων καταστάσεων, με γοητεύει. Βρίσκω ιδιαίτερα μαγική, σχεδόν ένθεη αυτή την επαναλαμβανόμενη μετάβαση που σε οδηγεί μοιραία σε μια αδιάκοπη συνειρμική διαδικασία. Ο Παρμενίδης στο προοίμιο του ποιήματος «Περί Φύσεως», στηρίζει μια ολόκληρη φιλοσοφική ανάπτυξη στην εικόνα της μετάβασης, μιλώντας για τα Δώματα της Νύχτας και τις Κόρες του Ήλιου. Η πλάνη των αισθήσεων σε αντιπαραβολή με την αλήθεια. Ο Ευγένιος Ο'Νηλ στο Ταξίδι μιας μεγάλης μέρας μέσα στη νύχτα χρησιμοποιεί συμβολικά με άλλο τρόπο την αντίθεση φωτός και σκοταδιού. 

Στον Παρατηρητή, υπάρχει έντονα αυτό το μεταίχμιο του φωτός που γίνεται σκοτάδι, σαν ατμόσφαιρα, σαν εικόνα, χωρις πάντα να προκαλεί ιδιαίτερα συναισθήματα, απλώς υπάρχει σαν γεγονός, ως αλήθεια των πραγμάτων μιας καθημερινής κατάστασης θεαμάτων.

Η καταγραφή του τόπου και του χρόνου στον αστικό χώρο, πέραν της μεταξύ τους συνομιλίας, προσφέρουν σύνδεση με το σήμερα;

Η κατανόηση της έννοιας του χρόνου σαν διαδοχή, συνέχεια και αέναη κίνηση, με απασχολεί σε ό,τι γράφω. Δεν ξέρω αν υπάρχει μια αισθητή σύνδεση με το σήμερα, ωστόσο θεωρώ ότι ο μόνος τρόπος για να γίνει αντιληπτή η έννοια του χρόνου ως ακολουθία είναι η δέσμευσή της στο χώρο και πολύ περισσότερο, σε ένα αστικό τοπίο, όπου η ανθρώπινη παρέμβαση έχει πρόθεση και σκοπό. 

Όπως αναφέρετε, «η αναγκαιότητα των υπαρκτών καταστάσεων δημιουργεί βία εγκλωβισμένη». Θα ήθελα να σταθούμε σε δύο σημεία. Τι δημιουργεί αυτή την αναγκαιότητα και ποιες βαλβίδες αποσυμπίεσης προτείνετε; 

Πιστεύω πολύ υποκειμενικά ότι σε κάθε πράξη, ενέργεια ή απόφαση που εκκινεί από μια διάθεση κυριαρχίας πάνω σε κάτι, ακόμα και όταν εκλαμβάνεται ως αναγκαιότητα, και σε αυτή την εκδοχή, είτε οι ενέργειές μας αφορούν μικροπράγματα ρουτίνας, είτε πιο σύνθετες καταστάσεις, υπάρχει μια συγκαλυμμένη μορφή βίας. Σχετικά με το τι δημιουργεί αυτή την αναγκαιότητα, η μόνη απάντηση που θα μπορούσα να δώσω είναι ότι είμαστε εγκλωβισμένοι σε ένα σύνολο προτάσεων ηθικής προσταγής και συμβαίνει συχνά να ακροβατούμε ανάμεσα στην αναίρεσή τους ή την υποταγή μας σε αυτές. Σίγουρα δεν έχω την απάντηση ή μια πρόταση κοινής αποδοχής για τη διαφυγή μας, αλλά πιστεύω ότι η τέχνη είναι η μόνη διέξοδος για την αποσυμπίεση του μυαλού, του σώματος και της ψυχής, αν υπάρχει. 

Αναπόφευκτα, είμαστε θεατές και θεάματα κάθε στιγμή και κάθε λεπτό της ύπαρξής μας.

Η συνεργασία μεταξύ πραγμάτων και κινήσεων καταγράφεται ως ευρυθμία στη νουβέλα σας. Πόσο απαραίτητη είναι η αρμονία και κατά πόσο εξασφαλίζεται από τη δυϊκή υπόσταση θεμελιωδών ζητημάτων (πχ. ύλη/πνεύμα);

Αν δεχθούμε ότι η αρμονία γίνεται κατανοητή ως το αποτέλεσμα της ισορροπίας ανάμεσα σε δύο αντίθετες, δυικές δυνάμεις, τότε το νόημα που προσδίδουμε στην αρμονία δεν μπορεί να είναι άλλο παρά το σημείο τομής των δύο αυτών αντιθετικών στοιχείων που κατορθώνουν να συνυπάρξουν, έστω και μέχρι την επόμενη ρήξη και ανατροπή. Κατά συνέπεια, αποκαλύπτεται ως μια παράδοξη αλλά και οργανική συνθήκη που εξασφαλίζει τη συνέχεια των πραγμάτων. Και αυτή προφανώς είναι μια λογική ερμηνεία, επιστημονικής και φιλοσοφικής ισχύς. Δικαιώνει με έναν τρόπο και την ανθρώπινη παρέμβαση στις διάφορες εκδοχές της. Για παράδειγμα, ως επιβολή της έννοιας του δικαίου, της ηθικής ή της αναγκαιότητας μιας εξελικτικής πορείας για την κατάκτηση της ανθρώπινης ευρυθμίας.

Η αταξία ως έλλειψη τάξης είναι συχνά γοητευτική, όπως και κάθε έννοια που στέκεται δίπλα στο στερητικό άλφα.

Οι καταγραφές του Παρατηρητή δεν εντάσσονται στην αναζήτηση της αρμονίας ή της εύρυθμης συνύπαρξης. Η παρατήρηση δηλώνεται μόνο ως μια φυσική κατάσταση που ενσωματώνεται σχεδόν ασυνείδητα στην ακολουθία των πραγμάτων. Αναπόφευκτα, είμαστε θεατές και θεάματα κάθε στιγμή και κάθε λεπτό της ύπαρξής μας.

Η εξέλιξη, όμως, δεν προκύπτει από την πρόκληση της αταξίας και την απρόσκοπτη ανατροπή;

Η διαλεκτική της τάξης και της αταξίας, από τον Ηράκλειτο ήδη, αποτελούσε μια απάντηση. Αν ρωτάς εμένα, δεν ξέρω, σταματώ μόνο στο ότι συνιστά μια πιθανή ερμηνεία της συμπαντικής συνέχειας. Στις ανθρώπινες σχέσεις, η αταξία και η ανατροπή είναι πολύ σχετικές έννοιες. Συχνά θεωρούμε ότι είμαστε πρωτεργάτες ανατροπών που τεκμηριώνουν μόνο καινοφανείς και κοινότοπες πράξεις. Η αταξία ως έλλειψη τάξης είναι συχνά γοητευτική, όπως και κάθε έννοια που στέκεται δίπλα στο στερητικό άλφα.

Δίνετε στον/στην Παρατηρητή το στοιχείο της άφυλης ύπαρξης, των πολλαπλών πραγματικοτήτων που μπορούν να χωρέσουν στις τσέπες του/της, ώστε να αφουγκράζεται κάθε ύπαρξη χωρίς την υποκειμενικότητα μιας δεδομένης ταυτότητας φύλου. Πιστεύετε ότι προσλαμβάνουμε και ερμηνεύουμε τον κόσμο και μέσα από το φύλο μας;

Ναι. Και πολύ συχνά με απόλυτο τρόπο. Νομίζω πως αυτό είναι σχεδόν ένα ακλόνητο στερεότυπο που ευτυχώς τείνει να σπάσει τα τελευταία χρόνια, χωρίς ακόμα όμως να έχει εδραιωθεί καμιά ουσιαστική ρωγμή στον τρόπο σκέψης μας σχετικά με την αποδοχή διακρίσεων εν γένει. Πιστευω ότι κρίνουμε και κυρίως κατακρίνουμε μέσα από τα πιο σφιχτά στεγανά του φύλου μας, θεωρώντας ότι αυτό μας προφυλάσσει από μια επικίνδυνη έκθεση, ενώ αυτή η στάση ουσιαστικά συνθλίβει κάθε δυνατότητα συνύπαρξης, αποδοχής, δημιουργίας και κοινωνικής ελευθερίας.

Δεν μπορώ να κατανοήσω καμιά διαφοροποίησή των φύλων η οποία νομιμοποιείται μέσα στο πλαίσιο μιας ομάδας ομοειδών, πιστεύω στην μοναδικότητα του προσώπου και στην αποδοχή κάθε ετερότητας. Η μόνη συλλογικότητα που με ενθουσιάζει είναι αυτή που οργανώνεται από την ίδια την αναγκαιότητα της συνύπαρξης ως τρόπος του υπάρχειν.

Αυτή η ρευστότητα που, πέραν των σωμάτων, διαχέεται σε μορφές, σε καθετί υλικό και άυλο, λαμβάνει τη διάσταση του άχρονου για εσάς;

Η ρευστότητα των πραγμάτων για μένα ταυτίζεται με την έννοια του άχρονου και της αέναης κίνησης, δηλαδή ουσιαστικά με τη δυνατότητα κατανόησης του χρόνου ως διάστασης. Είναι μια έννοια στην οποία δεν μπορώ να αποδώσω κανένα κατηγόρημα, ενώ η απροσδιοριστία της την καθιστά μέσα μου όλο και πιο σαφή και συγκεκριμένη. Το ίδιο ισχύει και με το άχρονο στοιχείο του χρόνου. Αντιλαμβάνομαι τον χρόνο ως ανείπωτο, επομένως άχρονο και ρευστό.

Από τον πραγματικό κόσμο περνάμε στον εικονικό, των μέσων δικτύωσης. Ποιες συνάφειες και αντιφάσεις εντοπίζετε;

Προφανώς και υπάρχουν συνάφειες με τον πραγματικό κόσμο, αλλά νιώθω όλο και περισσότερο ότι δεν με αφορούν, τουλάχιστον σε επίπεδο αναγνώρισής του ως κοινού ή παράλληλου τόπου. Το διαδίκτυο είναι μια πραγματικότητα μέσα στην αληθινή πραγματικότητα. Η έκθεση στο διαδίκτυο και η ανάγκη να γίνεις θέαμα αλλά και θεατής είναι ο κεντρικός άξονας του Παρατηρητή, που παραμένει μέχρι τέλους ένα ανοιχτό ερώτημα και ένα πεδίο προβληματισμού.

Είναι αλήθεια ότι το ενδιαφέρον των νέων για τις ανθρωπιστικές σπουδές είναι μειωμένο. Η βασική αιτία της απομάκρυνσης θεωρώ ότι αφορά στη σχέση των σπουδών με την εργασιακή πραγματικότητα και κατά κύριο λόγο με τη συνεχή προβολή της τεχνολογικής κατάρτισης.

Με απασχολεί ιδιαίτερα αυτή η επιτακτική ανάγκη για ένα απρόσωπο μοίρασμα τελείως προσωπικών στιγμών. Αναρωτιέμαι εάν αυτή η διαδικασία αδρανεί ή ακινητοποιεί την ένταση της σκέψης και του σώματος. Ας πούμε, διεγείρει ή μειώνει το πάθος; Αν δεχθώ ότι ικανοποιεί την εγωκεντρικότητά μας, την αλαζονεία, τη φιλαρέσκεια μας, τις ανασφάλειές μας, τότε συγχρόνως τις εντείνει. Αχόρταγα ποστάρουμε όλο και περισσότερα από τις ζωές μας, με την επιθυμία να πάρουμε μια έγκριση. Μια πιστοποίηση; Δεν ξέρω.

Όλο το παιχνίδι της δικτύωσης ενέχει μια αντίφαση εξορισμού, γιατί η έκθεση μιας επεξεργασμένης εικόνας του εαυτού μας ή της ζωής αντιτίθεται στην πραγματική, διότι η ίδια η παρέμβαση ενέχει μια αρνητική κρίση του πραγματικού που σπεύδεις με ένα τρόπο να διορθώσεις, να προσθέσεις ένα φίλτρο. Συγχρόνως, βέβαια, είναι ένα μέσο, δηλαδή ένα εργαλείο, που μπορείς να χρησιμοποιείς. Δεν μου αρέσει να είμαι απόλυτη ή απορριπτική, απλώς παρατηρώ τις αλλαγές στη ζωή μας με την είσοδο της εικονικής «αλήθειας» στην καθημερινότητα μας. Λειτουργώ ως Παρατηρητής ίσως…

Ως καθηγήτρια στο Τμήμα Φιλοσοφίας του πανεπιστημίου Πατρών, πώς σχολιάζετε την υποβάθμιση των ανθρωπιστικών σπουδών και κατά πόσο επηρεάζει ο παράγοντας της Τεχνητής Νοημοσύνης τη διαμόρφωση κριτικής σκέψης, που είναι και βασικό αντικείμενο της σχολής σας;

Είναι αλήθεια ότι το ενδιαφέρον των νέων για τις ανθρωπιστικές σπουδές είναι μειωμένο. Η βασική αιτία της απομάκρυνσης θεωρώ ότι αφορά στη σχέση των σπουδών με την εργασιακή πραγματικότητα και κατά κύριο λόγο με τη συνεχή προβολή της τεχνολογικής κατάρτισης. Η αναζήτηση μιας χρηματικής ανταπόδοσης, για όποια γνώση κατακτά ο αναπτυσσόμενος άνθρωπος, έχει μετατραπεί σε σύγχρονο δόγμα. Ωστόσο, το γεγονός αυτό θα έλεγα ότι δεν είναι ικανό να υποβαθμίσει ή να απαξιώσει την αξία και το περιεχόμενο των ανθρωπιστικών σπουδών, όμως είναι ικανό να συρρικνώσει δραματικά τα κριτήριά μας σε σχέση με βασικές έννοιες της ανθρώπινης συμβίωσης και συλλογικότητας.

Η προβολή μιας αλληγορίας που θέλει ο σύγχρονος νέος να είναι ένας ελκυστικός, καλά ενημερωμένος καταναλωτής, που μεγάλο μέρος της διανοητικής του ασχολίας εξαντλείται σε ένα καλό deal, είτε αυτό αφορά σε ένα καθαρά οικονομικό όφελος, είτε σε μια αυτοεικόνα υπερήρωα που έχει νικήσει τις «αστοχίες» της ανθρώπινης φύσης, εμένα προσωπικά με απωθεί πρωτίστως και στη συνέχεια με φοβίζει. Και είναι γεγονός ότι σε αυτή την φάση η  συμβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης σε αυτό το κομμάτι τείνει να είναι αρνητική. Η εύκολη πρόσβαση στην άκριτη, μαζική πληροφορία που ξεπηδά ως Λερναία Ύδρα στις μικρές οθόνες των κινητών, παραμένει ανίκητη.

Επομένως, η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση και στη ζωή μας δεν απειλεί την κριτική σκέψη, αλλά εντείνει το ερώτημα για τι άνθρωπο επιθυμούμε να φτιάξουμε «εμείς», που ελέγχουμε το είδος και την εισροή της πληροφορίας.

Και το παράδοξο είναι ότι ενώ οι έρευνες καταδεικνύουν την ανάγκη ενίσχυσης της κριτικής σκέψης και επομένως, την αναγκαιότητα της φιλοσοφικής σπουδής και της επαφής με την τέχνη και εν γένει τις ανθρωπιστικές σπουδές, η διάρθρωση των μαθημάτων της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης υποσκάπτει αυτό το είδος συγκρότησης του αναπτυσσόμενου ανθρώπου που αναζητά το ανθρωπιστικό περιεχόμενο στις αιτιάσεις του για τον κόσμο και την πραγματικότητα. 

Ωστόσο, με απωθεί μια στάση αρνητικότητας απέναντι σε κάθε τι καινούργιο, ακόμα και αν εισβάλει με βίαιο τρόπο στις ζωές μας: θεωρώ ότι μπορεί να σταθεί στα χέρια μας ως ένα χρήσιμο εργαλείο. Επομένως, η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση και στη ζωή μας δεν απειλεί την κριτική σκέψη, αλλά εντείνει το ερώτημα για τι άνθρωπο επιθυμούμε να φτιάξουμε «εμείς», που ελέγχουμε το είδος και την εισροή της πληροφορίας.

* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Αντιγόνη Ντόκα γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε παιδαγωγικά και φιλοσοφία, και είναι διδάκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Διδάσκει στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφορούν τα βιβλία της Συναντήσεις 30΄ (2016), Δύο/Υγρασία (2019) και Μια μέρα (2022), που συγκροτούν μια άτυπη τριλογία.

Έχει επιμεληθεί για τις εκδόσεις Τόπος τα βιβλία, Για τη διδακτική της φιλοσοφίας: 24 προσεγγίσεις (2021) και Θεωρίες μάθησης: Εφαρμογή στη διδασκαλία (2024).

Τον Μάιο του 2026, κυκλοφόρησε το νέο της βιβλίο, Παρατηρητής.