Μάγια Μποντζώρλου: «Η αρχαία Αίγυπτος με γοητεύει, είναι ένας πολιτισμός στο μεταίχμιο ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι»

Το μυθιστόρημα της Μάγιας Μποντζώρλου Το τριαντάφυλλο του νότου (εκδ. Anubis) φαίνεται να έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός καλού αστυνομικού: έναν ευφυή ντετέκτιβ, τον αστυνόμο Πετράτο, μια σειρά ανεξήγητων θανάτων, μυστήριο, καθώς και το στοιχείο του αποκρυφισμού – όλα φαίνεται να ξεκινούν όταν ένας από τους ήρωες πιάνει στα χέρια του ένα τρομακτικό άγαλμα που λέγεται πως κουβαλά μέσα του μια κατάρα.

Ανατροπές, σκηνοθετημένοι θάνατοι, διαμάντια ανεκτίμητης αξίας και μια πλοκή που κάλλιστα θα μπορούσε να εμπνεύσει μια θεατρική παράσταση – η ίδια η συγγραφέας, άλλωστε, έχει ήδη ετοιμάσει τη θεατρική διασκευή του βιβλίου της. Εμείς μιλήσαμε μαζί της για το συγγραφικό της εργαστήρι, τους ήρωές της, τις επιρροές της και άλλα πολλά. 

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Από πού αντλήσατε έμπνευση για την ιστορία σας;

Σε κάθε μου βιβλίο όλα ξεκινούν από μία αρχική ιδέα, μία έννοια που λειτουργεί σαν αγκίστρι και πιάνει το ενδιαφέρον μου. Στην αρχή κυοφορείται μέσα μου. Βρίσκεται στο πίσω μέρος του μυαλού μου όλη την ημέρα. Η πραγματική δουλειά όμως γίνεται τη νύχτα. Πριν κοιμηθώ, σχεδόν κάθε βράδυ, την ξαναφέρνω στην επιφάνεια και αποκοιμιέμαι μ’ αυτή. Την αφήνω να δουλέψει υποσυνείδητα. Έτσι ωριμάζει μέσα μου το βιβλίο που θέλω να γράψω.

Κάποια στιγμή όλα εμφανίζονται σαν χείμαρρος. Έρχονται μπροστά μου οι χαρακτήρες, η πλοκή, το πώς και το γιατί. Τότε καταγράφω τα πάντα χειρόγραφα. Η χειρόγραφη καταγραφή με βοηθά να εμβαθύνω στην ψυχολογία των ηρώων, να αιτιολογήσω τις πράξεις τους και να δω την ιστορία καθαρά να ξετυλίγεται στα μάτια μου. Οι σημειώσεις γεμίζουν συνήθως ένα μικρό τετράδιο και χρειάζομαι δύο με τρεις ημέρες πλήρους απομόνωσης για να τις ολοκληρώσω. Εκεί τελειώνει η κυοφορία και αρχίζει η συγγραφή. Όταν ξεκινώ να γράφω αισθάνομαι σαν εξερευνητής σε άγνωστο τόπο, με μόνο μπούσουλα τον χάρτη που έχω ήδη φτιάξει. Καθώς προχωρώ, αλλάζω πολλά: προσθέτω, αφαιρώ, ενισχύω. Οι ιδέες για τις τροποποιήσεις εμφανίζονται αυθόρμητα, σε ανύποπτο χρόνο, αρκεί να μην κόψω κατά τη διάρκεια της ημέρας τον ομφάλιο λώρο που με συνδέει με το βιβλίο.

Εκείνο που με ώθησε να γράψω Το τριαντάφυλλο του νότου ήταν η ψυχική υποβολή και το ερώτημα του πότε κάποιος είναι πραγματικά ελεύθερος. Η ελευθερία έχει να κάνει με το φυσικό μας σώμα ή είναι τελικά κατάσταση ψυχής; Στο βιβλίο δίνω τη δική μου απάντηση. Παράλληλα, θέλησα να δημιουργήσω έναν κόσμο, στον οποίο ο αναγνώστης θα βυθιστεί κι αυτόν τον κόσμο να τον καταστρέψω ολοκληρωτικά στο τέλος.

Η φαντασία είναι το εργαλείο μου, αλλά η δική μου φαντασία πατάει στη γη. Τη χρησιμοποιώ για να μιλήσω για την πραγματικότητα, ίσως γιατί αγαπώ τον παραβολικό λόγο.

Πιστεύω πως ένα βιβλίο πρέπει να έχει κάτι να πει πέρα από την ιστορία του. Δεν πρέπει να τελειώνει στην τελευταία του γραμμή. Το τριαντάφυλλο του νότου έχει κρυμμένους συμβολισμούς για όσους δεν σταθούν μόνο στην επιφάνεια. Δεν μου αρέσει όμως να προσφέρω το νόημα έτοιμο. Προτιμώ να οδηγώ τον αναγνώστη στη διαδικασία της ανακάλυψης. Αυτή είναι η ομορφιά της ανάγνωσης. Η φαντασία είναι το εργαλείο μου, αλλά η δική μου φαντασία πατάει στη γη. Τη χρησιμοποιώ για να μιλήσω για την πραγματικότητα, ίσως γιατί αγαπώ τον παραβολικό λόγο. Λειτουργώ ανάποδα από πολλούς συγγραφείς. Δεν βασίζομαι σε πραγματικά γεγονότα. Η πλοκή και οι ήρωες γεννιούνται από το μυαλό μου, αλλά μέσα από την ατμόσφαιρα που δημιουργώ επιδιώκω να εμβαθύνω στους χαρακτήρες και στα κίνητρά τους.

Το μυστήριο με εμπνέει ιδιαίτερα. Μου δίνει τη δυνατότητα να χτίσω ένα σύμπαν γεμάτο σκιές που αλλάζουν πολλές μορφές μέχρι να χυθεί άπλετο φως. Οι ήρωές μου, ως κομμάτια αυτού του σύμπαντος, έχουν φως και σκοτάδι.

Το τριαντάφυλλο του νότου είναι ένα βιβλίο με πολλά πρόσωπα. Το έστησα μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο, αλλά χρειάστηκε πολύς χρόνος για να φτάσει στην τελική του μορφή. Αυτό που δουλεύω, ξανά και ξανά, είναι ο λόγος. Θέλω ο αναγνώστης να καταλάβει αυτό που έχω στο μυαλό μου, όχι κάτι άλλο. Κι αυτό απαιτεί δουλειά.

Σημαντικό ρόλο στη μυθοπλασία σας διαδραματίζει η Αίγυπτος: αρχαίοι τάφοι, πάπυροι, διαμάντια, γρίφοι με αναφορές στην αιγυπτιακή μυθολογία. Γιατί η σύνδεση με τη συγκεκριμένη χώρα και τον πολιτισμό της;

Η αρχαία Αίγυπτος με γοητεύει γιατί είναι ένας πολιτισμός που στέκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Είναι ένας κόσμος σκιών, συμβόλων και τελετουργιών που μοιάζουν να κρύβουν περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτουν. Δεν μας είναι εντελώς ξένη, αλλά ούτε και οικεία. Βρίσκεται σε εκείνη τη γοητευτική ενδιάμεση ζώνη όπου το γνώριμο συναντά το αινιγματικό. Το ξεκαθαρίζω ότι μιλάω υποκειμενικά. Περιγράφω το πώς εκλαμβάνω εγώ τον πολιτισμό της αρχαίας Αιγύπτου.

Αυτό το ημίφως ταιριάζει απόλυτα με το μυστήριο που θέλησα να δημιουργήσω στο Τριαντάφυλλο του νότου. Ο αιγυπτιακός πολιτισμός μιλά για τη μετάβαση, για την ψυχή, για το βάρος των πράξεων, για το τι σημαίνει να περνάς από τη μια κατάσταση ύπαρξης στην άλλη. Αυτά τα θέματα βρίσκονται στον πυρήνα του βιβλίου μου.

Οι δύο αυτοί θεοί δεν επιλέχθηκαν τυχαία. Συμβολίζουν το φως και το σκοτάδι, τη ζωή και τον θάνατο.

Ο γρίφος που εμφανίζεται στο μυθιστόρημα -«Άγγελοι του Νοτιά μου ’φεραν το τριαντάφυλλο. Το άστρο του Όσιρι απόψε θα λάμψει μοναχά για μένα. Των εχθρών μου τις ορδές τις νίκησα και φύγαν. Φύλακάς μου ο Άνουβις, το ιερό τσακάλι.»- δεν είναι απλώς ένα κρυπτογράφημα. Είναι μια συμπύκνωση της αιγυπτιακής κοσμολογίας: ο Όσιρις, θεός της αναγέννησης και της κρίσης, και ο Άνουβις, ο φύλακας των νεκρών και οδηγός των ψυχών. Οι δύο αυτοί θεοί δεν επιλέχθηκαν τυχαία. Συμβολίζουν το φως και το σκοτάδι, τη ζωή και τον θάνατο. Η αναφορά τους παραπέμπει σε σύγκρουση και σε μετάβαση. Όταν ο γρίφος αποκωδικοποιείται, ο συμβολισμός του φωτίζει ένα από τα βαθύτερα μηνύματα του βιβλίου.

Η Αίγυπτος, λοιπόν, δεν είναι απλώς σκηνικό. Είναι ένας καθρέφτης των θεματικών μου: της ελευθερίας, της ψυχικής κατάστασης, της μάχης ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Είναι ένας κόσμος που μου επιτρέπει να χτίσω μια ατμόσφαιρα όπου το πραγματικό και το φανταστικό μπλέκονται, όπου κάθε σύμβολο μπορεί να κρύβει μια αλήθεια, και όπου ο αναγνώστης καλείται να διαβάσει πίσω από τις λέξεις.

Ανάμεσα στους πολλούς χαρακτήρες στους οποίους εστιάζει το μυθιστόρημά σας βρίσκεται ο αστυνόμος Πετράτος, τον οποίο αναφέραμε ήδη. Φαίνεται να πληροί όλες τις προϋποθέσεις για ήρωας αστυνομικού μυθιστορήματος: είναι ψύχραιμος, δεν πιστεύει στις δεισιδαιμονίες, παραπλανά τους υπόλοιπους με σκηνοθετημένα επεισόδια κλπ. Πώς διαφοροποιείται από άλλους, αντίστοιχους δαιμόνιους ντετέκτιβ;

Όταν ολοκλήρωσα Το τριαντάφυλλο του νότου, συνειδητοποίησα κάτι που είχα κάνει εντελώς αυθόρμητα: οι χαρακτήρες του βιβλίου ζευγαρώνουν μεταξύ τους με διαφορετικούς τρόπους. Άλλοτε λειτουργούν ως συμπληρωματικές προσωπικότητες, άλλοτε ως αντίθετοι πόλοι της ίδιας ψυχής -η γιν και γιαν όψη- και άλλοτε ως διαφορετικές εκδοχές του ίδιου ανθρώπου, στη λιγότερο και περισσότερο εξελιγμένη μορφή του.

Ήθελα ο αστυνόμος να έχει τη δική του προσωπικότητα και να μην είναι παραλλαγή κάποιου γνωστού αρχέτυπου. Είναι ο αντίποδας του δολοφόνου, αλλά και κάτι περισσότερο. Είναι κάποιος που κουβαλά τη δική του εσωτερική διαδρομή.

Ο Πετράτος, στο μυθιστόρημα, ζευγαρώνει με τον δολοφόνο. Είναι και οι δύο έξυπνοι, διαβασμένοι, με γνώσεις από τον χώρο του απόκρυφου. Μοιράζονται την ίδια οξύτητα σκέψης, αλλά ο ένας έχει συνταχθεί με τις δημιουργικές και ο άλλος με τις καταστροφικές δυνάμεις του σύμπαντος. Ο Πετράτος μπορεί να σκεφτεί όπως ο δολοφόνος επειδή κατανοεί τον μηχανισμό της σκέψης του.

Όταν τον δημιούργησα, δεν είχα στο μυαλό μου κανέναν από τους διάσημους ντετέκτιβ της λογοτεχνίας ή του κινηματογράφου. Ήθελα ο αστυνόμος να έχει τη δική του προσωπικότητα και να μην είναι παραλλαγή κάποιου γνωστού αρχέτυπου. Είναι ο αντίποδας του δολοφόνου, αλλά και κάτι περισσότερο. Είναι κάποιος που κουβαλά τη δική του εσωτερική διαδρομή. Μοναχικός, εγκεφαλικός, δεν βλέπει μονολιθικά τον κόσμο, επικοινωνεί με τη φύση, πεισματάρης μέχρι εκεί που δεν παίρνει και, το κυριότερο, είναι ανθρώπινος και κάνει λάθη. Το βλέπουμε στην εξέλιξη της πλοκής του βιβλίου. Δεν είναι ατσαλάκωτος. Τρώει τα μούτρα του, αλλά έχει το θάρρος να συνεχίζει χωρίς να διστάσει να τα παίξει όλα προκειμένου να φτάσει στον σκοπό του.

Φυσικά, ο Πετράτος ζευγαρώνει με διαφορετικό τρόπο και με άλλους ήρωες του βιβλίου, αλλά αυτό το αφήνω να το ανακαλύψουν οι αναγνώστες.

Έχετε διασκευάσει το συγκεκριμένο μυθιστόρημα για το θέατρο. Ποια χαρακτηριστικά της πλοκής και της γραφής το καθιστούν κατάλληλο για να γίνει θεατρικό έργο;

Έχω πει πολλές φορές πως μοιάζω με την Περσεφόνη. Περνώ τη μισή μου ζωή στον επάνω κόσμο της καθημερινότητας και την άλλη μισή στον Άδη της φαντασίας. Όταν λειτουργώ στον επάνω κόσμο σκέφτομαι με λέξεις και αριθμούς. Όταν όμως κατεβαίνω στον χώρο της φαντασίας, σκέφτομαι με εικόνες. Εκεί γεννιούνται τα βιβλία μου.

Η καταιγιστική πλοκή, το σταδιακό ξεδίπλωμα των χαρακτήρων, οι συνεχείς ανατροπές, η ατμόσφαιρα μυστηρίου που κάνει τον θεατή να ακροβατεί ανάμεσα στο πραγματικό και στο απόκρυφο, όλα αυτά λειτουργούν θεατρικά.

Το τριαντάφυλλο του νότου το έγραψα σαν θεατρικό έργο γιατί από την πρώτη στιγμή το είδα να παίζεται στη σκηνή. Οι εικόνες ήταν τόσο ζωντανές, οι ήρωες τόσο χαρακτηριστικοί και ιδιαίτεροι, που σχεδόν τους έβλεπα να κινούνται μπροστά μου. Στη θεατρική διασκευή έχω κάνει και όλη τη σκηνοθεσία στο μυαλό μου. Αν είχα θίασο, νομίζω πως θα μπορούσα να το σκηνοθετήσω.

Η καταιγιστική πλοκή, το σταδιακό ξεδίπλωμα των χαρακτήρων, οι συνεχείς ανατροπές, η ατμόσφαιρα μυστηρίου που κάνει τον θεατή να ακροβατεί ανάμεσα στο πραγματικό και στο απόκρυφο, όλα αυτά λειτουργούν θεατρικά. Στο έργο, αυτό που υπονοείται συχνά ξεπερνά αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, και αυτό τρομάζει περισσότερο. Μέχρι που τα πάντα ανατρέπονται.

Αυτά τα στοιχεία ήταν που με παρακίνησαν να το διασκευάσω για το θέατρο. Η ιστορία έχει μέσα της την ένταση, τον ρυθμό, τους δυνατούς διαλόγους και την ατμόσφαιρα που μπορούν να καθηλώσουν έναν θεατή, όπως ακριβώς καθήλωσαν κι εμένα όταν τη φαντάστηκα για πρώτη φορά.

Υπάρχουν πολλές «σχολές», όσον αφορά στην αστυνομική λογοτεχνία ή γενικότερα στις ιστορίες μυστηρίου. Ποια ακολουθείτε εσείς; Ποιες είναι οι επιρροές σας;

Θα είμαι απόλυτα ειλικρινής. Δεν ακολουθώ καμία σχολή. Τα έργα μου δεν έχουν σχέση με τα κλασικά αστυνομικά. Στο Όνειρο, για παράδειγμα, δεν υπήρχε καν αστυνομικός. Το τριαντάφυλλο του νότου είναι ένα ψυχολογικό θρίλερ μυστηρίου με αστυνομικό στοιχείο, όπως και το επόμενο βιβλίο μου, αλλά και αυτό που γράφω τώρα. Δεν γνωρίζω όμως πώς θα είναι η συνέχεια.

Για μένα, η πλοκή είναι το όχημα. Ο άνθρωπος είναι ο προορισμός.

Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η ψυχογραφία. Μου αρέσει να εμβαθύνω στους ήρωες και στις μεταξύ τους σχέσεις, μέσα από ατμοσφαιρικές ιστορίες μυστηρίου με ανατροπές, εγκεφαλικά αινίγματα και συμβολισμούς. Ή να παρακολουθώ το τόξο μεταβολής ενός χαρακτήρα -πώς ξεκινά και πώς καταλήγει-, όπως έκανα στο Όνειρο.

Για μένα, η πλοκή είναι το όχημα. Ο άνθρωπος είναι ο προορισμός. Δεν ακολουθώ καμία σχολή γιατί απλά δεν μου αρέσει να επαναλαμβάνω ούτε καν τον εαυτό μου. Θέλω κάθε βιβλίο να είναι κάτι διαφορετικό, κάτι που να προκύπτει αβίαστα, χωρίς να υπακούει σε κανόνες ή φόρμες. Σίγουρα θαυμάζω την Άγκαθα Κρίστι, αν κι έχω διαβάσει μόνο δύο βιβλία της. Τα υπόλοιπα τα γνωρίζω κυρίως από την τηλεόραση. Το ίδιο ισχύει για τον Άρθουρ Κόναν Ντόιλ και τον Χάρλαν Κόμπεν, που μου αρέσουν πολύ.

Όταν κάθομαι να γράψω, πάντα με αναμμένο μόνο ένα λαμπατέρ, οι εικόνες αυτές επιστρέφουν, όχι ακριβώς ίδιες, αλλά με το ψυχικό τους αποτύπωμα ακέραιο.

Έχω όμως ασχοληθεί ενδελεχώς με τον Έντγκαρ Άλαν Πόε. Έχω γράψει δοκίμιο για τη ζωή και το έργο του και έχω μεταφράσει και Το κοράκι. Με γοητεύουν η ατμόσφαιρα, το σκοτάδι, η ψυχολογική ένταση και η αίσθηση ότι πίσω από κάθε ιστορία υπάρχει ένα δεύτερο, υπόγειο επίπεδο. Συνήθως, πάντως, διαβάζω άλλου είδους βιβλία. Το αγαπημένο μου, παραδείγματος χάριν, είναι το Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς του Σολζενίτσιν.

Στην πραγματικότητα την έμπνευσή μου την αντλώ περισσότερο από τις εικόνες της φύσης. Ένα γκρίζο τοπίο, ένας ουρανός φορτωμένος σύννεφα, τα ξερά κλαδιά των δέντρων στο βάθος. Αυτές οι εικόνες μού μεταδίδουν ένα ιδιαίτερο συναίσθημα και τις «φωτογραφίζω» στο μυαλό μου. Όταν κάθομαι να γράψω, πάντα με αναμμένο μόνο ένα λαμπατέρ, οι εικόνες αυτές επιστρέφουν, όχι ακριβώς ίδιες, αλλά με το ψυχικό τους αποτύπωμα ακέραιο. Αυτό είναι που με βοηθά να μπαίνω στον κόσμο του βιβλίου που γράφω.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μάγια Μποντζώρλου γεννήθηκε στον Βόλο. Είναι µαθηµατικός, μέλος του ΔΣ του Κέντρου Βιβλίου Μαγνησιωτών Συγγραφέων και εργάζεται στην Εθνική Τράπεζα.

Ποιήµατά της έχουν δηµοσιευτεί σε λογοτεχνικά περιοδικά σε Ελλάδα και Αυστραλία (Νέα Αριάδνη, Βίγλα, Πλώρη, Μακρινίτσα, Μαγνησία, Έλευσις, Αντίποδες - Μελβούρνη). Μεταφράσεις της λογοτεχνικών κειµένων από τα αγγλικά και δοκίµιά της έχουν δηµοσιευτεί σε βιβλία και λογοτεχνικά περιοδικά. Το ποιητικό της έργο έχει παρουσιαστεί από τον Δήµο Βόλου και την Κρατική Ραδιοφωνία.

Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές Πειρασµός (εκδ. Γραφή, Βόλος) και Φρέγια (εκδ. Ώρες, Βόλος), τα θεατρικά έργα Το σπίτι µε τ’ αστέρια (εκδ. Γραφή, Βόλος) και 7 θεατρικά μονόπρακτα (εκδ. Όστρια, Αθήνα) και τα μυθιστορήματα Το όνειρο (εκδ. Λιβάνη) και Το τριαντάφυλλο του νότου (εκδ. Anubis). 

Έχει πάρει το Α’ Βραβείο στον Διαγωνισµό Θεατρικού Μονόπρακτου 2009 του λογοτεχνικού περιοδικού Αντίποδες για το µονόπρακτο Η χήρα και το Β’ Βραβείο στον Διαγωνισµό Ποίησης 2009 -επίσης του περιοδικού Αντίποδες- για το ποίηµα «Ταξιδιάρικα πουλιά».