Αθηνόδωρος Μεταλλίδης: «Το βιβλίο μου αποβλέπει στη δημιουργία ενός ηθικού πλαισίου για τη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών»

To βιβλίο Intelligence: το ηθικό δίλημμα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ποιότητα, είναι μια μελέτη του Δρ Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Αθηνόδωρου Μεταλλίδη με αντικείμενο την ηθική της δράσης των υπηρεσιών πληροφοριών. Πρόκειται για μια συμβολή στην περιορισμένη ελληνική βιβλιογραφία που αφορά τον νεοπαγή κλάδο των Σπουδών Πληροφόρησης (Intelligence Studies) και τη μελέτη του υπό το πρίσμα της ηθικής φιλοσοφίας. Το βιβλίο συνεισφέρει στη δημόσια συζήτηση που αφορά στον εκδημοκρατισμό της δημόσιας διοίκησης και ειδικότερα στην προστασία των θεμελιωδών ελευθεριών των πολιτών που μπορεί να περιστέλλονται από τη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών. Η έκδοση προλογίζεται από τον Ανδρέα Λιαρόπουλο, καθηγητή του Πανεπιστημίου Πειραιά, ειδικευμένο σε θέματα πληροφόρησης, ασφάλειας στον κυβερνοχώρο, στρατηγικής, ευρωπαϊκής άμυνας και ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Πώς προέκυψε η ιδέα για τη συγγραφή του βιβλίου Intelligence: το ηθικό δίλημμα; Γιατί σας απασχόλησε η intelligence;

Η εντύπωση που σχηματίζει ο περισσότερος κόσμος για το αντικείμενο της δουλειάς των υπηρεσιών πληροφοριών προέρχεται συνήθως μέσα από την κατασκοπική λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. Ωστόσο, η εικόνα που παρουσιάζουν τα συγκεκριμένα πεδία για τη δράση των υπηρεσιών έχει μάλλον συνωμοσιολογικό χαρακτήρα ή αποσκοπεί στον εντυπωσιασμό και σπανίως αποδίδει ρεαλιστικά την πραγματικότητα. Για τη συγγραφή του βιβλίου με απασχόλησε το γεγονός ότι η ύπαρξη και η λειτουργία των υπηρεσιών πληροφοριών βασίζεται σε ένα παράδοξο. Ενώ προβλέπεται η σύστασή τους από τη νομοθεσία κάθε κράτους, η λειτουργία τους συχνά παραβιάζει την εθνική νομοθεσία αλλά και ευθέως τόσο το διεθνές δίκαιο όσο και την εθνική νομοθεσία άλλων κρατών. Τα τελευταία χρόνια, ο ακαδημαϊκός κόσμος άρχισε να προσεγγίζει ποικιλοτρόπως και με ενδιαφέρον τον χώρο με αποτέλεσμα την εμφάνιση ενός νέου επιστημονικού γνωστικού αντικειμένου που ονομάζεται intelligence studies (σπουδές πληροφόρησης).

Πού διδάσκεται η intelligence;

Η intelligence (πληροφόρηση) αποτελεί τον λιγότερο κατανοητό και τον λιγότερο θεωρητικά επεξεργασμένο τομέα των Διεθνών Σχέσεων. Πολλοί ακαδημαϊκοί την αντιλαμβάνονται ως εργαλείο άσκησης εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής. Διδάσκεται πλέον σε αρκετά πανεπιστήμια του εξωτερικού, όμως προς το παρόν ο κλάδος κυριαρχείται από τον αγγλοσαξονικό κόσμο, καθώς από εκεί προέρχεται το μεγαλύτερο μέρος της σχετικής βιβλιογραφίας. Στις ΗΠΑ, τη Μ. Βρετανία, τον Καναδά, την Αυστραλία, αλλά και στη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιταλία και αλλού εξετάζουν αυτό το νέο γνωστικό αντικείμενο με διάφορες προσεγγίσεις όπως η ερευνητική, η ιστορική, η συγκριτική έρευνα, η προσέγγιση μέσω της μαζικής κουλτούρας αλλά και η έρευνα που ασχολείται με την εξέταση των βασικών δημόσιων αντιπαραθέσεων γύρω από σημαντικά πολιτικά θέματα όπως η λογοδοσία, η αποτελεσματικότητα και τα ζητήματα ηθικής και δεοντολογίας των υπηρεσιών πληροφοριών.

Στο βιβλίο σας κάνετε αναφορές σε πολιτικές θεωρίες και θεωρίες ηθικής φιλοσοφίας. Πώς σχετίζεται η φιλοσοφία με την intelligence;

Η σχέση τους δεν είναι προφανής. Ωστόσο, η φιλοσοφία θα μπορούσε να μας προσφέρει ένα θεωρητικό πλαίσιο για την intelligence ως αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης. Κάθε γνωστικό πεδίο που θέλει να θεωρείται επιστήμη έχει ανάγκη από θεωρητικές βάσεις. Επιπλέον, ο Walter Laqueur βρίσκει ότι οι βασικές υποθέσεις στη δουλειά της πληροφόρησης μερικές φορές έχουν φιλοσοφικό χαρακτήρα. Ο πνευματικός κόσμος, ήδη από τον 19ο αιώνα, είχε δείξει ενδιαφέρον για την πληροφόρηση, ενώ τον 20ό αιώνα καταξιωμένοι συγγραφείς όπως ο Graham Green, o Somerset Maugham, o Ian Fleming και ο John le Carré είχαν εργαστεί σε υπηρεσίες πληροφοριών. Το ίδιο ισχύει και με τον απρόσμενα μεγάλο αριθμό φιλοσόφων που έχουν εργασθεί ως αναλυτές σε υπηρεσίες πληροφοριών. Ο Mario Caligiuri αναφέρεται κυρίως σε ονόματα φιλοσόφων που προέρχονται από την αναλυτική φιλοσοφία και τη σχολή της Φραγκφούρτης.

Τι δυσκολίες αντιμετωπίσατε κατά τη διάρκεια της έρευνας;

Στη μελέτη της πληροφόρησης υπάρχει πάντοτε το πρόβλημα της πρόσβασης στα υπό εξέταση δεδομένα. Το γεγονός ότι αυτά σχεδόν στο σύνολό τους είναι διαβαθμισμένα και απόρρητα θέτει περιορισμούς στην έρευνα. Προς το παρόν, δεν υπάρχει εκτεταμένη βιβλιογραφία, ιδίως εάν θέλει κανείς να εστιάσει την έρευνά του σε σημαντικές χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα. Παρότι η μυστικότητα της πληροφόρησης θέτει περιορισμούς στην πρόσβαση πηγών, για τις περιπτωσιολογικές μελέτες που αναπτύσσονται στο βιβλίο έγινε προσπάθεια να προσφερθεί όσο το δυνατόν καλύτερη τεκμηρίωση από τη διεθνή βιβλιογραφία, από δημοσιεύσεις ελεύθερα προσβάσιμες και από αποχαρακτηρισμένα επίσημα έγγραφα. Η βιβλιογραφία βασίζεται κυρίως σε αμερικανικές, ιταλικές, γαλλικές και ελληνικές πηγές.

Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες ανακύπτει από το δίλημμα πληροφόρησης το οποίο είναι παρεπόμενο του παραδόξου που εμφανίζεται όταν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες, στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν τις απειλές, καταλήγουν να βλάπτουν το αξιακό τους σύστημα.

Ποιος είναι ο σκοπός της έρευνας;

Βασικός σκοπός του βιβλίου είναι να αναδείξει τη δυνατότητα των κρατών να διαθέτουν αποτελεσματικές υπηρεσίες πληροφοριών χωρίς να παραβιάζονται καταχρηστικά και αδικαιολόγητα οι κανόνες, οι διαδικασίες και οι θεσμοί της δημοκρατίας. Η σχετική επιστημονική συζήτηση αφορά την αντιπαράθεση μεταξύ αυτών που θεωρούν ότι οι υπηρεσίες πληροφοριών πρέπει να υπόκεινται σε δημοκρατικό έλεγχο, ώστε να προστατεύονται οι θεμελιώδεις ελευθερίες και εκείνων που πιστεύουν ότι ο υπερβολικός έλεγχος επηρεάζει αρνητικά την αποτελεσματικότητά τους. Έχει παρατηρηθεί ότι με την εφαρμογή συγκεκριμένων πρακτικών και μεθόδων από τις υπηρεσίες πληροφοριών ανακύπτει το δίλημμα πληροφόρησης που περιλαμβάνει δύο επίπεδα. Το πρώτο αφορά την αντιστάθμιση μεταξύ της ελευθερίας των πολιτών και της ασφάλειας του κράτους. Το δεύτερο αφορά την αντιρρόπηση μεταξύ της ανάγκης για δημοκρατικό έλεγχο πεπραγμένων και αποτελεσματικότητας των υπηρεσιών πληροφοριών. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες ανακύπτει από το δίλημμα πληροφόρησης το οποίο είναι παρεπόμενο του παραδόξου που εμφανίζεται όταν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες, στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν τις απειλές, καταλήγουν να βλάπτουν το αξιακό τους σύστημα. Το δίλημμα πληροφόρησης υποχρεώνει τους διαμορφωτές πολιτικής να συμβιβάσουν τον στόχο της εθνικής ασφάλειας με τις δημοκρατικές αξίες και ελευθερίες. Ο δημόσιος διάλογος για το ρόλο της ηθικής και του προσδιορισμού της αποδεκτής δράσης των υπηρεσιών πληροφοριών είναι κρίσιμος, καθώς συναρτάται με το είδος της κοινωνίας και της δημοκρατίας που επιθυμούμε.

Για ποιο λόγο η ηθική αφορά τη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών;

Ο τομέας της πληροφόρησης χρειάζεται να μελετηθεί υπό το πρίσμα της ηθικής περισσότερο από όσο οι υπόλοιπες κυβερνητικές δραστηριότητες όπως η διπλωματία ή άλλοι τομείς της δημόσιας διοίκησης. Η ανάγκη αυτή εδράζεται στο ειδικό της χαρακτηριστικό που είναι η μυστικότητα. Επιπλέον, η αποτελεσματική της εξάσκηση φαίνεται πως αναπόφευκτα συνεπιφέρει πράξεις οι οποίες συχνά είναι αντίθετες με τους κοινά αποδεκτούς ηθικούς κανόνες. Το βιβλίο αποβλέπει στη δημιουργία ενός συνεκτικού ηθικού πλαισίου για τη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών. Παραλληλίζει την πληροφόρηση με πόλεμο και προτείνει ένα σύνολο αρχών δίκαιης πληροφόρησης βασισμένο στη θεωρία δίκαιου πολέμου το οποίο θέτει περιορισμούς στη δράση των υπηρεσιών, ενώ δικαιολογεί την εφαρμογή πρακτικών που θεωρούνται αμφιλεγόμενες, υπό την προϋπόθεση ότι ικανοποιούνται συγκεκριμένα κριτήρια. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι η πληροφόρηση δεν υπάρχει ως αυτοσκοπός, αλλά πάντα υπηρετεί έναν σκοπό. Επιτρέπει τη βελτιστοποίηση της χρήσης των διαθέσιμων πόρων και βοηθά τους διαμορφωτές πολιτικής να λαμβάνουν σωστές αποφάσεις. Επομένως, ως κρατική λειτουργία, η πληροφόρηση δεν μπορεί να διεκδικήσει το δικαίωμα εξαίρεσης από την ηθική.

Με δεδομένο ότι στο εξωτερικό η μελέτη της πληροφόρησης εστιάζει και στο θέμα που σας απασχολεί, η δικής σας μελέτη γιατί είναι πρωτότυπη;

Οι σχετικές μελέτες στο εξωτερικό εστιάζουν στο ζήτημα της ηθικής όσον αφορά τη συλλογή πληροφοριών. Η πρωτοτυπία του βιβλίου έγκειται στο γεγονός ότι ακολουθεί μια ολιστική προσέγγιση στην ηθική της πληροφόρησης. Ασχολείται με όλο το φάσμα δραστηριοτήτων της όπως είναι η συλλογή πληροφοριών, η ανάλυση, η διανομή, αλλά και οι επιχειρήσεις μυστικής δράσης. Επιπροσθέτως, εξετάζει την ηθική δικαιολόγηση των επιχειρήσεων στον κυβερνοχώρο και το ζήτημα της πρακτικής του whistleblowing, με άλλα λόγια την πρακτική της καταγγελίας κάποιας ανήθικης ή παράνομης συμπεριφοράς από μέλη ενός νόμιμου οργανισμού, τα οποία διαθέτουν το προνόμιο της πρόσβασης σε πληροφορίες. Επιπλέον, εξ όσων γνωρίζω, είναι η πρώτη φορά που γίνεται μελέτη με το συγκεκριμένο θέμα στην ελληνική γλώσσα.

Το βιβλίο προσφέρει στους διαμορφωτές αποφάσεων, στα στελέχη των υπηρεσιών πληροφοριών και στους πολίτες που ενδιαφέρονται για την εθνική ασφάλεια και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μια δημοκρατία, ένα κείμενο προβληματισμού.

Σε ποιους απευθύνεται η έρευνα; Σε ποιους είναι χρήσιμη;

Το βιβλίο έχει χρησιμότητα για τους νομοθέτες προκειμένου να ορίσουν τα όργανα ελέγχου και τα κριτήρια για τη λογοδοσία που αφορά τη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών. Επιπλέον, χρησιμεύει στους νομικούς, καθώς όπως η θεωρία δίκαιου πολέμου ενέπνευσε τις αρχές του διεθνούς δικαίου που ρυθμίζει τις ένοπλες συγκρούσεις, έτσι και η θεωρία δίκαιης πληροφόρησης θα μπορούσε κατ’ αναλογία μελλοντικά να λειτουργήσει ως πηγή για τη ρύθμιση των υποθέσεων της πληροφόρησης από το διεθνές δίκαιο. Γενικότερα, το βιβλίο προσφέρει στους διαμορφωτές αποφάσεων, στα στελέχη των υπηρεσιών πληροφοριών και στους πολίτες που ενδιαφέρονται για την εθνική ασφάλεια και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μια δημοκρατία, ένα κείμενο προβληματισμού.

Ποιος είναι ο συγγραφέας

Ο Αθηνόδωρος Μεταλλίδης γεννήθηκε στον Πειραιά. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Κρατικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου και η πτυχιακή του εργασία είχε ως θέμα το κομματικό σύστημα και τις εκλογές στην Ελλάδα. Απέκτησε μεταπτυχιακό στις Διεθνείς Σχέσεις και τις Στρατηγικές Σπουδές από το Πάντειο Πανεπιστήμιο και στη διπλωματική του εργασία ανέλυσε την πληροφόρηση (intelligence) ως παράγοντα στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής. Είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου Πειραιά στις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές με τίτλο διατριβής, «Το δίλημμα πληροφόρησης: ηθική, ασφάλεια και υπηρεσίες πληροφοριών».

Έχει εργαστεί στο Τορίνο, στις Βρυξέλλες και στη Λευκωσία, στους οργανισμούς Istituto di CommercioEstero, Italtel S.p.A. και Camera di Commercio Italiana καθώς επίσης και ως μεταφραστής.