Φιλομήλα Λαπατά: «Ποτέ δεν γράφω στα βιβλία μου για συναισθήματα που δεν έχω νιώσει»

Ολοκληρώθηκε η Τριλογία «Οι κόρες της Ελλάδας», με τον τελευταίο τίτλο, «Κάθαρση». Τώρα που τέλειωσε αυτός ο κύκλος, υπάρχουν διαφορές ανάμεσα σε αυτό που είχατε φανταστεί και αυτό που τελικά προέκυψε ως έργο;

Όχι. Δεν υπάρχουν διαφορές. Άρχισα με το πρώτο βιβλίο της σειράς την «Επιστροφή (1770-1840)» γνωρίζοντας πολύ καλά το θέμα μου για όλη τη σειρά «Οι κόρες της Ελλάδας» (εκδ. Ψυχογιός), τον άξονα κάθε βιβλίου καθώς και την κεντρική ιδέα αυτού. Συνέχισα με τον «Διχασμό (1840-1880)» και ολοκλήρωσα με την «Κάθαρση (1880-1900)». Η μόνη διαφορά υπήρξε στο ότι επιθυμούσα να συνεχίσω με ένα ακόμα βιβλίο για την περίοδο (1900-1920). Άλλαξα, όμως, γνώμη στην πορεία της συγγραφής, φοβούμενη μην κουράσω τους αναγνώστες, και αποφάσισα να κλείσω τη σειρά ως τριλογία.

Ο τίτλος παραπέμπει στη γνωστή αριστοτελική έννοια, για το σωστό τέλος μια τραγωδίας. Έχετε βάλει και απόσπασμα ως προμετωπίδα. Θα χαρακτηρίζατε το μυθιστόρημα αυτό «τραγωδία»; Αν ναι, ποια είναι τα στοιχεία μιας τραγωδίας;

Όχι, δεν θα χαρακτήριζα το συγκεκριμένο μυθιστόρημα «τραγωδία», αν και η τραγωδία στην Αρχαία Ελλάδα ήταν μια αναπαράσταση ολοκληρωμένων πράξεων ήθους και κύρους με την τραγική τελείωση να επέρχεται νομοτελειακά με την κάθαρση. Στην περίπτωση του βιβλίου μου, η κάθαρση των λογοτεχνικών ηρώων μου είναι ανάγκη της ψυχής και συντελείται σε πολλά επίπεδα. Για μια από τις πρωταγωνίστριες είναι ακραία, γιατί η ανάγκη της για λύτρωση είναι πιο ισχυρή από τη θέλησή της.

Πιστεύω, και το έχω βιώσει και η ίδια, πως κάποια στιγμή στην πορεία της ζωής μας έχουμε την ανάγκη, ακόμα και αν δεν το συνειδητοποιούμε άμεσα, να κλείσουμε ανοιχτούς λογαριασμούς ζωής για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε παρακάτω.

Πού βρίσκεστε εσείς, με την προσωπική σας ιστορία, τα δικά σας πάθη, μέσα σε αυτό το βιβλίο; Ταυτίζεστε με την κεντρική σας ηρωίδα ή δεν δουλεύετε τόσο συναισθηματικά;

Δουλεύω και συναισθηματικά. Ποτέ δεν γράφω στα βιβλία μου για συναισθήματα που δεν έχω νιώσει στο πετσί μου. Κατά κάποιον τρόπο, το θεωρώ ανέντιμο απέναντι στους αναγνώστες μου. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, πως έχω κάνει και η ίδια τις εκκαθαρίσεις μου πριν ξεκινήσω να γράφω το μυθιστόρημα.

Το τέλος του 19ου αιώνα ήταν για την Ελλάδα μια δύσκολη καμπή, αλλά και μια εποχή ελπίδας. Πώς εγγράφεται η ατμόσφαιρα αυτή στην «Κάθαρση»;

Για όλη τη σειρά «Οι κόρες της Ελλάδας», και ειδικά στην «Κάθαρση» σκοπός μου ήταν να καταγράψω το λαογραφικό στοιχείο της Αθήνας και της Ελλάδας γενικότερα, μέσα από την καθημερινή ζωή των Αθηναίων. Και τα τρία βιβλία είναι ατμοσφαιρικά και αποτέλεσμα μεγάλης και εκτενούς έρευνας στη ιστορία της Ελλάδας, της Αθήνας και των κατοίκων της. Προσπάθησα να ανασυνθέσω, με δικό μου τρόπο, την ατμόσφαιρα μιας ολόκληρης εποχής της ιστορίας με επιμέρους ιστορίες που δένουν με την κεντρική και πλουτίζουν την πλοκή.

Οι ήρωές σας, και πρωτίστως οι ηρωίδες σας, κινούνται ωθούμενες από τρεις δυνάμεις: Τις κοινωνικές επιταγές, τις προσωπικές επιλογές τους και το πεπρωμένο. Ποια δύναμη από τις τρεις αποβαίνει πιο καθοριστική;

Δυστυχώς, εκείνη την εποχή στην οποία αναφέρομαι υπερίσχυαν οι κοινωνικές επιταγές. Τα ταξικά σύνορα ήταν αυστηρά περιφραγμένα. Οι ζωές, ιδίως των γυναικών, ήταν περιορισμένες και σημαδεμένες από την εποχή. Το παν ήταν το «ανήκειν» στην τάξη σου. Δεν μπορούσες να αποδράσεις από αυτή. Για όσους το τολμούσαν, οι συνέπειες ήταν αβάσταχτες. Βέβαια, υπήρχαν και οι εξαιρέσεις. Γυναίκες (μετρημένες στα δάχτυλα) ξέφευγαν από αυτόν τον κανόνα. Ή τουλάχιστον το προσπαθούσαν. Να σκεφθείτε πως, ενώ στην Επανάσταση του 1821, αλλά και στα 400 χρόνια σκλαβιάς, είχαμε γυναίκες που έλαβαν μέρος στον αγώνα, κάποιες μάλιστα πρωταγωνίστησαν εκείνη την εποχή, καθώς η γενναιότητα ήταν και γυναικεία υπόθεση (Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογέννους, η Μανιάτισσα Ιωάννα Πετράκου, η Μεσολογγίτισσα Αλτάνη Ιγγλέζου, οι Σουλιώτισσες κλπ), κατόπιν στην απελευθέρωση το γυναικείο φύλο απείχε από τα κοινά. Από το 1860 μόνο τρεις γυναίκες Αθηναίες είχαν το κουράγιο να αψηφήσουν τις κοινωνικές επιταγές και να λαμβάνουν μέρος στα διάφορα συλλαλητήρια έξω από τα Ανάκτορα, τα οποία, σύμφωνα με τις ιστορικές μου έρευνες, ήταν συχνά. Σε αυτές τις τρεις Αθηναίες αφιέρωσα ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο.

Ένα ερώτημα που συχνά θέτουν κάποιοι για τα ιστορικά μυθιστορήματα, είναι το εξής: Γιατί να μην διαβάσω το έργο ενός ιστορικού για εκείνη την εποχή; Τι παραπάνω θα μου δώσει ένα μυθιστόρημα, με τον κίνδυνο που πάντα υπάρχει, αφού δεν είναι ειδικός, να μην γνωρίζει σε βάθος τα γεγονότα και την εποχή;

Προσωπικά, δεν είμαι ιστορικός. Και έχετε δίκιο να αναρωτιέστε. Δεν γνωρίζω τον τρόπο με τον οποίο δουλεύουν οι άλλοι συγγραφείς οι οποίοι καταπιάνονται με ιστορικά θέματα. Θα σας πω τον τρόπο με τον οποίο συγγράφω εγώ τα μυθιστορήματά μου. Ας πάρουμε τη σειρά «Οι κόρες της Ελλάδας».

• Κατ' αρχή, μελετώ αμέτρητα ιστορικά και επιστημονικά βιβλία για την εποχή που με ενδιαφέρει πριν αρχίσω το γράψιμο. Κρατώντας πάντα το ιστορικό υπόβαθρο αυτούσιο και 100% ακριβές δίχως να ξεφεύγει ή να αλλάζω καμία λεπτομέρεια, σας διαβεβαιώνω πως επισκέπτομαι όλα τα μέρη στα οποία θα αναφερθώ.
• Συμβουλεύομαι ιστορικά και παλαιά συμβολαιογραφικά αρχεία.
• Παίρνω συνεντεύξεις από παλαιές αθηναϊκές οικογένειες, κάποιες από τις οποίες μοιράζονται μαζί μου οικογενειακές ιστορίες και μυστικά. Εγώ, στην πορεία της συγγραφής, ανακυκλώνω αυτές τις ιστορίες και αλλάζω ονόματα.
• Μελετώ εφημερίδες της εποχής. Μελετώ αγγελίες των εφημερίδων.
• Συλλέγω φωτογραφίες πινάκων της εποχής (ειδικά πριν το 1865) και κατόπιν κανονικές φωτογραφίες της πόλης. «Χτίζω» τους χώρους όπου μέσα τους θα κινηθούν οι ήρωές μου, βασιζόμενη σε περιγραφές αρχοντικών της Αθήνας, αλλά κάνοντας και η ίδια αυτοψία σε κάποια από αυτά που σώζονται μέχρι σήμερα.
• Χαρακτηρίζω και τα πρόσωπα που περιβάλλουν τους ήρωές μου, γιατί τα δευτερεύοντα πρόσωπα είναι πολύ σημαντικά στην πλοκή.
• Μελετώ ενδυμασίες, ενδυματολογικά στοιχεία και διαφοροποιήσεις ανάλογα με την κοινωνική θέση όλων των ηρώων μου, εδέσματα, ταβέρνες, τιμές αγαθών, τρόπο ομιλίας, κανόνες ηθικής, συμπεριφορές, νοοτροπίες, έθιμα, συνήθειες.

Τα βιβλία μου δεν είναι διδακτικά. Σκοπός μου πάντα είναι να καταγράψω το πολιτιστικό, ηθογραφικό, πολιτειακό και κοινωνικό στοιχείο της Αθήνας και της Ελλάδας γενικότερα, μέσα από την καθημερινή ζωή των Αθηναίων.

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.