Δήμητρα Κολλιάκου: «Βλέπω την Καλυψώ μου ως μια ξεπεσμένη και ανάλγητη Ευρώπη»

Ποια ήταν η πρωταρχική ιδέα που «γέννησε» το νέο σας μυθιστόρημα;

Η αφετηρία ήταν το μεταναστευτικό. Ξέρουμε ότι εκατοντάδες μετανάστες χάνονται κάθε χρόνο στη Μεσόγειο, και ότι η μεταναστευτική πολιτική είναι ανεπαρκής. Είναι ένα από τα σοβαρότερα σύγχρονα προβλήματα, που μελλοντικά θα πάρει και μεγαλύτερες διαστάσεις, όχι μόνο εξαιτίας των εντεινόμενων συγκρούσεων σε διάφορες μεριές του πλανήτη, αλλά και λόγω της καλπάζουσας κλιματικής αλλαγής.

Ίσως επειδή δεν έχουμε τις λύσεις, ίσως επειδή το ζήτημα αυτό μας προκαλεί στην καλύτερη περίπτωση αμηχανία (που συχνά γίνεται αδιαφορία, ηθελημένη άγνοια, άρνηση), θέλησα να το προσεγγίσω μ’ έναν τέτοιο τρόπο, κρυπτικά ή ποιητικά, μέσα από μια νέα ιστορία για την Καλυψώ, που, ούσα αθάνατη, ζει ακόμη στο νησί της στις μέρες μας, αγνοώντας τη σύγχρονη πραγματικότητα. Ώσπου μια μέρα φτάνει ως εκεί ένας ξένος. Τον αποκαλώ «ξένο» και δεν χρησιμοποιώ πουθενά τη λέξη «μετανάστης» – «Τον έφερε η θάλασσα» είναι ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου του βιβλίου. Υπάρχουν ωστόσο στοιχεία στην εξέλιξη της ιστορίας και στη γλώσσα του έργου που υποστηρίζουν μια τέτοια ανάγνωση, χωρίς να αποκλείουν και διαφορετικές, πιο αθώες προσεγγίσεις.

Σε τι διαφέρει η δική σας Καλυψώ από την ομηρική; Την έχουμε στο μυαλό μας περισσότερο ως μια καρτερική γυναίκα.

Η ομηρική Καλυψώ είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τον Οδυσσέα: η ιστορία της τελειώνει μόλις φεύγει ο Οδυσσέας. Αν και βασιλιάς και «πολύτροπος» (πολυμήχανος), ο Οδυσσέας ήταν κι αυτός ένας ξένος που έφτασε μια μέρα στο νησί της, και η Καλυψώ τον «κάλυψε», του πρόσφερε δηλαδή φιλοξενία και τον προστάτεψε, μέχρι να τον αφήσει να φύγει για την Ιθάκη (κατ’ απαίτηση των επουράνιων θεών). Δεν θα την έλεγα καρτερική, αλλά αν η καρτερικότητα είναι παραδοσιακά γυναικείο χαρακτηριστικό, έχει ενδιαφέρον το ότι την oμηρική Καλυψώ δεν μπορούμε να τη δούμε ανεξάρτητα από τον Οδυσσέα – είναι πρωτίστως αυτή που τον φιλοξένησε.

Στη δική μου ιστορία, το όνομα της Καλυψώς θα συνδεθεί με το «κρύβω», με το «συγκαλύπτω». Η Καλυψώ αρνείται ότι «υπάρχει κόσμος στη θάλασσα»...

Τη δική μου Καλυψώ την πετυχαίνουμε σε μια διαφορετική «στιγμή», και οι αιώνες που έχουν μεσολαβήσει από τον απόπλου του Οδυσσέα την έχουν αλλάξει. Δεν είναι όμως αυτό το μυθιστόρημα ένα φεμινιστικό παραμύθι. Η Καλυψώ είναι πάντα αθάνατη θεά, ασκεί απόλυτη εξουσία στις δούλες της (και τώρα πλέον στην τελευταία δούλη που της έχει απομείνει, τη Μελάνθη), και κλείνει τα μάτια μπροστά σε μια σύγχρονη πραγματικότητα. Στη δική μου ιστορία, το όνομα της Καλυψώς θα συνδεθεί με το «κρύβω», με το «συγκαλύπτω». Η Καλυψώ αρνείται ότι «υπάρχει κόσμος στη θάλασσα», και λέει χαρακτηριστικά σε μια στιγμή στη Μελάνθη: «Καλά θα κάνεις να κοιμάσαι περισσότερο. Και να μην ονειρεύεσαι τόσο. Τα πολλά όνειρα βλάπτουν. Κι ας μην ξεχνάμε πως μας βαραίνει και τις δυο μια κούραση αιώνων». Βλέπω αυτήν εδώ την Καλυψώ συμβολικά ως μια λίγο ξεπεσμένη και ανάλγητη Ευρώπη.

Η παρουσία της Μελάνθης, της τελευταίας δούλης της Καλυψώς, είναι σημαντική. Τι είναι αυτό που βλέπει με τόση καθαρότητα;

Δεν έχουμε στοιχεία από τον Όμηρο για τις δούλες της Καλυψώς (ή άλλων oμηρικών γυναικών, όπως της Κίρκης ή της Ναυσικάς). Έχω επινοήσει αυτούς τους χαρακτήρες –τη Μελάνθη και τις υπόλοιπες επτά δούλες, που τους έδωσα τα ονόματα των Πλειάδων–, όπως και το παρελθόν που τις συνδέει, και που αναφέρεται στη σταδιακή κατάρρευση μιας μεσογειακής μητριαρχικής κοινότητας.

Κάποια από τα κεφάλαια του βιβλίου είναι γραμμένα από τη «σκοπιά» της Καλυψώς, τα περισσότερα όμως είναι γραμμένα από τη «σκοπιά» της Μελάνθης, κι έτσι η συνολική εικόνα χτίζεται σταδιακά, από τα στοιχεία που δίνονται εκατέρωθεν. Η Μελάνθη, που η παρουσία της είναι πράγματι σημαντική, αρχίζει σιγά σιγά να βλέπει αυτό που θέλει να συγκαλύψει η Καλυψώ. Δεν είναι τυχαίο ότι τόσο η Μελάνθη (η ετυμολογία του ονόματός της έχει σημασία) όσο και οι υπόλοιπες δούλες έχουν έρθει από ξένα μέρη («αιώνες πριν τις έφεραν εδώ τα κύματα, και τις οκτώ μαζί»).

Έχω επινοήσει αυτούς τους χαρακτήρες –τη Μελάνθη και τις υπόλοιπες επτά δούλες, που τους έδωσα τα ονόματα των Πλειάδων–, όπως και το παρελθόν που τις συνδέει, και που αναφέρεται στη σταδιακή κατάρρευση μιας μεσογειακής μητριαρχικής κοινότητας.

Ειδικά η Μελάνθη έχει μια στενότερη σχέση με την Καλυψώ: είναι αυτή που τα βράδια αφηγείται ιστορίες στη θεά, έγινε ερωμένη της και στη συνέχεια κάτι σαν παρένθετη μητέρα, έστω κι αν η ίδια πιστεύει πως υπάρχουν γυναίκες που μπορούν να σπείρουν παιδιά – τη βλέπουμε να αναρωτιέται ποιανού είναι το μωρό της, του Οδυσσέα ή της Καλυψώς). Ο γιος που γέννησε η Μελάνθη και που «οικειοποιήθηκε» η Καλυψώ, ένας γιος που χάθηκε κάτω από μυστήριες συνθήκες –ή, ακριβέστερα, το τραύμα που προκάλεσε ο χαμός του–, γίνεται αφορμή να προσέξει η Μελάνθη τον ξένο που φτάνει μια μέρα στο νησί, έναν ξένο πολύ διαφορετικό από τον Οδυσσέα. Το τι βλέπει και το πώς θα δράσει προτιμώ να αφήσω να το ανακαλύψει ο αναγνώστης. Ας πούμε πάντως πως, για λόγους που έχουν να κάνουν με την προσωπική της ιστορία και τη σχέση της με τη θεά, η Μελάνθη είναι σε θέση να δει την πραγματικότητα που αρνείται να δει η Καλυψώ.

Η εμφάνιση του άγνωστου άντρα από το μέλλον στο νησί λειτουργεί ως σύμβολο;

Ο άγνωστος άντρας, ο «ξένος» όπως τον αποκαλώ, δεν έρχεται από το μέλλον, αλλά από το παρόν: τόσο η θεά, όσο και η τελευταία δούλη, ως αθάνατες (η πρώτη είναι και αγέραστη), ζουν πλέον στις μέρες μας, έστω κι αν η Καλυψώ, καλύπτοντας το νησί με την ομίχλη των πέπλων της, κρατάει αθέατο τον έξω κόσμο, απομονώνοντας μαζί και τη Μελάνθη, ως τη μέρα που εμφανίζεται ο ξένος. Παρενθετικά, η αθανασία, η «Έλευση», είναι ένα από τα μυστήρια που απασχολούν τη μητριαρχική κοινότητα που εξουσιάζει η Καλυψώ, κι ένα από τα επιμέρους θεματικά μοτίβα του βιβλίου.

Θα μπορούσαμε να πούμε πως ο ξένος λειτουργεί ως σύμβολο με τον ίδιο τρόπο που και η Καλυψώ αλλά και η Μελάνθη λειτουργούν ως σύμβολα, όντας όχι μόνο ατομικοί χαρακτήρες με προσωπική ιστορία που παίζουν έναν ρόλο στην πλοκή, αλλά επειδή παραπέμπουν ο καθένας τους και σε μια ευρύτερη συλλογικότητα.

Το μυθιστόρημά σας εισδύει στη γυναικεία ψυχοσύνθεση. Θα μπορούσε να είναι μια σημερινή γυναίκα η Καλυψώ;

Υπάρχουν πράγματι μοτίβα στο βιβλίο που άπτονται της γυναικείας ψυχοσύνθεσης, όπως η μητρότητα. Αλλιώς βιώνει τη μητρότητα η Μελάνθη (που είναι η βιολογική μητέρα και κάτι σαν παρένθετη μητέρα του μοναδικού αγοριού της κοινότητας) κι αλλιώς η Καλυψώ, για την οποία η μητρότητα είναι περίπου συνώνυμη με την κτήση και την κατοχή.

Αλλιώς βιώνει τη μητρότητα η Μελάνθη (που είναι η βιολογική μητέρα και κάτι σαν παρένθετη μητέρα του μοναδικού αγοριού της κοινότητας) κι αλλιώς η Καλυψώ, για την οποία η μητρότητα είναι περίπου συνώνυμη με την κτήση και την κατοχή.

Ένα δεύτερο θεματικό μοτίβο είναι η εξουσία σ’ αυτή τη γυναικεία κοινότητα. Μέσα από τέτοια μοτίβα διερευνούνται σχέσεις αγάπης, εξάρτησης, εκμετάλλευσης, όπως και η ίδια η πρόσληψη του κόσμου. Η θεά «γραπώνεται» από τη δύναμή της και φιλτράρει την εξωτερική πραγματικότητα όπως την εξυπηρετεί. Δεν είναι όμως αποκλειστικά γυναικείο ιδίωμα αυτό – το βλέπουμε και σήμερα τόσο σε γυναίκες, όσο και σε άντρες.

Η Μελάνθη έχει κάποια βιώματα που δεν τα έχει η Καλυψώ, κι εδώ βρίσκουμε ένα είδος αγάπης και αφοσίωσης που ενίοτε συγχέονται με την εξάρτηση. Παρακολουθούμε όμως και μια διαφορετική πορεία, μια που η Μελάνθη είναι αυτή που θα καταφέρει να γίνει πιο αληθινή. Και πάλι αγγίζουμε περιοχές που δεν αφορούν αποκλειστικά τη γυναικεία ψυχοσύνθεση.

Η Δήµητρα Κολλιάκου (γενν. 1968) µεγάλωσε στην Αθήνα. Έκανε φιλολογικές σπουδές στο ΕΚΠΑ και µεταπτυχιακές σπουδές στη γλωσσολογία στο Πανεπιστήµιο του Εδιµβούργου. Δίδαξε θεωρητική γλωσσολογία στο Πανεπιστήµιο του Newcastle (1995-2010) πριν εγκατασταθεί στο Παρίσι, όπου ζει και εργάζεται. Για το λογοτεχνικό της έργο έχει τιµηθεί µε πολλά βραβεία, µεταξύ άλλων µε το Athens Prize for Literature και µε το βραβείο µυθιστορήµατος του Ιδρύµατος Πέτρου Χάρη της Ακαδηµίας Αθηνών για τη Θερµοκρασία δωµατίου (Εκδόσεις Πατάκη, 2006· τέταρτη έκδοση, 2020) και µε το Κρατικό Βραβείο Διηγήµατος και το λογοτεχνικό βραβείο του περιοδικού Ο Αναγνώστης για το Αλφαβητάρι εντόµων (Εκδόσεις Πατάκη, 2018). Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν επίσης τα έργα της: Η αρρώστια των βουνών (2009, νουβέλες), Το πρόσωπο του ουρανού (2013, μυθιστόρημα), Ήμισυ του παντός (2015, μυθιστόρημα), Αταραξία (2022, μυθιστόρημα), Καλυψώ (2024, μυθιστόρημα).

Έχει ενδιαφέρον ότι η γιαγιά σας λεγόταν Καλυψώ, όπως σημειώνετε στο τέλος του βιβλίου. Υπάρχει μια μορφή αναζήτησης της οικογενειακής ιστορίας μέσω της μυθοπλασίας;

Γνώρισα μόνο μία γιαγιά, που την έχασα στα έξι μου. Ήταν Ηπειρώτισσα, από τη Βήσσανη του Πωγωνίου, και λεγόταν Καλυψώ. Γράφοντας το βιβλίο θυμήθηκα μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια, που την αναφέρω στο Σημείωμα στο τέλος: ως παιδί, ρωτούσα τη μητέρα μου γιατί δεν μου έδωσαν το όνομα αυτής της αγαπημένης γιαγιάς – ήμουν, άλλωστε, η πρώτη της εγγονή. Μια φορά (και νομίζω μόνο μία) η μητέρα μου είπε πως της γιαγιάς μου δεν της άρεσε το όνομά της, λόγω της σημασίας του: «Καλυψώ», αυτή που κρύβει, που συγκαλύπτει. Τότε θα πρέπει να άκουσα για πρώτη φορά αυτή την ερμηνεία, που είναι καίρια για την Καλυψώ που έπλασα εδώ.

Δεν νομίζω πως υπάρχει σ’ αυτό το βιβλίο κάποια αλληγορική αναπαράσταση της οικογενειακής μου ιστορίας. Ίσως όμως έχει κάποια σημασία το ότι στο σπίτι υπήρχαν πολλές γυναίκες (μητέρα, αδερφή, αγαπημένη θεία, για λίγο και γιαγιά) και πάντα με ενδιέφεραν οι πολύπλοκες προσωπικότητές τους και οι κατά βάθος αρκετά περίπλοκες σχέσεις μεταξύ τους.

Τα τελευταία χρόνια αρχίζουν να εδραιώνονται περαιτέρω οι γυναίκες στη λογοτεχνία. Αδικίες του παρελθόντος αποκαθίστανται εν μέρει. Εσείς βλέπετε κάποια διαφορά σε σχέση με το τι συνέβαινε παλαιότερα;

Αδικίες και ανισότητες που συνδέονται με το φύλο έχουν αποτυπωθεί με ενάργεια σε κλασικά έργα. Η Έμμα Μποβαρί, η Άννα Καρένινα, η Φόνισσα, αν και δημιουργήματα αντρών, μιλάνε εύγλωττα για τη θέση της γυναίκας στον δέκατο ένατο αιώνα και στις αρχές του εικοστού. Από την άλλη, η γραπτή παράδοση, ελληνική και ξένη, βρίθει από απεικονίσεις γυναικείων χαρακτήρων που προδίδουν άγνοια και μισογυνισμό. Είναι σημαντικό λοιπόν το ότι εδραιώνονται περαιτέρω οι γυναίκες στη λογοτεχνία, και ως συγγραφείς, αλλά και ως λογοτεχνικοί χαρακτήρες.

Εκείνο που θα πρέπει να προσέξουμε (γυναίκες και άντρες συγγραφείς) είναι να αποφεύγεται μια γραφή που ωραιοποιεί, πατρονάρει, υποτιμά, υπονομεύει, σε μια προσπάθεια ίσως του συγγραφέα να γίνει αρεστός ή να μιλήσει δήθεν για σύγχρονα θέματα.

Έτσι αποτυπώνεται σιγά σιγά η πρόοδος που γίνεται σ’ αυτόν τον τομέα (πρόοδος που περιλαμβάνει το κίνημα #metoo ή μια διαφορετική, λιγότερο άκαμπτη προσέγγιση των φύλων, και όχι μόνο), και μας δίνεται η δυνατότητα να παρακολουθήσουμε πώς αλλάζει σταδιακά ο τρόπος με τον οποίο οι άντρες αντικρίζουν τις γυναίκες κι εμείς τον εαυτό μας. Εκείνο που θα πρέπει να προσέξουμε (γυναίκες και άντρες συγγραφείς) είναι να αποφεύγεται μια γραφή που ωραιοποιεί, πατρονάρει, υποτιμά, υπονομεύει, σε μια προσπάθεια ίσως του συγγραφέα να γίνει αρεστός ή να μιλήσει δήθεν για σύγχρονα θέματα. Γιατί μια τέτοια γραφή συνήθως δεν έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ούτε μπορεί να πείσει κανέναν για τίποτα.

Ας σημειωθεί τέλος πως οι oμηρικές γυναίκες (Κίρκη, Καλυψώ, Ναυσικά και η μητέρα της Αρήτη, ακόμα και η συχνά «παρεξηγημένη» Πηνελόπη) έχουν όλες τους ισχυρές προσωπικότητες, κάτι για το οποίο έγραψε εκτενώς ο σπουδαίος φιλόλογος και εθνολόγος Παναγής Λεκατσάς, που θεωρεί αυτούς τους γυναικείους χαρακτήρες κατάλοιπα μια προγενέστερης μεσογειακής μητριαρχίας.

Σ’ αυτό το μυθιστόρημα, η Καλυψώ και η Μελάνθη βρίσκονται αντιμέτωπες πρώτα με τον Οδυσσέα και στη συνέχεια με τον άγνωστο άντρα που φτάνει στο νησί, αλλά θα βρεθούν κυρίως αντιμέτωπες και μεταξύ τους. Πέρα από το θηλυκό και το αρσενικό, βρίσκουμε εδώ δίπολα εξουσίας και υποταγής, εξάρτησης και ελευθερίας, άρνησης και παραδοχής μιας δύσκολης και δυσθεώρητης αλήθειας.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.