Βλάσης Δ. Τομαράς: «Η μεταμοντέρνα ελληνική οικογένεια συνεχίζει να κουβαλά στην πλάτη της την κληρονομία της παραδοσιακότητας»

Οι Έλληνες θεωρούμε πως διαφυλάττουμε το θεσμό της οικογένειας κόντρα σε διάφορες φυγόκεντρες τάσεις που εμφανίζονται στη σύγχρονη εποχή. Ισχύει κάτι τέτοιο ή είναι μια ακόμη «εθνική κατασκευή»;

Μέχρι σήμερα, και παγκοσμίως, δεν έχει βρεθεί κανένας θεσμός ικανός να υποκαταστήσει την οικογένεια στους ρόλους που αυτή αναλαμβάνει και με την επιτυχία που αυτή τους διαδραματίζει. Η Ελληνική οικογένεια έχει ιδιαιτερότητες: Αστικοποιήθηκε ραγδαία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο και τον εμφύλιο πόλεμο. Μαζί της κουβάλησε στην πόλη και την αγροτική – προβιομηχανική δομή της: Εκτεταμένη, τριγενεακή οικογένεια όπου με την πυρηνική οικογένεια (γονείς – παιδιά) συγκατοικούσαν και παππούδες ή και άλλοι συγγενείς 2ου και 3ου βαθμού. Έτσι, στις πόλεις συναντούμε, ακόμη και σήμερα, το φαινόμενο της «ψευδοπυρηνικής» οικογένειας, δηλαδή στο ίδιο κτίριο να συγκατοικούν, συνηθώς σε διαφορετικούς ορόφους, γονείς, παιδιά, παππούδες.

Είναι αυτόνομη η πυρηνική οικογένεια; Όχι, όταν οι παππούδες φροντίζουν όχι μόνο τα εγγόνια, αλλά παρεμβαίνουν στις αποφάσεις των γονέων, όταν τα κλειδιά των διαμερισμάτων είναι πάνω στις πόρτες, κ.ά. Έχει συντελεστεί η αποχώρηση των παιδιών από την πατρική εστία στην χώρα μας; Μετά την οικονομική κρίση του 2009 ή 2010 η απάντηση είναι σαφώς αρνητική. Των φυγόκεντρων τάσεων, που αναφέρετε στην ερώτησή σας, υπερίσχυσε η κεντρομόλος τάση. Η μεταμοντέρνα Ελληνική οικογένεια (μονογονεϊκή, ανασυσταθείσα μετά από χωρισμούς/διαζύγια των συντρόφων/συζύγων) συνεχίζει, νομίζω, να κουβαλά στην πλάτη της την κληρονομία της παραδοσιακότητας, όπως την εξέθεσα στις προηγούμενες παραγράφους. Όσο για τα ζευγάρια/οικογένειες ομόφυλων συντρόφων είναι νωρίς ακόμη για να επεξεργασθούμε δεδομένα.

Αρκετά από τα περιστατικά του βιβλίου έχουν να κάνουν με μικρά παιδιά ή εφήβους. Μήπως αυτό από μόνο τους πρέπει να μας θέσει ως κοινωνία σε κατάσταση εγρήγορσης και προσοχής;

Όσο ενωρίτερη η επισήμανση των προβληματικών περιπτώσεων και όσο πιο έγκαιρη η παρέμβαση σ’ αυτές, τόσο πιο αισιόδοξο το μέλλον τους. Αυτή η προσδοκία με παρακίνησε να γράψω το βιβλίο.

Διαβάζοντας το βιβλίο σας κατέληξα σε ένα συμπέρασμα: όσα κρύβουμε επιμελώς κάτω από το χάλι, κάποια στιγμή θα εμφανιστούν με τον χειρότερο τρόπο. Μήπως πρέπει να αρχίσουμε να μαθαίνουμε ξανά τον ενδοοικογενειακό διάλογο;

Χαίρομαι, είστε μέσα στην ψυχή του βιβλίου.

H απώλεια την οποία βίωσαν οι συμπατριώτες μας τον καιρό της κρίσης, ήταν κυρίως η απώλεια του τρόπου ζωής. Η αμεριμνησία και η ευζωία με τις περιττές δαπάνες είναι παρελθόν.

Αν και έχουν περάσει κάποια χρόνια από την οικονομική κρίση, συναντάτε ακόμη και σήμερα περιπτώσεις ανθρώπων που κουβαλούν ανεπούλωτα τραύματα από εκείνη την περίοδο;

Όπως υποστηρίζω στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, η απώλεια την οποία βίωσαν οι συμπατριώτες μας τον καιρό της κρίσης, ήταν κυρίως η απώλεια του τρόπου ζωής. Η αμεριμνησία και η ευζωία με τις περιττές δαπάνες είναι παρελθόν. Μπορούμε να πούμε ότι το τραύμα έχει επουλωθεί. Όμως αρκετά από τα παιδιά μας με τους χαμηλούς μισθούς και τις λιγοστές ευκαιρίες υψώνουν τη φωνή: «Εσείς έχετε φάει από τη δική μας ζωή».

Ο Βλάσης Δ. Τομαράς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1948. Αποφοίτησε από τη Βαρβάκειο Πρότυπο Σχολή το 1966 και από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1972. Το συγγραφικό του έργο συνίσταται σε περισσότερες από 100 πλήρεις ελληνικές και ξενόγλωσσες επιστημονικές δημοσιεύσεις (άρθρα σε περιοδικά, μονογραφίες, κεφάλαια σε βιβλία) και αφορά κυρίως την κοινωνική-κοινοτική ψυχιατρική, την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, τον ρόλο της οικογένειας στην ψυχική διαταραχή και την ιστορία της ψυχιατρικής

Γράφετε για το γεγονός-πυροδότη, αλλά και για τα βαθύτερα αίτια που υπάρχουν κάτω από αυτόν. Ποια είναι η σχέση τους;

Τραύματα στα πρώιμα χρόνια της ζωής θάβονται κάτω από την δύναμη τις εξελικτικής πορείας του ανθρώπου, αλλά έχουν εγγραφεί κάπου στον εγκέφαλο. Υπό συνθήκες stress στην ενήλικη ζωή που τροφοδοτείται είτε από αντίξοες καταστάσεις είτε από επώδυνα γεγονότα ή από συνδυασμό τους, (=πυροδότης) τα τραύματα αυτά αναβιώνουν και παράγουν ποικίλου τύπου συμπτωματολογία. Οι ψυχοκοινωνικές και ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις στην ώρα της κρίσης επιχειρούν να εντοπίσουν τον πυροδότη, να τον απενεργοποιήσουν και να εκπαιδεύσουν τον πάσχοντα και τους σημαντικούς άλλους που τον περιβάλλουν σε τεχνικές αποφυγής ή αντιμετώπισης παρόμοιων στρεσογόνων ερεθισμάτων. Πρόκειται, δηλαδή, για παρεμβάσεις εστιασμένες στο «εδώ και τώρα». Όταν έχει επιτευχθεί η ύφεση της όποιας συμπτωματολογίας, η ψυχοθεραπεία μπορεί να στραφεί σε παρελθούσες εμπειρίες, σε χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, κ.ά., δηλαδή σε παράγοντες ευαλωτότητας. Οι παράγοντες αυτοί προδιαθέτουν, αλλά δεν αρκούν από μόνοι τους να προκαλέσουν την διαταραχή.

Θα ήταν σκληρός ντετερμινισμός να πιστέψουμε ότι μία δυσλειτουργική οικογένεια παράγει έναν δυσλειτουργικό βλαστό.

Μπορεί να «γλιτώσει» κάποιος από μια δυσλειτουργική οικογένεια ή είναι αναπόδραστο να την κουβαλάει μέσα του προκαλώντας του σοβαρές ψυχικές «αρρυθμίες»;

Θα ήταν σκληρός ντετερμινισμός να πιστέψουμε ότι μία δυσλειτουργική οικογένεια παράγει έναν δυσλειτουργικό βλαστό. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που από οικογένειες δυσλειτουργικές έχουν βγει γόνοι με αλώβητη προσωπικότητα και ανθεκτικότητα στις αντιξοότητες. Αν και δεν αποτελούν την πλειοψηφία, είναι παράδειγμα της αυτοεπουλωτικής ιδιότητας που έχει το ανθρώπινο είδος.

Συχνά καταφεύγουμε στην ψυχοθεραπεία όταν έχει περάσει η κρίση. Εσείς λέτε πως κάτι τέτοιο είναι λανθασμένο. Θέλετε να μας εξηγήσετε γιατί είναι λάθος αντίληψη;

Η ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στην κρίση είναι βραχεία και εστιάζεται στο «εδώ και τώρα». Η σπουδαιότητά της για την εξέλιξη της διαταραχής είναι τεκμηριωμένη. Η ψυχοθεραπεία μετά την κρίση έχει μεγαλύτερη διάρκεια και, οπωσδήποτε, καταπιάνεται με τους παράγοντες ευαλωτότητας. Είναι επιθυμητό, η δεύτερη να διαδέχεται την πρώτη.

Αν και κάθε περίπτωση ατόμου με ψυχική διαταραχή είναι διαφορετική, τα φάρμακα είναι πάντα απαραίτητα ή μπορεί να υπάρξει λύση και χωρίς αυτά;

Στις σοβαρές ψυχικές διαταραχές η ψυχοθεραπεία είναι συμπληρωματική στη φαρμακοθεραπεία. Οι έμπειροι θεραπευτές επιδιώκουν την, κατά το δυνατόν, μικρότερη δοσολογία ψυχοφαρμάκων. Στο κεφάλαιο 6 του βιβλίου σκόπιμα παρέθεσα την θεραπεία μιας έφηβης, με σοβαρή ψυχιατρική διάγνωση, χωρίς φάρμακα. Πρόκειται για περίπτωση όχι συχνή, αλλά όχι και μοναδική.

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.