Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Το πρώτο βιβλίο της Ματίνας Αποστόλου, με τίτλο Σωματίδια, κυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό από τις εκδόσεις Ποταμός, όμως η ίδια είναι γνωστή στο αναγνωστικό κοινό των social media από το 2019, όταν εμφανίστηκε στο Instagram με το ψευδώνυμο «Intellectual thighs». Κάθε ανάρτηση του προφίλ περιλαμβάνει μια φωτογραφία της, όπου η ίδια κάθεται σταυροπόδι με ένα βιβλίο, μαζί με μια σύντομη κριτική της για το βιβλίο που παρουσιάζεται, γραμμένη πάντα με μπρίο και χιούμορ. Οι λάτρεις της ανάγνωσης που χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατά πάσα πιθανότητα θα έχουν πετύχει κάποια φωτογραφία της - ο λογαριασμός της έχει περισσότερους από 18.000 ακολούθους.

Συζητήσαμε μαζί της για το λογοτεχνικό της ντεμπούτο, για τη δραστηριότητά της στην εφαρμογή του Instagram, για την προώθηση της ανάγνωσης μέσω των social media.

Πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματός σας είναι η Αλίκη, μια γυναίκα που από κόρη γίνεται σύντροφος και μητέρα. Την απασχολεί το παρελθόν της, η άσχημη σχέση με τη μητέρα της, η απώλεια ενός αγαπημένου της προσώπου. Με ποια λόγια θα συστήνατε το βιβλίο σας σε κάποιον που δεν γνωρίζει τίποτα για σας; Τι καινούριο φέρνει;

Όλες οι ιστορίες έχουν ειπωθεί, το μόνο που μπορώ να φέρω είναι η ματιά μου. Θέλω να γράφω για πράγματα που γνωρίζω, να δώσω οικείες, ρεαλιστικές εικόνες, τον δικό μου ρεαλισμό.

Στα Σωματίδια, η αφήγηση εστιάζει πότε στην ίδια την Αλίκη, πότε στον σύζυγό της, πότε στη μητέρα της. Τα κεφάλαια είναι γραμμένα σαν μικρά διηγήματα, έχουν μια αυτοτέλεια. Πώς γεννήθηκε η ιστορία σας;

Προσπάθησα να πω την ιστορία μιας γυναίκας και της οικογένειάς της με τρόπο ρεαλιστικό. Ήθελα η δομή του βιβλίου να ταιριάζει με τον τρόπο που μαθαίνουμε για τη ζωή ενός ανθρώπου που δεν είναι στο άμεσο περιβάλλον μας. Μαθαίνουμε για αυτόν αποσπασματικά, χωρίς τη «σωστή» χρονολογική σειρά, ακούμε περιγραφές γεγονότων από διαφορετικές πηγές. Ήθελα το κάθε κομμάτι να στέκεται μόνο του, αυτόνομα, και συνολικά όλα μαζί να σχηματίζουν κυρίως την εικόνα της Αλίκης, που είναι η βασική ηρωίδα. Τα κεφάλαια θα μπορούσαν να διαβαστούν με οποιαδήποτε σειρά επιλέξει ο αναγνώστης, νομίζω, όμως, πως αυτή που έχω επιλέξει είναι η πιο ομαλή. Η ιστορία δεν γεννήθηκε ολόκληρη, με οδήγησε κομμάτι κομμάτι στην ολοκλήρωσή της.

Η Ρένα είναι μια γυναίκα που η ζωή τής έπεσε βαριά, και προσπαθώντας να βρει τρόπους να τη διαχειριστεί, έκανε λάθη. Όταν γίνεσαι μητέρα, δεν παίρνεις δώρο κάποιο πακέτο έξτρα ικανοτήτων.

Στο βιβλίο του Η ελιά και η φλαμουριά, ο Δημοσθένης Κούρτοβικ σημειώνει πως στα ελληνικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς η ενδοοικογενειακή σύγκρουση των πρωταγωνιστριών γίνεται συνήθως με τη μητέρα, παρά με τον πατέρα. Σημειώνει δε, πως η μητέρα συχνά παρουσιάζεται ως «θεσμοφύλακας των πατριαρχικών αξιών». Στο δικό σας βιβλίο, όμως, παρότι πράγματι υπάρχει η προαναφερθείσα σύγκρουση, η μητέρα της Αλίκης φαίνεται πως είναι ένας αντισυμβατικός χαρακτήρας: μεγαλώνει μόνη το παιδί της, έχει προβλήματα με το αλκοόλ, κλπ. Πού ισορροπεί αυτή η σχέση;

Δεν ξέρω αν είναι αντισυμβατική, δεν είμαι σίγουρη πως το συμβατικό είναι το ρεαλιστικό. Η Ρένα μεγαλώνει μόνη το παιδί της, όπως και πολλές άλλες γυναίκες. Έχει προβλήματα με το αλκοόλ, όπως και πολλές γυναίκες, όμως δεν είναι περίεργο που το αλκοόλ είναι ταμπού κυρίως όταν συνδέεται με τις γυναίκες; Δεν είναι περίεργο το ότι έχουμε κάπως συνηθίσει την εικόνα των ανδρών να πίνουν; Όταν, μάλιστα, το αλκοόλ συνδυάζεται με τη δημιουργία μπορεί να λειτουργήσει και ως στοιχείο μυστηρίου και γοητείας. Όμως, μια γυναίκα, ειδικά μια μητέρα που πίνει, κουβαλάει μια άλλη ντροπή, η συμπεριφορά της είναι περισσότερο κατακριτέα. Η Ρένα είναι μια γυναίκα που η ζωή τής έπεσε βαριά, και προσπαθώντας να βρει τρόπους να τη διαχειριστεί, έκανε λάθη. Όταν γίνεσαι μητέρα, δεν παίρνεις δώρο κάποιο πακέτο έξτρα ικανοτήτων. Μια μητέρα μπορεί να συνεχίζει να κάνει λάθη, να βιώνει απογοητεύσεις, να μετανιώνει για τις επιλογές της. Η Αλίκη συγκρούεται με τη μητέρα της και τρέμει στο ενδεχόμενο να της μοιάσει, όμως την καταλαβαίνει. Αυτό, βεβαίως, δεν είναι πάντα αρκετό.

Στην αρχή κάθε κεφαλαίου, βάζετε ως μότο ένα απόσπασμα από κάποιο άλλο βιβλίο. Στο πρώτο κεφάλαιο είναι ένα κομμάτι από το Όλιβ Κίττριτζ της Ελίζαμπεθ Στράουτ, στο δεύτερο δυο φράσεις από το Jesus' Son του Ντένις Τζόνσον, και ούτω καθεξής. Ποιο ρόλο παίζουν στο βιβλίο σας οι συγκεκριμένες αναφορές;

Το βιβλίο ξεκίνησε ως ένα είδος άσκησης, ήθελα να γράψω ως αναγνώστρια. Τα αποσπάσματα, λοιπόν, ήταν το αρχικό συστατικό. Με αφετηρία τις φράσεις που είχα σημειώσει σε κάποια άλλα βιβλία (τα αποσπάσματα που σημειώνουμε στα βιβλία μας δεν είναι τυχαία, βλέπουμε σε αυτά κάτι δικό μας), σχηματίστηκε η ιστορία μου.

Ο δρόμος προς την έκδοση για τους νέους συγγραφείς συνήθως δεν είναι σπαρμένος με ροδοπέταλα. Ποια είναι η δική σας ιστορία;

Η περίπτωσή μου είναι κάπως ιδιαίτερη. Εξαιτίας του λογαριασμού μου στο Instagram, ξεκίνησα έχοντας προβάδισμα. Από την άλλη, εξαιτίας αυτής μου της παρουσίας, υπήρχαν ήδη διαμορφωμένες συμπάθειες και αντιπάθειες. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν το βιβλίο μου να βρει έναν εκδοτικό με μικρή και επιλεκτική εκδοτική παραγωγή, που δίνει μεγάλο βάρος στα κείμενα. Ο Ποταμός ήταν για εμένα η καλύτερη επιλογή, γιατί από την πρώτη στιγμή σεβάστηκαν και υποστήριξαν το γραπτό μου και τον τρόπο που ήθελα να το παρουσιάσω.

Γίνατε γνωστή χάρη στο βιβλιοφιλικό προφίλ Intellectual thighs, στο Instagram. Οι αναρτήσεις σας, που παρουσιάζουν βιβλία που διαβάσατε, είναι πολύ δημοφιλείς, και θα έλεγε κανείς πως ξεκίνησαν μια νέα αναγνωστική «μόδα». Πώς προέκυψε η δημιουργία του προφίλ Intellectual thighs;

Απλώς σκέφτηκα να μιλήσω για τα βιβλία που διαβάζω με τον τρόπο που θα μιλούσα σε κάποιον φίλο μου, χωρίς να προσπαθήσω να μιμηθώ και χωρίς να θεωρώ ότι κάνω κάτι σημαντικό. Στις αναρτήσεις μου, προσπαθώ να αποδείξω κάθε φορά πως οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει. Και όλο αυτό μέσα σε ένα πλαίσιο ανάλαφρο, που ποτέ δεν περίμενα ότι θα «ερεθίσει» τόσο. Είμαι περήφανη για τον λογαριασμό, για τους ανθρώπους που έχω γνωρίσει, για το ότι έχω συμβάλει στο να διαβαστούν περισσότερα βιβλία, ειδικά από ανθρώπους που δεν είναι συστηματικοί αναγνώστες.

Για ποιον λόγο επιλέξατε να μην φανερώσετε το πρόσωπό σας;

Στον λογαριασμό έχω επιλέξει να μιλήσω για προσωπικά θέματα, μιλώντας όμως με ειλικρίνεια για πράγματα δικά σου, εκθέτεις και τους ανθρώπους με τους οποίους μοιράζεσαι τη ζωή σου. Από τη στιγμή λοιπόν που αποφάσισα να κάνω ανοιχτό τον λογαριασμό μου σε ανθρώπους που δεν γνωρίζω, θεώρησα πως η ανωνυμία ήταν ο σωστός τρόπος για να συνεχίσω. Είναι πολλοί οι γνωστοί, οι φίλοι και οι συγγενείς που δεν γνωρίζουν καν ότι έχω γράψει βιβλίο, το προτιμώ, δεν χρειάζεται να μιλήσω, να εξηγήσω παραπάνω.

Πλέον, ο καθένας μπορεί να γράψει μια κριτική στο διαδίκτυο. Αναμφισβήτητα, η επικράτηση αυτής της πολυφωνίας επέφερε αρκετά θετικά αποτελέσματα, εφόσον πια ο κάθε αναγνώστης παρακινείται να συμμετέχει στη συζήτηση για τη λογοτεχνία. Από την άλλη, με το χάος που επικρατεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τα αναρίθμητα άρθρα και τις ατελείωτες δημοσιεύσεις, ίσως να μην ακούγονται οι πιο… αξιόπιστες φωνές. Ποια είναι η θέση σας για αυτό το θέμα;

Δεν ξέρω ποια φωνή θεωρείται αξιόπιστη. Εκτιμώ πολύ τα κείμενα ανθρώπων που έχουν τις γνώσεις και την ικανότητα να γράφουν τεκμηριωμένες και καλογραμμένες κριτικές, κυρίως όταν καταφέρνουν να κρατήσουν στην άκρη συμπάθειες και εμπάθειες. Τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά δεν έχουν να κάνουν με το μέσο που δημοσιεύονται οι κριτικές. Η άποψή μου είναι πως η λογοτεχνία, η Τέχνη γενικώς, είναι εμπειρίες που βιώνονται. Προσωπικά, καμία κριτική, όσο καλά διατυπωμένη κι αν είναι, δεν θα μπορέσει να με πείσει για τις «ατέλειες» κάποιου κειμένου που μου ταρακούνησε το μυαλό. Ως αναγνώστρια, εμπιστεύομαι για την επιλογή νέων βιβλίων ανθρώπους που τα γούστα μας έχουν ταυτιστεί στο παρελθόν, είτε γράφουν σε sites, σε έντυπα ή στα social media. Και ως άνθρωπος που έγραψε ένα βιβλίο, με ενδιαφέρουν οι παρατηρήσεις όσων το διάβασαν, οπουδήποτε κι αν διατυπώνονται.