Νίκος Αργύρης & Μαριλένα Πανουργιά: «Δεν μπορεί να υπάρξει κορεσμός καλών βιβλίων»

Διευθύνουν έναν από τους πιο ιστορικούς εκδοτικούς οίκους της Αθήνας. Οι εκδόσεις Ίκαρος έχουν συνδεθεί στην αντίληψη κάθε βιβλιόφιλου με τη –σπουδαία και βραβευμένη– νεοελληνική ποίηση. Το βιβλιοπωλείο του Ίκαρου στην οδό Βουλής 4 φέρει την αύρα όλων των σπουδαίων ποιητών και πεζογράφων, οι οποιοι σύχναζαν εκεί, ενώ συχνά το θεωρούσαν δεύτερο σπίτι τους. Ταυτόχρονα, δύο νέα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σ’ αυτό και καθίστανται φορείς του ήθους του και συνεχιστές της ιστορίας του.

Ο Νίκος Αργύρης και η Μαριλένα Πανουργιά βρίσκονται στο τιμόνι των εκδόσεων Ίκαρος τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Τα βήματα προς τα εμπρός στα οποία κλήθηκαν να οδηγήσουν τις εκδόσεις κρίνονται ως απολύτως επιτυχημένα και με δυναμική να υπάρξει συνέχεια, με υψηλές αξιώσεις από συγγραφείς, μεταφραστές, εικονογράφους και λοιπούς συνεργάτες.

*   Οι απαντήσεις συναποφασίστηκαν από τον Νίκο Αργύρη και την Μαριλένα Πανουργιά εκφράζοντάς τους εξίσου.

Βρίσκεστε στο τιμόνι των εκδόσεων Ίκαρος (πάντα υπό την υψηλή και διακριτική εποπτεία της κας Κατερίνας Καρύδη και της κας Χρυσής Καρύδη) τα δεκαπέντε τελευταία χρόνια περίπου. Η μεγάλη ιστορία των εκδόσεων Ίκαρος, τι ρόλο έπαιξε στα πρώτα σας βήματα; Αισθανθήκατε την ανάγκη να επιβεβαιώσετε προσδοκίες οικείων και αναγνωστών ή ξεκινήσατε ψάχνοντας να βρείτε τον βηματισμό σας και να δώσετε το στίγμα σας στα πεπραγμένα των εκδόσεων; 

Η είσοδός μας στο Ίκαρο έγινε με πολύ φυσικό τρόπο, και χωρίς μεγάλη αγωνία. Άλλωστε τα πρώτα χρόνια, η Χρυσή και η Κατερίνα ήταν παρούσες και σε πολλά πράγματα «μας πήραν απ’ το χέρι». Μεγαλώνοντας και όταν νιώσαμε σίγουροι ξεκινήσαμε να κάνουμε νέα πράγματα, ακολουθώντας όμως τις αρχές και τον βηματισμό που είχαμε διδαχτεί, στη δουλειά και από το σπίτι μας.

Ήσασταν θα λέγατε παιδιά που «μεγάλωσαν» μέσα στον εκδοτικό οίκο με στενές σχέσεις με τους συγγραφείς και τα βιβλία τους ή κάνατε την «επανάστασή» σας, για να επιστρέψετε κάποια στιγμή και να συγκεράσετε την προσωπική σας αισθητική με το τεράστιο έργο και την πολιτιστική παρακαταθήκη των εκδόσεων; 

Σαφώς, μεγαλώσαμε μέσα στον Ίκαρο. Η Χρυσή και η Κατερίνα ανέλαβαν το 1984, που εμείς ήμασταν παιδιά δημοτικού: αρκετά μεγάλοι ώστε να έχουμε αναμνήσεις, αρκετά μικροί ώστε να μας φαίνεται παιχνίδι το να τυλίγουμε τα δώρα τα Χριστούγεννα στο μαγαζί της οδού Βουλής. Δεν ένιωσε κανείς από τους δυο μας την ανάγκη να επαναστατήσει, αλλά ουδέποτε υπήρξε και πίεση από την οικογένεια να ασχοληθούμε με τον Ίκαρο.

Όλος ο κλασσικός κατάλογος του Ίκαρου ανατυπώνεται σε τακτική βάση, και μάλιστα κάποια από τα βιβλία όπως τα ποιήματα του Σεφέρη, παρουσιάζονται με ανανεωμένη μορφή ή και περιεχόμενο.  Ο κατάλογός μας διευρύνεται συνεχώς.

Παρατηρώ ότι ο κατάλογός σας, τα τελευταία αυτά χρόνια, στηρίζεται στο μεγαλύτερο μέρος του σε νέες εκδόσεις, ενώ οι επανεκδόσεις σας είναι επιλεκτικές και μετρημένες. Κατά πρώτον ήθελα να ρωτήσω εάν φιλοδοξείτε να διευρύνετε τον κατάλογό σας με νέες κατηγορίες βιβλίων [μεταφρασμένη αστυνομική πεζογραφία, δοκίμια ιστορίας, οικονομίας, βιογραφίες, μεταφρασμένη κλασική πεζογραφία]. Και κατά δεύτερο, έαν έχετε κάποιο πλάνο για περισσότερες επανεκδόσεις από τον κατάλογό σας.

Δεν είναι επιλεκτικές οι επανεκδόσεις των βιβλίων. Όλος ο κλασσικός κατάλογος του Ίκαρου ανατυπώνεται σε τακτική βάση, και μάλιστα κάποια από τα βιβλία όπως τα ποιήματα του Σεφέρη, παρουσιάζονται με ανανεωμένη μορφή ή και περιεχόμενο. Ο κατάλογός μας διευρύνεται συνεχώς. Ίσως όχι με αναγνωρίσιμες σειρές όπως αυτή της ξένης πεζογραφίας, ή του παιδικού, αλλά με νέους τίτλους που εμπίπτουν σε διαφορετικές κατηγορίες. Ήδη από πέρυσι, έχουν κυκλοφορήσει δύο τίτλοι στην νέα σειρά εκλαϊκευμένης φιλοσοφίας «Στοχαστικός Βίος».

Οι δύο τίτλοι της νέας σειράς εκλαϊκευμένης φιλοσοφίας «Στοχαστικός Βίος».

Μια από τις πλέον επιτυχημένες –και οπτικά αναγνωρίσιμες– σειρές βιβλίων των τελευταίων χρόνων είναι η σειρά της μεταφρασμένης πεζογραφίας του Ίκαρου. Με δεδομένο την πληθώρα νέων τίτλων μεταφρασμένης λογοτεχνίας που κυκλοφορούν διαρκώς, πείτε μας πώς γεννήθηκε η ιδέα μιας νέας σειράς μεταφρασμένης πεζογραφίας, εκεί που οι περισσότεροι θα διαπίστωναν εκδοτικό κορεσμό;

Δεν μπορεί να υπάρξει κορεσμός καλών βιβλίων. Η ιδέα, στο ξεκίνημα της σειράς, ήταν να παρουσιάσουμε βιβλία νέων, υποσχόμενων συγγραφέων, που δεν είχαν παρουσιαστεί στο ελληνικό κοινό. Συνεργαστήκαμε με την καλύτερη ομάδα μεταφραστών και τα παρουσιάσαμε στο κοινό με την εικαστική φροντίδα του Χρήστου Κούρτογλου. Ο συνδυασμός έλαβε πράγματι θερμή υποδοχή από τους αναγνώστες. Στην πορεία, μας δόθηκε η ευκαιρία να εκδώσουμε και νέα έργα ήδη αναγνωρισμένων συγγραφέων, όπως ο Colm Toibin, ο Sebastian Barry και άλλων.

Η ιδέα, στο ξεκίνημα της σειράς, ήταν να παρουσιάσουμε βιβλία νέων, υποσχόμενων συγγραφέων, που δεν είχαν παρουσιαστεί στο ελληνικό κοινό. Συνεργαστήκαμε με την καλύτερη ομάδα μεταφραστών και τα παρουσιάσαμε στο κοινό με την εικαστική φροντίδα του Χρήστου Κούρτογλου.

Μένοντας στη σειρά της μεταφρασμένης πεζογραφίας: Με ποια κριτήρια επιλέγετε τα βιβλία που θα ενταχθούν στη σειρά; Ποιος είναι ο κοινός τόπος των βιβλίων της σειράς; Υπάρχει κάποιο βιβλίο, που θα θέλατε να το «είχατε» εσείς στη σειρά σας;

Παίρνουμε προτάσεις από συνεργάτες μας, και παρακολουθούμε τη διεθνή αγορά, τις τάσεις και τους ανερχόμενους συγγραφείς. Τα κριτήρια, ο κοινός τόπος των βιβλίων, είναι να αποτελούν καλά, πρωτότυπα κείμενα που θα κρατήσουν τον αναγνώστη και θα γίνουν διαχρονικά στο ελληνικό κοινό. Δεν είναι πάντα εμπορικά επιτυχημένες οι επιλογές μας, αλλά όλες ανεξαιρέτως είναι κείμενα στα οποία πιστεύουμε πολύ. Θα θέλαμε πολύ να είχαμε εκδώσει τον Στόουνερ του John Williams (εκδ. Gutenberg), βιβλίο για το οποίο παλέψαμε.

Ο πρώτος τίτλος της ανανεωμένης σειράς μεταφρασμένης πεζογραφίας ήταν το μυθιστόρημα του Anthony Marra Αστερισμός ζωτικών φαινομένων (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης) και κυκλοφόρησε το 2013. Τα Έθιμα ταφής (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου), η Δεκάτη Δεκεμβρίου (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης) και ο Σταθμός έντεκα (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη) είναι κάποια από τα βιβλία της σειράς που ξεχώρισαν και συζητήθηκαν από αναγνώστες και κριτικούς.

Το ίδιοι διάστημα οι εκδόσεις Ίκαρος έκαναν ένα εξίσου επιτυχημένο «άνοιγμα» στο παιδικό βιβλίο. Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες των βιβλίων για παιδιά, σε σχέση με τις εκδόσεις για ενηλίκους; Πού βάλατε τον πήχη των απαιτήσεών σας για τα παιδικά βιβλία και τι έχουμε να περιμένουμε το επόμενο διάστημα;

Μ.Π.: Τα κριτήρια για την έκδοση βιβλίων που απευθύνονται σε παιδιά δεν διαφέρουν από αυτά που έχουμε για τα βιβλία ενηλίκων. Απέναντι στα παιδιά νιώθει κανείς μεγαλύτερη ευθύνη. Αναζητούμε πρωτότυπα κείμενα, με καλή εικονογράφηση, βιβλία που θα καλλιεργήσουν ένα υψηλό κριτήριο αισθητικής από τη μικρή ηλικία. Το επόμενο διάστημα θα κυκλοφορήσουν βιβλία στις πετυχημένες σειρές των ξένων δημιουργών όπως το Τικ και Τέλα και ο Αρκουδάκος, αλλά και βιβλία ελλήνων δημιουργών όπως ο Θοδωρής Παπαϊωάννου, η Μαρία Αγγελίδου, η Άλκηστη Χαλικιά κ.α.

Η μεγαλύτερη χαρά έρχεται όταν ένας τίτλος γίνεται διαχρονικός και ανατυπώνεται. Ο παιδικός Ίκαρος υπάρχει πια αρκετά χρόνια ώστε να έχουμε δει καινούργιες φουρνιές μικρών παιδιών να ανακαλύπτουν τα προσχολικά βιβλία μας και αυτό αποτελεί την μεγαλύτερη ικανοποίηση. 

Τα παιδικά βιβλία των εκδόσεων Ίκαρος πολύ σύντομα ξεχώρισαν, τόσο μεταξύ των [μικρών και μεγάλων] αναγνωστών τους, όσο και με τις κριτικές και τα βραβεία που έλαβαν. Φέτος, γι’ άλλη μια χρονιά, βιβλία σας ήταν υποψήφια στις βραχείες λίστες του διαγωνισμού του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ 2021. Πότε είναι για εσάς, ένα βιβλίο πετυχημένο;

Μ.Π.: Τα βραβεία αποτελούν μία επίσημη αναγνώριση των βιβλίων και μας δίνουν πάντα χαρά. Η μεγαλύτερη χαρά έρχεται όταν ένας τίτλος γίνεται διαχρονικός και ανατυπώνεται. Ο παιδικός Ίκαρος υπάρχει πια αρκετά χρόνια ώστε να έχουμε δει καινούργιες φουρνιές μικρών παιδιών να ανακαλύπτουν τα προσχολικά βιβλία μας και αυτό αποτελεί την μεγαλύτερη ικανοποίηση. 

Απ’ όσο γνωρίζω οι σειρές βιβλίων είναι ιδιαίτερα αγαπητές στους μικρούς αναγνώστες και στον κατάλογό σας υπάρχουν κάποιες πολύ πετυχημένες. Θα ήθελα να σταθώ όμως στη σχέση που αναπτύσσετε με τους Έλληνες συγγραφείς και εικονογράφους, για τη δημιουργία σειρών βιβλίων, που δεν υπολείπονται σε τίποτα, σε σχέση με αυτά από το εξωτερικό – και εννοώ μεταξύ άλλων τις σειρές «Καράβια» των Αντώνη Παπαθεοδούλου, Μαρίας Αγγελίδου, Χρήστου Κούρτογλου, «Πιτσιμπουίνοι» της Ευτυχίας Γιαννάκη και Σοφίας Τουλιάτου και την πιο πρόσφατη «Νιαρ Νουάρ» της Ειρήνης Μητροπούλου και Πέτρου Χριστούλια. Συζητάτε τις ιδέες με τους συγγραφείς και εικονογράφους, τους ενθαρρύνετε να είναι τολμηροί; Ευρύτερα ποια είναι η σχέση σας με τους συγγραφείς σας; 

Μ.Π.: Ο Ίκαρος είναι μια οικογενειακή επιχείρηση, και έτσι συνδέεται και με τους περισσότερους συνεργάτες του. Κάθε έκδοση ξεκινά από ένα αρχείο κειμένου, που αποτελεί την αφετηρία ενός ταξιδιού που κάνουμε μαζί με τον συγγραφέα και τον εικονογράφο. Οι ενδιάμεσοι σταθμοί έχουν πολλές ιδέες, πολλές μουτζούρες, δοκιμές, και κουβέντες. Κάθε βιβλίο που φτάνει στα βιβλιοπωλεία κουβαλάει τη δική του ιστορία παραγωγής. Με μεγάλη χαρά θα κλείσουμε τη φετινή χρονιά έχοντας στο κατάλογό μας, τρία βιβλία γνωστών εικονογράφων, της Ίριδας Σαμαρτζή, της Ντανιέλας Σταματιάδη και του Πέτρου Χριστούλια, που έγραψαν και εικονογράφησαν τα δικά τους βιβλία. Οι εικονογράφοι δουλεύουν διαφορετικά όταν εικονογραφούν δικά τους κείμενα, και ήταν μια πρωτόγνωρη, συναρπαστική εμπειρία. 

Λαμβάνουμε συχνά ποιητικές συλλογές που είναι άνισες, με ένα δυο καλά ποιήματα και πολλά χαμηλότερου επιπέδου. Μια καλή ποιητική συλλογή θέλει πολλή δουλειά από τον δημιουργό της, γράψιμο, πέταμα, διάβασμα.

Οι εκδόσεις Ίκαρος έχουν ταυτίσει το όνομά τους με την ποίηση. Στον κατάλογό σας συναντούμε συλλογές από τους μεγαλύτερους Έλληνες ποιητές, με κορυφαίους τους δύο νομπελίστες [Σεφέρη, Ελύτη], καθώς επίσης και Νίκο Καρούζο, Κική Δημουλά, Άγγελο Σικελιανό και πολλούς ακόμα. Σήμερα, ποιες είναι οι προσδοκίες και οι απαιτήσεις σας διαβάζοντας τη δουλειά ενός νέου ποιητή ώστε να την εκδώσετε; 

Οι Έλληνες γράφουν πολλή ποίηση. Και υπάρχουν εξαιρετικά αξιόλογοι νέοι και νεότεροι ποιητές. Δυστυχώς υπάρχει μια παρεξήγηση στη συγγραφή της –κάτι που συμβαίνει και σε άλλα είδη όπως το διήγημα ή και το παιδικό βιβλίο– και θεωρείται εύκολο να γράψει κάνεις ποιήματα. Έτσι λαμβάνουμε συχνά ποιητικές συλλογές που είναι άνισες, με ένα δυο καλά ποιήματα και πολλά χαμηλότερου επιπέδου. Μια καλή ποιητική συλλογή θέλει πολλή δουλειά από τον δημιουργό της, γράψιμο, πέταμα, διάβασμα. Η –συνήθως– μικρή φόρμα του ποιητικού λόγου, είναι ιδιαίτερα απαιτητική.

Το πρώτο (“Logicomix”, 2008) και το πιο πρόσφατο (“21: Η μάχη της πλατείας, 2021) graphic nobel των εκδόσεων.

Κλείνοντας, θα ήθελα να μου πείτε δύο λόγια για μια κατηγορία βιβλίων, που έχετε πιστέψει πολύ, έχετε επενδύσει [χαρτί, εκτύπωση, βιβλιοδεσία], και αυτό έχει μια πρωτοφανή στήριξη από τους αναγνώστες. Αναφέρομαι στα graphic novel που έχετε εκδώσει, από το Logicomix ένα σημείο μηδέν, ακόμη και για την παγκόσμια βιβλιογραφία των graphic novels, μέχρι και την πρόσφατη έκδοση της νέας δουλειάς του Soloúp, 21: Η μάχη της πλατείας, ένα εκδοτικό κομψοτέχνημα 750 σελίδων. 

Η έκδοση του Logicomix το 2008 υπήρξε σταθμός στην ελληνική βιβλιογραφία. Υπήρχαν έως τότε στα ελληνικά, ξένα graphic novel και το 1453 (Anubis, 2008) των Ορέστη Μανούσου και Νίκου Παγώνη. Η διεθνής επιτυχία του Logicomix έδωσε μεγάλη ώθηση στο να αναπτυχθεί η παραγωγή τους από έλληνες δημιουργούς. Εμείς σε αυτά τα χρόνια έχουμε εκδόσει 8 graphic novel και ετοιμάζουμε άλλα δύο: το 1922 του Θανάση Πέτρου, που αποτελεί τη συνέχεια του Γκαίρλιτς, και την βιογραφία του Αριστοτέλη, ένα φιλόδοξο έργο που ετοιμάζουν ο Τάσος Αποστολίδης και ο Αλέκος Παπαδάτος. Η έκδοση αυτών των βιβλίων έφερε ένα νέο κοινό στον Ίκαρο, που ίσως μας είχε κατοχυρωμένους αποκλειστικά ως «εκδότη ποίησης» και βοήθησε να έρθουμε σε επαφή με καινούργιους αναγνώστες. Όπως έχει πει και ο Soloúp, τα graphic novel έχουν τεράστιες αφηγηματικές δυνατότητες, και είμαστε ευτυχείς που μπορούμε και στηρίζουμε την έκδοση αυτών των βιβλίων.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.