Πέρσα Κουμούτση

«Οι Έλληνες διαβάζουν, το ζήτημα είναι τι διαβάζουν»

Της Ελπίδας Πασαμιχάλη

Κορυφαία μεταφράστρια της αραβικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, έχοντας μεταφράσει το μεγαλύτερο μέρος από το έργο του Αιγύπτιου νομπελίστα συγγραφέα Ναγκίμπ Μαφχούζ, αλλά και το Κοράνι, η Πέρσα Κουμούτση έχει στο ενεργητικό της και τέσσερα πρωτότυπα συγγραφικά έργα.

Έχοντας τιμηθεί με το διεθνές βραβείο «Κ.Π. Καβάφη», μας μιλά –με αφορμή το μυθιστόρημα «Καφέ Κλεμέντε»– για τον ψυχαναλυτικό ρόλο της συγγραφικής δημιουργίας και για την επίδραση του μεταφραστικού της έργου στο λογοτεχνικό, ενώ σχολιάζει την άποψη ότι οι Έλληνες δεν διαβάζουν.

Γιατί γράφετε; Ποιο είναι το στοιχείο που υποκινεί τη συγγραφική σας δημιουργία;

Στην αρχή ήταν μια επίμονη ανάγκη να εκτονώσω συναισθήματα και ερωτηματικά που με βασάνιζαν καιρό, όπως η νοσταλγία, για παράδειγμα, ή προς τα πού έγερνε περισσότερο η ζυγαριά της πολιτισμικής μου ταυτότητας. Τώρα πια είναι μια ανάγκη να εξωτερικεύσω σκέψεις, συναισθήματα και αποκρυσταλλωμένες ιδέες που έχουν σωρευτεί μέσα μου ως απόρροια της διαδικασίας ωρίμανσής μου. Σκέψεις και ιδέες που άλλοτε με βαραίνουν ως συνείδηση και άλλοτε με προβληματίζουν. Η λογοτεχνία συχνά λειτουργεί ψυχαναλυτικά για τον δημιουργό.

Πώς εμπνευστήκατε την Ελισάβετ, την κεντρική ηρωίδα στο «Καφέ Κλεμέντε»;

Πάντα ήθελα να γράψω ένα βιβλίο στο οποίο η τέχνη θα έπαιζε κυρίαρχο ρόλο στη ζωή και στην πορεία των ηρώων. Έτσι, επινόησα την ηρωίδα του βιβλίου: μια εξαιρετικά ταλαντούχα ηθοποιό του Μεσοπολέμου που συγχέει τον κόσμο του θεάτρου με εκείνο της πραγματικότητας, μια γυναίκα που είναι δοσμένη με πάθος στο υπερεγώ της, αλλά και στον δικό της ωραιοποιημένο κόσμο, επιλέγοντας να μένει ανέπαφη από τις πικρές αλήθειες της ζωής. Σφετερίζεται την τέχνη προς όφελος της, προκειμένου να ικανοποιήσει τις προσωπικές της επιδιώξεις, και η τέχνη την εκδικείται, την καθιστά έρμαιο του ίδιου του ταλέντου της.

Γιατί επιλέξατε την εποχή του Μεσοπολέμου ως χρόνο δράσης για το μυθιστόρημα; Τι σημαίνει για εσάς εκείνη η εποχή;

Ο Μεσοπόλεμος ανέκαθεν με γοήτευε ως εποχή, καθότι οι μεγαλύτερες κοινωνικοπολιτικές αλλαγές, αλλά και οι avant-garde τάσεις στην τέχνη, διενεργήθηκαν τότε. Έπειτα, είναι ο προπομπός ενός από τους χειρότερους πολέμους που έγιναν ποτέ. Άρα, ενέχει δύο σημαντικά στοιχεία: γοητεία και σκληρότητα. Το επέλεξα ως χρονικό πλαίσιο δράσης της ιστορίας μου, γιατί ταιριάζει στην ψυχοσύνθεση των ηρώων μου, ειδικά της κεντρικής ηρωίδας, που διαθέτει αυτά τα δύο κυρίαρχα στοιχεία. Η ομορφιά υποχωρεί μπροστά στη σκληρότητα, το ίδιο και η τέχνη μπροστά στον πόλεμο.

Συμφωνείτε με την εκτίμηση ότι οι Έλληνες δεν διαβάζουν; Αν ναι, πού το αποδίδετε;

Όχι, διαφωνώ. Οι Έλληνες διαβάζουν, αλλά το ζήτημα είναι τι διαβάζουν. Τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφωθεί ένα αναγνωστικό κοινό το οποίο είναι απαίδευτο ή, για να ακριβολογήσω, έχει εκπαιδευτεί να αναγνωρίζει μόνο ένα είδος «λογοτεχνίας»· και αυτό γιατί του προσφέρεται αφειδώς, και μάλιστα σε ωραιοποιημένο πακέτο. Οτιδήποτε ξεφεύγει από το «πακέτο» αυτό, από την πεπατημένη δηλαδή, τους ξενίζει, δεν το επιλέγουν. Την τάση αυτή συχνά ενθαρρύνουν οι εκδότες που βλέπουν το βιβλίο αποκλειστικά ως εμπορεύσιμο προϊόν. Έτσι, το προωθούν με όσα μέσα διαθέτουν, επισκιάζοντας τα άλλα.

Η μεταφραστική σας εμπειρία στο έργο του νομπελίστα Ναγκίμπ Μαφχούζ έχει επηρεάσει τις συγγραφικές και εκφραστικές σας επιλογές;

Έχω μεταφράσει πάνω από 100 βιβλία, τα περισσότερα σημαντικών ή βραβευμένων δημιουργών. Ο Ναγκίμπ Μαχφούζ είναι η κορωνίδα όλων αυτών. Δεν θα μπορούσα λοιπόν να μην επηρεαστώ από τη γραφή του, τα θέματα, αλλά και από τον τρόπο που τα πραγματεύεται. Σίγουρα, είναι ένα μεγάλο σχολείο για μένα. Έχοντας ασχοληθεί με το έργο του για 20 περίπου συναπτά έτη, μπορώ να πω ότι με έχει επηρεάσει και ως συνείδηση, όχι μόνο ως συγγραφέα. Σε γενικές γραμμές, η μεταφραστική μου δουλειά ήλθε ως συνέπεια και συνέχιση των σπουδών μου στη λογοτεχνία, και η συγγραφική ως συνέχεια της μεταφραστικής μου δραστηριότητας.