alt

Συνομιλία με τον Ιάσονα Χανδρινό, επιστημονικό συνεργάτη του Πανεπιστημίου του Ρέγκενσμπουργκ στη Βαυαρία, με αφορμή το βιβλίο του «Όλη νύχτα εδώ», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη. 

Της Έλενας Χουζούρη

To βιβλίο είναι μια συλλογή ατομικών βιωματικών αφηγήσεων με θέμα την Εξέγερση του Πολυτεχνείου (14-18 Νοεμβρίου 1973). Αποτελείται από ογδόντα τέσσερα απομαγνητοφωνημένα κείμενα προφορικών μαρτυριών-συνεντεύξεων με ισάριθμους αφηγητές, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν από τα τέλη του 2010 έως και το φθινόπωρο του 2019.

Μια συλλογική βιωματική ιστορία της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου καταθέτει ο 35χρονος ιστορικός Ιάσων Χανδρινός στο βιβλίο του Όλη νύχτα εδώ (εκδ. Καστανιώτη). Το βιβλίο αποτελείται από ογδόντα τέσσερις μαρτυρίες συμμετεχόντων στο τριήμερο της Εξέγερσης, και καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, φοιτητών, μαθητών, εργατών αλλά και αξιωματικών των δυνάμεων καταστολής. Σύμφωνα με τον Ιάσονα Χανδρινό η έκδοση υπηρετεί έναν διπλό στόχο: Ο πρώτος είναι η μελέτη της μικροιστορίας της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου από διάφορες οπτικές γωνίες και με μια ευρεία πρόσληψη του κριτηρίου συμμετοχής σε αυτή και ο δεύτερος είναι να αποκατασταθεί η μαρτυρία ως εργαλείο κατανόησης μιας ιστορικής περιόδου και των δρώντων υποκειμένων της, μακριά από λογικές δημοσιογραφικής κατασπατάλησης του «μνημονικού κεφαλαίου της».

Κύριε Χανδρινέ, έχουν περάσει 46 χρόνια από την Εξέγερση του Πολυτεχνείου και, όπως επισημαίνετε στην εκτενή Εισαγωγή του βιβλίου σας, είναι μάλλον υπομελετημένη ως ιστορικό γεγονός. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης ανακάλυψε στον ηρωισμό των εξεγερμένων το απόλυτο σύμβολο νομιμοποίησής του. Υπήρχε και υπάρχει μια έντονη ιδεολογική επένδυση η οποία έκανε το ίδιο το γεγονός να χάνεται μπροστά στην αφαιρετική του πρόσληψη στην οποία επιβάλλει η εγγραφή του στη συλλογική μνήμη ως κορυφαίας στιγμής της αντιδικτατορικής αντίστασης.

Η Εξέγερση του Πολυτεχνείου πέρασε από το γεγονός στο μύθο σε χρόνο μηδέν. Το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης ανακάλυψε στον ηρωισμό των εξεγερμένων το απόλυτο σύμβολο νομιμοποίησής του. Υπήρχε και υπάρχει μια έντονη ιδεολογική επένδυση η οποία έκανε το ίδιο το γεγονός να χάνεται μπροστά στην αφαιρετική του πρόσληψη στην οποία επιβάλλει η εγγραφή του στη συλλογική μνήμη ως κορυφαίας στιγμής της αντιδικτατορικής αντίστασης. Η εμπλοκή της ιστοριογραφίας με το Πολυτεχνείο πρέπει να αναμετρηθεί με ένα τεράστιο συναισθηματικό απόθεμα που υπάρχει γύρω από αυτό. Δεν είναι αντιφατικό, είναι μάλλον λογικό. Για να μελετήσεις κάτι, χρειάζεται να το δεις μέσα από μια απόσταση χρόνου και κάποια σχετική «ψυχρότητα» στην καταγραφή.

Κύριε Χανδρινε, προχωρώ σε μια πιο προσωπική ερώτηση. Ανήκετε σε μια γενιά νέων ιστορικών [γεν.1984] που δεν ήταν καν γεννημένη όταν συνέβη η Εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τι σας έκανε να στραφείτε προς αυτό αφενός και αφετέρου, τι είναι για σας προσωπικά το «Πολυτεχνείο»;

Είμαι παιδί της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Προσέλαβα το γεγονός μέσα από την επετειακότητα και τη σχολική γιορτή. Ο συμβολισμός του για μένα ήταν και παραμένει απαράγραπτος, το ενδιαφέρον μου για το γεγονός αντλεί από μια τρυφερή ηλικία και προηγείται της εκπαίδευσής μου ως ιστορικού. Χρειάστηκε αρκετή δουλειά και με τον εαυτό μου να βρω την ισορροπία ανάμεσα στο παιδί που του αρέσει να ακούει ιστορίες και τον επαγγελματία που ξέρει πώς να τις συλλέξει και πώς να τις αξιοποιήσει. Ακόμα παλεύω. Μπορεί και να μην τα κατάφερα. 

Γιατί επιλέξατε να υιοθετήσετε μία από τις νέες σχετικά τάσεις της σύγχρονης ιστοριογραφίας που βασίζεται στις προφορικές μαρτυρίες; Θεωρείτε ότι έτσι επιτυγχάνεται μια πιο αντικειμενική προσέγγιση του ιστορικού γεγονότος; Πολλές υποκειμενικότητες δηλαδή μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα αντικειμενικότητα;

Αν και είμαι θιασώτης της χρήσης μαρτυριών στην ιστορική έρευνα, οφείλω να πως ότι δεν επιχείρησα να καινοτομήσω μεθοδολογικά. Ξεκίνησα τη συγκεκριμένη μελέτη από μια μάλλον απλή παραδοχή: ότι χρειαζόμαστε κι άλλες πηγές για την Εξέγερση του Πολυτεχνείου. Θα μπορούσε αυτό το βιβλίο να είχε τη μορφή μιας αρχειακής έρευνας, π.χ. μιας αναζήτησης κρατικών αρχείων, αρχείων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, στρατιωτικών ή αστυνομικών εγγράφων. Ή μια κοινωνιολογική μελέτη που θα εστίαζε στο ηλικιακό, κοινωνικό, επαγγελματικό και ταξικό προφίλ των εξεγερμένων. Έκρινα πως στην περίπτωση του Πολυτεχνείου, η ιστορική έρευνα όφειλε να επιστρατεύσει τη ζωντανή μνήμη. Όπως κάθε εξεγερσιακό-επαναστατικό γεγονός, από τη φύση του ρευστό και με πολλούς «πρωταγωνιστές» και αυτόπτες μάρτυρες που ακόμα ζουν και θυμούνται πολύ καλά, η προφορική έρευνα είναι εκ των ων ουκ άνευ. Πρόκειται για μια συλλογή από μαρτυρίες ανθρώπων που οι περισσότεροι δεν έχουν μιλήσει ποτέ και καλύπτουν μικρές και μεγάλες πτυχές των γεγονότων της Εξέγερσης μέσα από βιωματική σκοπιά. Το βιβλίο θα πρέπει να διαβαστεί ως παράθεση νέων πηγών. Μια συμβολή στην ιστοριογραφία που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση για περαιτέρω έρευνες.

Για να κάνω και τον δικηγόρο του διαβόλου. Πώς μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη στην «αντικειμενικότητα» της μνήμης όταν γνωρίζουμε πόσο αποσπασματική είναι και μερικές φορές μπορεί να διαστρεβλώσει τις πραγματικότητες;

Η καθαρή αντίστιξη αντικειμενικού-υποκειμενικού, όπου το πρώτο είναι «καλό» και το δεύτερο «κακό», που χαρακτήριζε την παραδοσιακή ιστορική επιστήμη έχει ξεπεραστεί εδώ και δεκαετίες από την ανάδυση των σπουδών της μνήμης. Η μνήμη των ανθρώπων δεν υπάρχει ποτέ σε καθαρή μορφή, συμπαρασύρει σχηματοποιήσεις που έχει επιφέρει ο χρόνος, εντάξεις, πλαισιώσεις, αναθεωρήσεις. Αυτό δεν την καθιστά άχρηστη, την καθιστά πολύ πιο γοητευτική. Σε μια συνέντευξη για ένα γεγονός από το οποίο έχουν μεσολαβήσει αρκετά χρόνια, ο αφηγητής δεν περιγράφει απλώς τι έζησε. Στην ουσία συνομιλεί με τον τότε εαυτό του. Σου επιτρέπει μέσα από την αφήγηση να εξακριβώσεις κρυσταλλώσεις ή αναπλαισιώσεις της ταυτότητας. Απηχούν πλαίσια ένταξης σε ιδέες ή συλλογικότητες που μπορεί να έχουν παραμείνει αναλλοίωτα στο χρόνο. Ένας από τους κορυφαίους ερευνητής της προφορικής ιστορίας, ο Βρετανός ιστορικός Ρόναλντ Φρέιζερ, έγραψε πως οι μαρτυρίες δεν μας δίνουν την «αλήθεια», μας δίνουν την «αλήθεια» αυτού που τις καταθέτει. Αυτό που ο ίδιος πιστεύει ή θεωρεί ότι συνέβη. Κι αυτό συνιστά από μόνο του ιστορικό τεκμήριο. 

Στην Εισαγωγή σας γράφετε ότι «οι δυσκολίες ιστορικής αφηγηματοποίησης είναι από μόνες τους αυξημένες». Μπορείτε να μας εξηγήσετε τι εννοείτε ακριβώς σε σχέση με το θέμα σας;

Η Εξέγερση του Πολυτεχνείου είναι ένα υπερφορτισμένο γεγονός λόγω του συμβολισμού του. Μας ενδιαφέρει πιο πολύ το «νόημα» και η «κληρονομιά» του ή να κουτσομπολεύουμε για το πού κατέληξαν αργότερα οι πρωταγωνιστές του, παρά για τις λεπτομέρειες του. Τα γεγονότα έχουν κωδικοποιηθεί στη συλλογική μνήμη μέσα από μια «σκηνογραφία» με αρκετή δόση αφαίρεσης και σταθερά χαρακτηριστικά: Η κατάληψη, το τανκ, η πύλη, οι νεκροί. Μας λείπουν πάρα πολλές ψηφίδες, ακόμα και σε πραγματολογικό επίπεδο, τα κενά στις γνώσεις μας για τους νεκρούς της Εξέγερσης είναι το κατ’ εξοχήν παράδειγμα. Σε σχέση με την ίδια τη μνήμη, υπάρχει αρκετό μνημονικό υλικό, ως επί το πλείστον μαρτυρίες «πρωταγωνιστών» με χαρακτήρα ως επί το πλείστον αυτοβιογραφικό και με τον σχετικό ιδεολογικό χρωματισμό. Μια εξέγερση όπως αυτή του Πολυτεχνείου είναι ένα ρήγμα στον ιστορικό χρόνο με έναν ισχυρότατο μνημονικό αντίκτυπο. Διαθέτει μια σταθερή αρχή και ένα ανοιχτό τέλος. Έχει παραχθεί ένα τόσο μεγάλο πλήθος αναλύσεων και ερμηνείων που κάθε ιστορική πραγμάτευση θα πρέπει ως ένα βαθμό να κολυμπήσει αντίστροφα, ενδεχομένως να αποδομήσει κάποιες βεβαιότητες.

Θα ήθελα να τονίσω πως η προφορικότητα από μόνη της δεν είναι τεκμήριο. Δε μπορεί να αναπληρώσει την ιστορική γνώση ούτε να απαντήσει σε ερωτήματα από μόνη της. Χρειάζεται ένα πλαίσιο έρευνας για να λειτουργήσει.

Σας έλυσε τις δυσκολίες που προαναφέρατε η επιλογή της προφορικότητας;

Μπορώ να πω πως ναι. Καταρχάς μια προφορική μαρτυρία εμπεριέχει μεγαλύτερο όγκο πληροφορίας από μια γραπτή. Επίσης, σε μια ζωντανή συνομιλία η μνήμη ερεθίζεται περισσότερο, ανακαλεί πράγματα που ενδεχομένως να μην προέκυπταν αλλιώς. Η συναισθηματική φόρτιση είναι επίσης ένα σημαντικό στοιχείο καθώς λειτουργεί ως εγγύηση αυθεντικότητας, ενώ σε μεγάλο βαθμό είναι αλληλένδετο με την επιλογή των προσώπων. Επιδιώκεις προφορικές μαρτυρίες ανθρώπων που δεν έχουν μιλήσει, είτε γιατί δεν έχουν δυνατότητα (ή διάθεση) να κοινοποιήσουν δημόσια τις αναμνήσεις τους είτε γιατί δεν πίστευαν πως οι αναμνήσεις τους είχαν κάποιο «ιστορικό» ενδιαφέρον. Εκεί μπαίνουν τα ερωτήματα του ερευνητή, είτε είναι ιστορικός είτε όχι, και «τοκίζεται» η μνήμη μέσα από ερωτήσεις. Αλλά θα ήθελα να τονίσω πως η προφορικότητα από μόνη της δεν είναι τεκμήριο. Δε μπορεί να αναπληρώσει την ιστορική γνώση ούτε να απαντήσει σε ερωτήματα από μόνη της. Χρειάζεται ένα πλαίσιο έρευνας για να λειτουργήσει.

Φιλοξενείτε στο βιβλίο σας 84 μαρτυρίες από ένα μεγάλο φάσμα συμμετεχόντων στο τριήμερο της Εξέγερσης, φοιτητών, μαθητών, εργατών ακόμα και στρατιωτικών που έλαβαν μέρος στην καταστολή της Εξέγερσης. Πώς προχωρήσατε σ’ αυτές τις επιλογές; Ακολουθήσατε κάποιους μεθοδολογικούς άξονες ή ήταν τυχαίες οι επιλογές σας;

Αυτό που επιχείρησα να κάνω όσο καλύτερα μπορούσα ήταν να συγκροτήσω ένα σώμα αφηγήσεων οι οποίες δεν κινούνται απλώς στην κατεύθυνση μιας πολύπλευρης θέασης αλλά επικοινωνούν μεταξύ τους, είτε μέσα από την ονοματολογία, είτε μέσα από συμπληρώσεις μικρών και μεγάλων γεγονότων.

Το βιβλίο αδικείται αρκετά από την εμφάνισή του. Πολλοί αναρωτιούνται «πού είναι ο ιστορικός;» σε ένα βιβλίο με μαρτυρίες. Σχεδόν υποσυνείδητα αναζητούμε όλοι τον επαΐοντα ερευνητή ο οποίος υποχρεωτικά δηλώνει «παρών» με αναλυτικούς σχολιασμούς, υπομνηματισμούς, επίμετρα, χρονολόγια και βιβλιογραφίες. Πίσω από τη συλλογή αυτών των μαρτυριών υπάρχει έρευνα ετών. Η ίδια η επιλογή των προσώπων σε ένα εύρος «κλιμάκων συμμετοχής» στο γεγονός –όπως φαίνεται και στις κατηγορίες/ιδιότητες που απαριθμήσατε– χρειάστηκε χρόνια. Θα ήθελα επίσης να τονίσω, απαντώντας κάπως, στην απαξιωτική χρήση του όρου «επιμελητής» σε κάποιες περιστάσεις, πως δεν συνέλεξα μαρτυρίες. Δεν βρέθηκαν κάπου και απλώς τις ανακάλυψα και τις «επιμελήθηκα». Τις παρήγαγα. Διεξήγαγα περισσότερες από 100 συνεντεύξεις με ανθρώπους που έζησαν την Εξέγερση, με συγκεκριμένες ερωτήσεις πραγματολογικού και αναλυτικού χαρακτήρα, ανάλογα με την κάθε περίπτωση. Αυτό που επιχείρησα να κάνω όσο καλύτερα μπορούσα ήταν να συγκροτήσω ένα σώμα αφηγήσεων οι οποίες δεν κινούνται απλώς στην κατεύθυνση μιας πολύπλευρης θέασης αλλά επικοινωνούν μεταξύ τους, είτε μέσα από την ονοματολογία, είτε μέσα από συμπληρώσεις μικρών και μεγάλων γεγονότων. Στο βιβλίο υπάρχει η αφήγηση μιας κοπέλας που τραυματίστηκε σοβαρά από σφαίρα και η αφήγηση του ανθρώπου που την σήκωσε μαζί με άλλους και την έβαλε σε ένα ταξί. Εντόπισα τους δύο αφηγητές από διαφορετικές αφετηρίες και διασταύρωσα ότι έζησαν το ίδιο γεγονός μέσα από αναδρομή στις πηγές. Τυχαίο δεν είναι τίποτα. 

Συναντήσετε αρνήσεις κι αν ναι με ποιο σκεπτικό;

Οι αρνήσεις ήταν αρκετές, ομολογουμένως περισσότερες από όσες περίμενα, λιγότερο ή περισσότερο κάθετες. Οι λόγοι ήταν διάφοροι: άλλοτε η συναισθηματική φόρτιση –όχι απαραίτητα για το παρελθόν, αλλά και για το παρόν–, σε άλλες η μετατόπιση των ανθρώπων σε σχέση με τον τότε εαυτό τους, κάτι που προφανώς επηρεάζει τη διάθεσή τους να ανατρέξουν στα περασμένα. Θεωρώ πλήρως δικαιολογημένο τον δισταγμό των ανθρώπων να μιλήσουν βιωματικά για ένα γεγονός το οποίο έχει στυλιζαριστεί στην δημόσια μνήμη, όπως το Πολυτεχνείο. Είναι υποχρεμωμένοι να αντιπαραβάλουν τα βιώματά τους με ένα σύμβολο. Αν κάποιος κρίνει πως οι εμπειρίες του δεν είναι αρκετά «ηρωικές» ή, ακόμα χειρότερα, δεν ταυτίζονται με το σενάριο μιας ηρωικής αναπαράστασης, διστάζει να τις μοιραστεί.

Όταν πια συγκεντρώσατε το «υλικό» σας και λειτουργήσατε σαν ένας παντόπτης αφηγητής ποιες ήταν οι αρχικές σας διαπιστώσεις;

altΜε τυχαία σειρά: Η βιαιότητα της καταστολής της Εξέγερσης. Το εύρος των κινητοποιήσεων που κάλυψαν μεγάλο μέρος της Αθήνας και συνεχίστηκαν και τις επόμενες μέρες μετά την εκκένωση του Πολυτεχνείου, τα ξημερώματα του Σαββάτου 17 Νοεμβρίου. Η πρωταγωνιστική συμμετοχή των μαθητών. Το στοιχείο της έξαρσης που είναι ανιχνεύσιμο σε αφηγήσεις ταραγμένες, φορτισμένες και με σύγχυση ως προς τις λεπτομέρειες.

Διαβάζοντας ο αναγνώστης του βιβλίου σας τις 84 μαρτυρίες τι κατά τη γνώμη σας αποκομίζει; Ποια είναι η μεγάλη εικόνα που εμφανίζεται μπροστά του μέσα από τον καμβά των μικρότερων εικόνων που την απαρτίζουν;

Νομίζω ότι οι μαρτυρίες δίνουν το περίγραμμα μιας πραγματικής λαϊκής εξέγερσης. Μέσα από τη δυναμική κατάληψη του Πολυτεχνείου και τον απερίφραστο αντιδικτατορικό της χαρακτήρα δόθηκε το έναυσμα σε χιλιάδες ανθρώπων κάθε προέλευσης να εκφράσουν την αντίθεσή τους στη Δικτατορία αλλά και το καθεστώς καταπίεσης το οποίο την εξέθρεψε και το οποίο ανάγεται στα μεταπολεμικά και μετεμφυλιακά χρόνια. Πρόκειται για ένα γεγονός το οποίο πήρε χαρακτήρα πολυδύναμο, εξαιτίας της μαζικής συμμετοχής ανθρώπων οι οποίοι δεν είχαν μέχρι τότε σχέση με εκδηλώσεις πολιτικού χαρακτήρα. Από μαθητές φροντιστηρίων που κατέβηκαν μαζικά στο Πολυτεχνείο και δεν έφυγαν μέχρι την εισβολή του άρματος, μέχρι γιατρούς που έκρυβαν τραυματίες και ανθρώπους μέσης ηλικίας οι οποίοι προκαλούσαν τους αστυνομικούς να χτυπήσουν εκείνους και όχι τους φοιτητές. Αυτή η συνάντηση οργανωμένου και αυθόρμητου είναι που κάνει το Πολυτεχνείο μια εμβληματική μνήμη και ένα γεγονός που θεωρείται μοναδικό και αξεπέραστο. 

Εσείς προσωπικά βρεθήκατε μπροστά σε εκπλήξεις καθώς «ακούγατε» τις μαρτυρίες αυτές; Κι αν ναι, ποιες;

Δεν έχω απάντηση στην ερώτησή σας.

Κύριε Χανδρινέ, από γνωστό δημοσιογράφο που ασχολείται και με ιστορικά θέματα, σας έγινε κριτική ότι φιλοξενείτε μαρτυρία στρατιωτικού που συμμετείχε στην καταστολή της Εξέγερσης χωρίς να την σχολιάσετε, διακινδυνεύοντας έτσι να «γκριζάρετε» το νόημα του Πολυτεχνείου. Τι απαντάτε σ’ αυτήν την παρατήρηση;

Θεωρώ πως δεν είχα τίποτα να σχολιάσω στη μαρτυρία του συγκεκριμένου αξιωματικού. Την άφησα να μιλήσει όπως ακριβώς είναι, με την δεδομένη επιλεκτικότητα (που κάθε μαρτυρία έχει), τα ιδεολογήματα, τις στρεβλώσεις, ακόμα και τα πραγματολογικά της λάθη.

Δοκίμασα, έστω και δειγματοληπτικά, να περπατήσω σε αυτό που συμβατικά θα λέγαμε «άλλη όχθη». Από ερευνητικής σκοπιάς, με ενδιέφερε πάρα πολύ ο τρόπος που τοποθετείται ένα μέλος των στρατιωτικών δυνάμεων –ή εν γένει των δυνάμεων καταστολής– απέναντι σε ένα γεγονός στο οποίο συμβατικά μιλώντας, υπήρξε ο «κακός». Πώς συγκροτεί τη μνήμη του, πώς εξηγεί ή πώς δικαιώνει τις πράξεις του. Θεωρώ πως δεν είχα τίποτα να σχολιάσω στη μαρτυρία του συγκεκριμένου αξιωματικού. Την άφησα να μιλήσει όπως ακριβώς είναι, με την δεδομένη επιλεκτικότητα (που κάθε μαρτυρία έχει), τα ιδεολογήματα, τις στρεβλώσεις, ακόμα και τα πραγματολογικά της λάθη. Έκρινα πως απευθύνομαι σε αναγνώστες οι οποίοι είναι σε θέση να αξιολογήσουν μόνοι τους τη συγκεκριμένη αφήγηση –όπως και κάθε αφήγηση– και όχι να την διαβάσουν τόσο κυριολεκτικά, ως «αποδόμηση» ή «συκοφαντία» του Πολυτεχνείου. Διατυπώθηκε, επίσης, ως κριτική το επιχείρημα πως δεν είχε θέση αυτή η μαρτυρία σε ένα βιβλίο με αφηγήσεις αγωνιστών. Αυτή η αντίδραση επιβεβαιώνει πως κάθε προσπάθεια ιστορικής πραγμάτευσης ενός γεγονότος, έστω και υπό την απλούστερη μορφή (αυτή της καταγραφής μαρτυριών), αναμετράται εκ των πραγμάτων με τη ζωντανή μνήμη και τις συναισθηματικές της εμπλοκές. Δεν είναι καθόλου εύκολη αυτή η αναμέτρηση. Θα ήθελα μόνο να υπενθυμίσω πως στο βιβλίο υπάρχουν τρεις μαρτυρίες στρατιωτικών απέναντι σε ογδόντα μία μαρτυρίες εξεγερμένων. Θεωρώ περιττό να εξηγήσω αυτή την προφανή αναλογία. 

Να επιστρέψουμε στην Εισαγωγή σας. Αναφέρετε ότι «το Πολυτεχνείο με το τεράστιο συμβολικό του κεφάλαιο πριμοδοτεί έκτοτε όλο το φάσμα της πολιτικής και της μνήμης» και μέσα σ’ αυτό το φάσμα έχετε συμπεριλάβει τη λεγόμενη Επαναστατική Αριστερά καθώς και τον αυτοπροσδιοριζόμενο ως αντιεξουσιαστικό χώρο. Μπορείτε να εξηγήσετε πώς βλέπετε αυτήν την διασύνδεση; Μήπως κινδυνεύει να μπερδευτεί κάπως το νόημα της τότε Εξέγερσης στο πλαίσιο των τότε πολιτικών συμφραζόμενων με τα όσα ακολούθησαν μετά την Μεταπολίτευση έως σήμερα;

Κερδίζουν συνεχώς έδαφος δύο μυθεύματα: Ότι η «Γενιά του Πολυτεχνείου» κυβέρνησε και ότι η «Γενιά του Πολυτεχνείου» κατέστρεψε τη χώρα. Δεν ισχύει τίποτε από τα δύο. Οι εκπρόσωποι του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, τα κορίτσια και τα αγόρια που βρέθηκαν στο Πολυτεχνείο, όχι μόνο δεν πήραν τις τύχες της χώρας στα χέρια τους αλλά μάλλον υποεκπροσωπήθηκαν στο πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης.

Ένας συνομιλητής μου μου είχε πει κάποτε πως «αυτό που θα σου περιγράψουμε οι περισσότεροι δεν είναι το Πολυτεχνείο του ’73 αλλά το Πολυτεχνείο του ‘74». Είναι αδύνατο να αποκολλήσεις το γεγονός από τα νοήματα με τα οποία έχει επενδυθεί τις δεκαετίες που έχουν μεσολαβήσει και η ατομική μνήμη δεν είναι εξαίρεση, καθώς φιλτράρεται από την πολιτική-κομματική στράτευση και τις εκ των υστέρων προσλήψεις, με όρους επανοικείωσης ή αναθεώρησης. Σε σχέση με τους ιδεολογικούς χώρους που αναφέρονται στην «κληρονομιά» του Πολυτεχνείου, ούτε εκεί η σχέση είναι γραμμική. Προδίδει ωστόσο ότι μιλάμε για μια εξέγερση με έντονα και ποικίλα ιδεολογικά φορτία, περισσότερα από τα οποία συνήθως την ταυτίζουμε. Εκεί πρέπει να αναζητήσουμε τη ρίζα του επαναλαμβανόμενου σχήματος των «αδικαίωτων αγώνων».

Μια τελευταία ερώτηση: Αφιερώνετε το βιβλίο σας στους γονείς σας, που βρίσκονται στο ίδιο ηλικιακό φάσμα με την «Γενιά του Πολυτεχνείου», με την άκρως συγκινητική διαπίστωση –για μένα τουλάχιστον που ανήκω σ’ αυτήν τη γενιά– πως, ό,τι κι αν έκαναν στη διαδρομή της ζωής τους, κουβαλούσαν μέσα τους πάντα λίγο «Πολυτεχνείο». Μπορείτε να εξηγήσετε στις νεότερες γενιές τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Και πόσο μπορεί να έρχεται σε αντίθεση με την εξ ολοκλήρου δαιμονοποίηση αυτής της γενιάς στα χρόνια της πρόσφατης κρίσης;

Στο πλαίσιο της ομαδικής κατάθλιψης που ζει η ελληνική κοινωνία εξαιτίας της κρίσης, κερδίζουν συνεχώς έδαφος δύο μυθεύματα: Ότι η «Γενιά του Πολυτεχνείου» κυβέρνησε και ότι η «Γενιά του Πολυτεχνείου» κατέστρεψε τη χώρα. Δεν ισχύει τίποτε από τα δύο. Οι εκπρόσωποι του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, τα κορίτσια και τα αγόρια που βρέθηκαν στο Πολυτεχνείο, όχι μόνο δεν πήραν τις τύχες της χώρας στα χέρια τους αλλά μάλλον υποεκπροσωπήθηκαν στο πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης. Αφήνοντας κατά μέρος την ανάλυση, θα σας πως ως Ιάσονας ότι οι άνθρωποι που γνώρισα και είχα την τύχη να καταγράψω τις αναμνήσεις τους –κάποιες πολύ προσωπικές, κάποιες πολύ οδυνηρές–, οι αγωνιστές του Πολυτεχνείου, βρίσκονται σε μια ξεχωριστή ηθική στάθμη την οποία υπηρέτησαν ο καθένας στη ζωή του με διαφορετικούς τρόπους. Υπάρχει ένα ηθικό κεφάλαιο το οποίο παράγει η αναμέτρηση αόπλων νεαρών με άρματα μάχης. Η διαπλοκή πολιτικού και προσωπικού, το υπαρξιακό στοιχείο ως προσημείωση του ιδεολογικού, το βίωμα που τροφοδοτεί επιλογές της κατοπινής ζωής σεμνά, σιωπηλά και υπόκωφα υπήρξε ένα μεγάλο μάθημα για μένα. Και το βιβλίο αυτό είναι ένα ελάχιστο δείγμα ανταπόδοσης σε όσους μου το δίδαξαν.

* Η ΕΛΕΝΑ ΧΟΥΖΟΥΡΗ είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας.
Τελευταίο βιβλίο της, η επανέκδοση του μυθιστορήματός της «Σκοτεινός Βαρδάρης» (εκδ. Πατάκη).


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΑΣΟΝΑ ΧΑΝΔΡΙΝΟΥ

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μαριάννα Σκυλακάκη – Στέλλα Κάσδαγλη: «Τα σημερινά κορίτσια είναι πιο ''δουλεμένα'', εξερευνούν την ταυτότητα και τις επιθυμίες τους»

Μαριάννα Σκυλακάκη – Στέλλα Κάσδαγλη: «Τα σημερινά κορίτσια είναι πιο ''δουλεμένα'', εξερευνούν την ταυτότητα και τις επιθυμίες τους»

Τι ζητούν τα σημερινά κορίτσια; Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι φόβοι τους και πώς τοποθετούνται απέναντι στα αιτήματα του φεμινισμού, αλλά και την έμφυλη βία; Με αφορμή το βιβλίο «Μικρές επικίνδυνες - 100 ιστορίες από 100 γενναία κορίτσια» (εκδ. Key Books) συνομιλήσαμε με τις Μαριάννα Σκυλακάκη και Στέλλα Κάσδαγλη που μ...

Κατερίνα Μάρκου: «Ο χώρος των εκδόσεων παραδοσιακά είχε δυναμικές γυναικείες παρουσίες»

Κατερίνα Μάρκου: «Ο χώρος των εκδόσεων παραδοσιακά είχε δυναμικές γυναικείες παρουσίες»

Οι εκδόσεις Παπαζήση συμπληρώνουν φέτος 95 συναπτά χρόνια παρουσίας στο χώρο του βιβλίου. Συνομιλήσαμε με τη διευθύντρια των εκδόσεων Κατερίνα Μάρκου για την κληρονομιά του παρελθόντος, αλλά και τα μελλοντικά σχέδια της εκδοτικής επιχείρησης. 

Συνέντευξη στον Κώστα Α...

Αντιγόνη Ζόγκα: «Όπως ο Φοίνικας, έτσι και ο έρωτας είναι ταυτόχρονα αληθινός και φανταστικός»

Αντιγόνη Ζόγκα: «Όπως ο Φοίνικας, έτσι και ο έρωτας είναι ταυτόχρονα αληθινός και φανταστικός»

Υπάρχει πραγματικός έρωτας ή είναι μια φενάκη; Μπορούν οι εξωγενείς παράγοντες, ειδικά όταν είναι οριακοί, να επηρεάσουν μια σχέση; Με αφορμή το βιβλίο της Αντιγόνης Ζόγκα «Παλμίτα» (εκδ. Ψυχογιός) συζητούμε με τη συγγραφέα για τον Έρωτα–Φοίνικα που αναγεννάται από τις στάχτες του. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Πρόσωπα από τον χώρο των τεχνών, των ιδέων και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Μάριος Κρητικόπουλος.

Επιμέλεια: Book Press 

...
H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

Η προβολή της καλτ ταινίας του Μπράιαν Ντε Πάλμα, που στηρίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του «Βασιλιά» Στίβεν Κινγκ, θα γίνει στον κινηματογράφο Δαναό την Παρασκευή, 19 Απριλίου (9.45 μ.μ.)

Επιμέλεια: Book Press

Είναι από τα βιβλία που δεν ξεχνάς εύκολ...

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Αρκετοί συγγραφείς και ποιητές ζήτησαν να αποσυρθούν οι υποψηφιότητές τους από βραβεία που αναμένεται να δώσει η PEN America το επόμενο διάστημα θεωρώντας πως δεν έχει πάρει θέση για όσα συμβαίνουν στη Γάζα. Κεντρική εικόνα: η συγγραφέας και ποιήτρια Camonghne Felix, η οποία είναι μεταξύ των διαμαρτυρόμενων.&nb...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ