Πετρούπολη

Πύκνωναν οι φασαρίες στους δρόμους

Οι μέρες ήταν καταχνιασμένες, παράξενες· ο τυφώνας του πάγου πλησίαζε με τις τολύπες των νεφών του, μολυβένιων και γαλάζιων· όλοι όμως πίστευαν στην άνοιξη: για την άνοιξη έγραφαν οι εφημερίδες, για την άνοιξη συζητούσαν οι δημόσιοι υπάλληλοι τέταρτης βαθμίδας· στην άνοιξη αναφερόταν ένας δημοφιλής τότε υπουργός· άρωμα πρωτομαγιάτικου πανσέ ανέδιδαν οι διαχύσεις μιας σπουδάστριας στην Πετρούπολη.

Οι μέρες ήταν καταχνιασμένες, παράξενες: πάνω από τη Ρωσία, στον Βορρά, περνούσε με το παγωμένο βήμα του ο μοχθηρός Οκτώβρης· και στον Νότο είχε κρεμάσει τα σαπρά νέφη του. Ο μοχθηρός Οκτώβρης φυσούσε μακριά το χρυσό ψίθυρο του δάσους – και πειθήνια απλωνόταν στο χώμα η θροΐζουσα πορφύρα της λεύκας για να στριφογυρίσει και να μπερδευτεί στα πόδια του περαστικού διαβάτη, και να σιγομουρμουρίσει πλέκοντας από φύλλα χρυσοκόκκινες γιρλάντες λέξεων. Εκείνο το γλυκό τιτίβισμα της καρδερίνας, που τον Σεπτέμβρη κολυμπάει στα κύματα της φυλλωσιάς, καιρό τώρα δεν κολυμπούσε πια στα κύματα της φυλλωσιάς: η μικρή καρδερίνα πετούσε τώρα ορφανεμένη στο σκούρο πλέγμα των κλαριών, που στέλνει όλο το φθινόπωρο το σφύριγμά του, σαν γκρίνια ξεδοντιάρη γέρου, από τα δάση, τα δασύλλια, τα περιβόλια, τα πάρκα.

Οι μέρες ήταν καταχνιασμένες, παράξενες· ο τυφώνας του πάγου πλησίαζε με τις τολύπες των νεφών του, μολυβένιων και γαλάζιων· όλοι όμως πίστευαν στην άνοιξη: για την άνοιξη έγραφαν οι εφημερίδες, για την άνοιξη συζητούσαν οι δημόσιοι υπάλληλοι τέταρτης βαθμίδας· στην άνοιξη αναφερόταν ένας δημοφιλής τότε υπουργός· άρωμα πρωτομαγιάτικου πανσέ ανέδιδαν οι διαχύσεις μιας σπουδάστριας στην Πετρούπολη.

Οι γεωργοί είχαν πάψει προ πολλού να σκάβουν τα σαπρά πια χώματα· οι γεωργοί πετούσαν τις σβάρνες και τα άροτρα· οι γεωργοί μαζεύονταν σε παρεούλες, στις ίζμπες, για να σχολιάσουν μαζί τις ειδήσεις των εφημερίδων· συζητούσαν και τσακώνονταν για το πώς θα ορμήσουν αιφνιδιαστικά σαν μια γροθιά στο σπίτι του αφέντη, αυτό με τους κίονες που καθρεφτίζονταν στα νερά του Βόλγα, του Καμά, ακόμα και του Δνείπερου· όλες τις μακριές νύχτες πάνω από τη Ρωσία έλαμπαν οι αιματόχρωμες ανταύγειες των αγροτικών πυρκαγιών, που την ημέρα κατέληγαν σε σκούρες στήλες καπνού. Τότε όμως μέσα στη φυλλορροούσα πρασινάδα μπορούσες να δεις κρυμμένο το απόσπασμα των αναμαλλιασμένων Κοζάκων, που σήκωναν τις κάννες των τουφεκιών τους στους ήχους του συναγερμού· εν συνεχεία το απόσπασμα των Κοζάκων ξεχυνόταν ορμητικά με τα μαλλιαρά άλογά του: γαλάζιοι γενειοφόροι άντρες, κραδαίνοντας τα μαστίγιά τους, αλώνιζαν επί μακρόν με τις αγριοφωνάρες τους τα φθινοπωρινά λιβάδια, πέρα δώθε.

Αυτά γίνονταν στα χωριά.

Έτσι όμως γινόταν και στις πόλεις. Όλο και κάποιος ευφραδής τύπος θα τριγυρνούσε στα συνεργεία, στα τυπογραφεία, στα κουρεία, στα γαλατάδικα, στα μαγέρικα· με κατεβασμένο στο μέτωπο τον μαλλιαρό μαύρο σκούφο του, φερμένο, ως φαίνεται, από την αιματοβαμμένη Μαντζουρία· και κρύβοντας στην τσέπη το περίστροφο, που ποιος ξέρει από πού εμφανίστηκε, ο ευφραδής τύπος έχωνε πάλι και πάλι στο χέρι του πρώτου περαστικού μια κακοτυπωμένη μπροσούρα.

Όλοι κάτι περίμεναν, φοβούνταν, ήλπιζαν· με τον παραμικρό θόρυβο ξεχύνονταν όλοι στο δρόμο, σχηματίζοντας ένα πλήθος, κι ύστερα σκόρπιζαν ξανά· στο Αρχάγγελσκ αυτό έκαναν οι Λάπωνες, οι Καρέλιοι και οι Φινλανδοί· στο Νίζνι-Κολίμσκ οι Τουνγκούζιοι· στον Δνείπερο οι Εβραίοι και οι Χαχόλοι. Στην Πετρούπολη, στη Μόσχα έτσι έκαναν όλοι: έμπαιναν στα μεσαία, ανώτερα και κατώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα: περίμεναν, φοβούνταν, ήλπιζαν· με το παραμικρό θρόισμα ξεχύνονταν στο δρόμο· σχημάτιζαν ένα πλήθος κι ύστερα σκόρπιζαν ξανά.

Πύκνωναν οι φασαρίες στους δρόμους: με τους θυρωρούς, με τους φύλακες· πύκνωναν οι τσακωμοί με τους ξεπεσμένους πια αρχιφύλακες· τον θυρωρό, τον αστυνομικό και κυρίως τον αρχιφύλακα, τον τρομοκρατούσε θρασύτατα ο εργάτης, ο χειροτέχνης, ο επιτηδευματίας Ιβάν Ιβάνοβιτς Ιβανόφ και η γυναίκα του Ιβανίχα, ακόμα και ο έμπορος πρώτης βαθμίδας Κοιλαρόφ, από τον οποίο τις καλές και όχι ακόμα τόσο παλιές εποχές το όργανο της τάξης κονόμαγε πότε καμιά μουρούνα, πότε κανέναν σολομό και πότε λίγο σπυρωτό χαβιάρι· τώρα όμως αντί για σολομό, μουρούνα και σπυρωτό χαβιάρι, να, μαζί με τα άλλα «καθάρματα» ξεσηκώθηκε αίφνης εναντίον του χωροφύλακα και ο αξιότιμος έμπορος πρώτης βαθμίδας Κοιλαρόφ, διακεκριμένη προσωπικότης, που είχε επισκεφτεί πολλάκις το σπίτι του κυβερνήτη, καθότι, όπως και να ’χει, ήταν στη μέση το ιχθυεμπόριο και στη συνέχεια η πλοιοκτησία στον Βόλγα: όπως και να ’χει, λόγω του γεγονότος αυτού φρονίμεψε το όργανο της τάξης. Γκριζωπός κι ο ίδιος μέσα στην γκρίζα χλαίνη του περνούσε τώρα σαν αθέατη σκιά, μαζεύοντας με σεβασμό τη σπάθα του και με τα μάτια χαμηλά: και πίσω από την πλάτη του – έπεφταν σχόλια, απειλές, γέλια και απρεπείς βρισιές· ο δε αστυνομικός διευθυντής σε όλα αυτά του απαντούσε: «Αν δεν μπορέσετε να κερδίσετε την εμπιστοσύνη του πληθυσμού, να παραιτηθείτε». Ε, και την κέρδιζε: είτε εξεγειρόταν κι αυτός εναντίον της κυβερνητικής αυθαιρεσίας είτε έκλεινε ειδικές συμφωνίες με τους τροφίμους του τμήματος μεταγωγών.

Έτσι περνούσε τη ζωή του εκείνες τις μέρες ο αρχιφύλακας κάπου στην Κεμά, έτσι την περνούσε στην Πετρούπολη, στη Μόσχα, στο Όρενμπουργκ, στην Τασκένδη, στο Σολβιτσεγκόντσκ, εν ολίγοις, σ’ εκείνες τις πόλεις (των κυβερνείων, των επαρχιών, των νομών) που ανήκουν στη Ρωσική Αυτοκρατορία.

Την Πετρούπολη την περιβάλλει ένας δακτύλιος από εργοστάσια με αμέτρητα φουγάρα.

Ένας χείμαρρος πολλών χιλιάδων ανθρώπων κυλάει προς αυτά κάθε πρωί· και κοχλάζουν τα περίχωρα· και κατακλύζονται από κόσμο. Όλα τα εργοστάσια ήταν τρομερά ξεσηκωμένα εκείνες τις μέρες, και οι εκπρόσωποι των εργατικών μαζών είχαν μετατραπεί, όλοι ανεξαιρέτως, σε ευφραδείς τύπους· ανάμεσά τους κυκλοφορούσαν και περίστροφα· κι ακόμα κάτι. Εκεί πέρα, οι συνήθεις μάζες αυξάνονταν υπέρμετρα κι ενώνονταν σε ένα πολυκέφαλο, πολύβουο, τεράστιο όχλο· κι ο επιστάτης του εργοστασίου έπιανε τότε το τηλέφωνο: και με το που έπιανε το τηλέφωνο, τύχαινε να συμβεί το εξής: μια βροχή από πέτρες εκσφενδονιζόταν από τη μεριά του όχλου πάνω στα τζάμια των παραθύρων.

Η αναταραχή εκείνη που έσφιγγε σαν κλοιός την Πετρούπολη, διείσδυε με κάποιον τρόπο και στα κέντρα της πόλης, κατέλαβε πρώτα τα νησιά, ξεχύθηκε από τις γέφυρες Λιτέινι και Νικολάγιεφσκι· κι από εκεί στη λεωφόρο Νιέφσκι: και παρότι στη λεωφόρο Νιέφσκι η κίνηση του ανθρώπινου μυριόποδου ήταν η ίδια, η σύνθεση του μυριόποδου άλλαζε εντυπωσιακά· καιρό τώρα το έμπειρο μάτι του παρατηρητή είχε προσέξει την εμφάνιση του μαλλιαρού σκούφου, κατεβασμένου στο μέτωπο και φερμένου εδώ από τις πεδιάδες της αιματοβαμμένης Μαντζουρίας: τώρα στη λεωφόρο Νιέφσκι περπατούσε ο ευφραδής τύπος, και είχε μειωθεί απότομα το ποσοστό των διερχόμενων ημίψηλων· ο ευφραδής τύπος αποκάλυπτε εδώ μια πηγαία ικανότητά του: έσπρωχνε ζωηρά με τους ώμους του, έχοντας τα κοκαλωμένα δάχτυλά του στα μανίκια· οι κραυγές των αντικυβερνητικών γαβριάδων που διέτρεχαν του σκοτωμού την απόσταση από το Ναυαρχείο έως το σταθμό κουνώντας τα κόκκινα φυλλαδιάκια έφτασαν ακόμα και στη Νιέφσκι.

Κατά τα άλλα τίποτα δεν είχε αλλάξει· μόνο μια φορά η Νιέφσκι πλημμύρισε από πλήθη υπό την συνοδεία της εκκλησιαστικής ιεραρχίας: κουβαλούσαν το φέρετρο κάποιου καθηγητή, κατευθυνόμενα προς το σταθμό: μπροστά πήγαινε μια θάλασσα από πράσινο· κι ανέμιζαν οι αιμάτινες ατλαζένιες κορδέλες.

Κατά τα άλλα τίποτα δεν είχε αλλάξει· μόνο μια φορά η Νιέφσκι πλημμύρισε από πλήθη υπό την συνοδεία της εκκλησιαστικής ιεραρχίας: κουβαλούσαν το φέρετρο κάποιου καθηγητή, κατευθυνόμενα προς το σταθμό: μπροστά πήγαινε μια θάλασσα από πράσινο· κι ανέμιζαν οι αιμάτινες ατλαζένιες κορδέλες.

Οι μέρες ήταν ομιχλώδεις, παράξενες: περνούσε με το παγωμένο βήμα του ο μοχθηρός Οκτώβρης· μια παγωμένη σκόνη σάρωνε την πόλη με θυελλώδεις στροβίλους· και πειθήνια έγερνε πάνω στα μονοπάτια των Θερινών Κήπων το χρυσαφένιο θρόισμα των φύλλων, και πειθήνια ξάπλωνε κάτω από τα πόδια η θροΐζουσα πορφύρα, για να στριφογυρίσει και να μπερδευτεί στα πόδια του περαστικού διαβάτη, και να σιγομουρμουρίσει πλέκοντας από φύλλα χρυσοκόκκινες γιρλάντες λέξεων· εκείνο το γλυκό τιτίβισμα της καρδερίνας, που κολυμπούσε όλο τον Αύγουστο στα κύματα της φυλλωσιάς, καιρό τώρα δεν κολυμπούσε πια στα κύματα της φυλλωσιάς: κι εκείνη η μικρή καρδερίνα των Θερινών Κήπων πετούσε τώρα ορφανεμένη στο μαύρο πλέγμα των κλαριών, στο μπρούντζινο κιγκλίδωμα και στη σκεπή του μικρού σπιτιού του Πέτρου.

Τέτοιες ήταν οι μέρες. Και οι νύχτες – είχες βγει άραγε τις νύχτες, είχες χωθεί στα έρημα δρομάκια των περιχώρων, να ακούσεις μια επίμονη, απειλητική νότα με τονισμό στο «ου»; Ούουου-ούουου-ούουου: έτσι ηχούσε στους ανοιχτούς χώρους· ο ήχος ήταν άραγε ήχος; Κι αν ήταν ήχος, ήταν αναμφίβολα ήχος ενός άλλου κόσμου· ο ήχος αυτός άγγιζε μια σπάνια ένταση και ευκρίνεια: «ούουου-ούουου-ούουου»· αντηχούσε σιγανά στις απλωσιές των περιχώρων της Μόσχας, της Πετρούπολης, του Σαράτοφ. Αλλά η σειρήνα του εργοστασίου δεν ηχούσε, αέρας δεν υπήρχε· και έμεναν σιωπηλά τα σκυλιά.

Είχες ακούσει μήπως κι εσύ αυτό το οκτωβριανό τραγούδι του χίλια εννιακόσια πέντε; Το τραγούδι αυτό δεν είχε ποτέ ξανακουστεί· αυτό το τραγούδι δεν θα ξανακουστεί: ποτέ.