«Εξομολογήσεις – Τρεις διαλέξεις αυτομυθοπλασίας περί έρωτος, βίας και θανάτου» του Σέρχιο Μπλάνκο (προδημοσίευση)

Από τη διάλεξη «Τα άνθη του κακού ή ο εορτασμός της βίας»

4

Η ιστορία της ανθρωπότητας, κατά μία έννοια, αντιστοιχεί στον τρόπο με τον οποίο έχουμε οργανώσει και εξημερώσει τη βία. Από τις πλέον πρωτόγονες εποχές, οι πολιτισμοί έχουν οικοδομηθεί εγκαθιδρύοντας χώρους για τον έλεγχο και τη διαχείρισή της. Μεταξύ όλων αυτών των χώρων που την ευνοούν, τέσσερις υπήρξαν ιδιαίτερα αποτελεσματικοί: ο πόλεμος, η θρησκεία, η οικονομία και η λογοτεχνία.

Ο πόλεμος, για παράδειγμα, επιτρέπει στη βία να εκδηλωθεί σε όλο της το μεγαλείο σε ένα συγκεκριμένο πεδίο και σε έναν ορισμένο χρόνο. Η θρησκεία θα την ευνοήσει μέσω ιερών τελετών όπως θυσίες, θανατώσεις στην πυρά και αυτοπυρπολήσεις ή ολοκαυτώματα. Η οικονομία θα ασχοληθεί με τη μεταφορά της σε μια ολόκληρη σειρά κοινωνικών κανόνων που μας διέπουν και μας κωδικοποιούν, νομιμοποιώντας τη βία μέσω αριθμών. Όσο για τη λογοτεχνία, η τελευταία αυτή θα την πιστοποιήσει μέσω της αφήγησης, δηλαδή μέσω της ονοματοδοσίας.

Η λογοτεχνία θα ήταν άρα ο τόπος που θα είχε βρει η ανθρωπότητα για να αρθρώσει τη βία. Για να την εκφράσει. Για να την αφηγηθεί.

Ο λογοτεχνικός χώρος θα επέτρεπε έτσι τη βία μέσω της αναγωγής της στην ποίηση.

10

Η θυσία είναι μία από τις παλαιότερες τελετές που έχει βρει η κοινότητα προκειμένου να διαχειριστεί τη συλλογική βία. Και είναι, χωρίς αμφιβολία, μια από τις πιο θεαματικές πράξεις βίας, αλλά αναγκαία για τον καθαρμό της πόλης. Για τη σωτηρία της. Για τη λύτρωσή της.

Η τελετουργική διαδικασία είναι πάντα η ίδια.

Πρώτη φάση. Η κοινότητα ξεκινά πάντοτε υποδεικνύοντας ένα θύμα: τον λεπρό, τον αιρετικό, τη μάγισσα, την πόρνη, τον Εβραίο, τον ναρκομανή, τον σχιζοφρενή, τον οροθετικό, την τραβεστί, τον λαθρομετανάστη, τον φυματικό, την αδερφή, τον αιμομίκτη.

Δεύτερη φάση. Μόλις επιλεγεί το θύμα, πρέπει να γίνει η αναγνώριση, η σήμανση, η διάκρισή του. Το κίτρινο αστέρι που το ναζιστικό καθεστώς υποχρέωσε όλους τους Εβραίους άνω των έξι ετών να φορούν το 1941 είναι ένα ξεκάθαρο παράδειγμα: ο ένοχος πρέπει να είναι ορατός.

Τρίτη φάση. Αμέσως μετά τον καθορισμό και τη σήμανση, ακολουθεί η γιορτή της θυσίας, που τελείται σε χώρους θεάματος: πυρές, γκιλοτίνες, εξέδρες, ηλεκτρικές καρέκλες, τοίχοι για εκτελεστικά αποσπάσματα, ηλεκτροσόκ, θάλαμοι αερίων, λοβοτομές και χημικοί ευνουχισμοί. Ο εορτασμός του εξιλασμού έχει επιδείξει ικανότητες προσαρμογής σε κάθε εποχή. Η γιορτή μπορεί να διαρκέσει μέρες, εβδομάδες, μήνες. Και πρέπει να είναι εντυπωσιακή, επειδή ο εξιλασμός θα επιτρέψει την επιστροφή στην τάξη.

Τέταρτη φάση. Η κοινότητα, έχοντας αποκαταστήσει την τάξη, ηρεμεί για ένα διάστημα μέχρι να βρεθεί ένα νέο θύμα, ένας νέος ένοχος, και τότε όλα μπορούν να ξεκινήσουν από την αρχή.

Σε τελευταία ανάλυση, πρόκειται για ένα είδος φαύλου κύκλου της βίας: ένα είδος αιώνιας επιστροφής από την οποία η ιστορία δεν έχει ποτέ απελευθερωθεί.

Ο πρώτος τόπος θυσίας που εμφανίζεται στα παλαιότερα εβραϊκά κείμενα είναι ο βράχος. Αυτή ήταν η πρώτη διάταξη, το πρώτο σκηνικό του εξιλαστήριου θεάματος. Ο πρώτος τόπος όπου η κόψη ενός μαχαιριού μάς έκοβε ωραία τον λαιμό ώστε να αιμορραγήσουμε μέχρι την τελευταία ρανίδα.

13

Σε όλα τα ιδρυτικά κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας θα συναντήσουμε την εξύμνηση και τον εορτασμό της βίας.

Ξεκινήσαμε να γράφουμε ιστορίες όταν οι Σουμέριοι θέλησαν να ψυχαγωγηθούν με τις μάχες του Γκιλγκαμές και όταν, στο κέντρο της λεκάνης της Μεσογείου, μια κοινότητα ποιητών που κατάγονταν από αιχμαλώτους πολέμου αποφάσισαν να ψυχαγωγηθούν με τη μνημειώδη καταστροφή της Τροίας και τις μεγαλειώδεις καταιγίδες του Αιγαίου.

Ο εορτασμός της βίας είναι στο DNA της τέχνης που ασκούμε.

Εορτάζουμε δεν σημαίνει ότι προωθούμε, ούτε κατακυρώνουμε, ούτε υποκινούμε, αλλά μάλλον εορτάζουμε υποδηλώνει ότι αναθυμούμαστε, δηλαδή: ανακαλούμε και αναβιώνουμε. Η λογοτεχνία, κατά κάποιον τρόπο, είναι η τέχνη τού ανακαλείν στη μνήμη αυτή τη βία που μας ορίζει ως ανθρώπους και που αναστέλλει τη μονότονη, ήσυχη και ασήμαντη ζωή που ζούμε.

Η απαρίθμηση των ατελείωτων λογοτεχνικών επεισοδίων στα οποία παρακολουθούμε τη γιορτή της βίας εκτείνεται σχεδόν στο άπειρο. Μπορώ να επιχειρήσω έναν κατάλογο:

Η κτηνώδης δολοφονία του Αγαμέμνονα.
Η ατμομηχανή στην Άννα Καρένινα.
Η πτώση του οίκου των Άσερ.
Η σπαρακτική μελαγχολία της Οφηλίας.
Το μαχαίρωμα του Καίσαρα στο συκώτι.
Οι πέντε μοιραίες βολές του Μερσώ.
Το τσεκούρι του Ρασκόλνικωφ.
Η περόνη της Ιοκάστης καθώς εισδύει στα μάτια του Οιδίποδα.
Η επιδημία χολέρας που μολύνει το σώμα του Άσενμπαχ.
Το διψασμένο στιλέτο του Μακμπέθ.
Το ιδιόρρυθμο μηχάνημα της σωφρονιστικής αποικίας.
Το μαχαίρι του Γαμπρού, που μόλις χωράει σ’ ένα χέρι.
Ο σκυλίσιος ευνουχισμός του Κουέγιαρ.
Οι δοκιμασίες του Δρ. Φρανκενστάιν.
Η αδόκητη αυτοχειρία της Διδώς.
Η αχαλίνωτη φιλοδοξία του Ραστινιάκ.
Η πανώλη που μαστίζει τη Φλωρεντία.
Η οξεία νευρασθένεια της Μπλανς Ντυμπουά.
Οι πόλεμοι που ρήμαξαν το Μακόντο.
Το μαντίλι της Δυσδαιμόνας.
Οι κραυγές στο κελί του Μοναστηριού της Πάρμας.
Τα πουλιά που κατασπαράζουν το πτώμα του Πολυνείκη.
Το σώμα της Τόσκα καθώς πέφτει στο κενό.
Η τερατώδης μεταμόρφωση του Γκρέγκορ Σάμσα.
Η απεγνωσμένη συμφωνία που κλείνει ο Φάουστ.
Το ξεπάτωμα του βυσσινόκηπου.
Ο μη ερχομός του Γκοντό.
Το εγχειρίδιο του Φιλισταίου που διατρυπά το μάτι του Σαμψών.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Η τριλογία Εξομολογήσεις του Σέρχιο Μπλάνκο απαρτίζεται από τρία κείμενα, που προσεγγίζουν τρία μείζονα θέματα: τον έρωτα, τη βία και τον θάνατο.

Όπως λέει ο ίδιος ο συγγραφέας: «Επέλεξα να προσδιορίσω αυτό το είδος γραφής με τον όρο διαλέξεις αυτομυθοπλασίας, δεδομένου ότι πρόκειται για υλικά όπου τέμνονται δύο ρητορικοί τρόποι οι οποίοι, εκτός από αντίθετοι, είναι και ανταγωνιστικοί: η διάλεξη και η αυτομυθοπλασία. Η διάλεξη αυτομυθοπλασίας είναι επομένως η τέχνη τού να συνδυάζεις το αντικειμενικό και το υποκειμενικό, το δημόσιο και το προσωπικό. Το αποτέλεσμα καταλήγει σε έναν λόγο υβριδικό: Πάντα ένιωθα συνεπαρμένος από την ομορφιά του κένταυρου, που είναι άλογο και άνθρωπος συνάμα».

Η διάλεξη «Θεία επινόηση ή ο εορτασμός του έρωτα» δεν αποτελεί απλώς εγκώμιο του έρωτα, της αγάπης, για όλη την τέρψη και την ηδονή που προσφέρει, αλλά διερευνά κι εκείνες τις σκοτεινές περιοχές που τον καθιστούν μια μαρτυρική και συντριπτική εμπειρία.

Η διάλεξη «Τα άνθη του κακού ή ο εορτασμός της βίας» δεν περιορίζεται στην προφανή καταδίκη της βίας, αλλά αντιμετωπίζει το σύνθετο αυτό ζήτημα από την πλευρά της λογοτεχνίας, διαφεύγοντας έτσι τον ευνουχισμό της ηθικής, για να προεκταθεί με απόλυτη ελευθερία στο ποιητικό.

Η διάλεξη «Memento mori ή ο εορτασμός του θανάτου» μιλά για τον θάνατο ως φόβο και οδυνηρή βίωση της απώλειας, ενώ ταυτόχρονα τον προσεγγίζει με ηρεμία, ελαφρότητα και ομορφιά, φέρνοντάς μας πιο κοντά σε μια γαλήνια ιδέα του θανάτου. 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

O Γαλλο-Ουρουγουανός θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης Σέρχιο Μπλάνκο (Sergio Blanco) έζησε τα παιδικά και τα εφηβικά του χρόνια στο Μοντεβιδέο και σήμερα κατοικεί στο Παρίσι. Μετά τις σπουδές του στην κλασική φιλολογία, αποφάσισε να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη συγγραφή και τη σκηνοθεσία θεάτρου. Τα έργα του έχουν τιμηθεί επανειλημμένα με σημαντικά βραβεία, μεταξύ των οποίων το Εθνικό Βραβείο Δραματουργίας της Ουρουγουάης, το Premio Florencio Καλύτερου Δραματουργού και το Διεθνές Βραβείο Casa de las Américas. Το 2017 και το 2020, τα έργα του Tebas Land και La ira de Narciso έλαβαν στο Λονδίνο το βραβείο Award Off West End. Από τους πιο γνωστούς του τίτλους είναι τα έργα Slaughter, .45', Kiev, Barbarie, Kassandra, El salto de Darwin, Tebas Land, Ostia, La ira de Narciso, El bramido de Düsseldorf, Cuando pases sobre mi tumba, Tráfico και Tierra. Τα περισσότερα έργα του έχουν μεταφραστεί, σε δεκαπέντε και πλέον γλώσσες, και έχουν εκδοθεί σε πολλές χώρες. Τον Μάρτιο του 2022 σκηνοθέτησε το έργο του Zoo στο Μιλάνο, στο περίφημο Teatro Piccolo. Τα τελευταία χρόνια οι παραστάσεις του έχουν παρουσιαστεί σε διεθνή φεστιβάλ όλου του κόσμου, ενώ τα έργα του έχουν ανέβει στις πέντε ηπείρους, καθιστώντας τον Sergio Blanco έναν από τους πλέον πολυπαιγμένους ισπανόφωνους δραματουργούς της εποχής του.