Πεζογράφοι και ποιητές εύχονται στην Book Press με ένα διήγημα ή ένα ποίημα γραμμένο ειδικά για τους αναγνώστες μας. Μια λέξη τα ενώνει: «δέκα». Σήμερα, ο Θωμάς Συμεωνίδης.
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Αναμνήσεις από την Τελευταία Έκθεση Φουτουριστικής Ζωγραφικής 0.10
Η έκθεση 0.10 (Μηδέν Δέκα). Μάλιστα. Τη σκέφτομαι όλο και πιο συχνά. Δεν την είδα ποτέ αλλά τι σημασία μπορεί να έχει αυτό; Ήταν στο Πέτρογραντ. Στη γκαλερί Dobycina από τις 19 Δεκεμβρίου 1915 μέχρι τις 16 Ιανουαρίου του 1916. Εκεί εκτέθηκε για πρώτη φορά το «Μαύρο Τετράγωνο» του Κάζιμιρ Μάλεβιτς, που δεν το έλεγαν όμως έτσι ακόμα τότε, αλλά «Τετράπλευρο». Τι ονομασία και αυτή. Το είδα πάντως το «Μαύρο Τετράγωνο» στις 13 Φεβρουαρίου 2017. Μου είχε φανεί μικρό και ταλαιπωρημένο και επίσης δεν είχα καταλάβει αν ήταν καλό ή κακό που δεν είχε εκτεθεί μόνο του αλλά ήταν μαζί με άλλα δύο έργα στον ίδιο τοίχο και άλλα τόσα στην ίδια αίθουσα και άλλα τόσα στις άλλες αίθουσες. Είχα κάνει μάλιστα και μια ανάρτηση: «Δύο ώρες και κάτι αναμονής για την είσοδο στην έκθεση της συλλογής Chtchoukine στην οποία περιλαμβάνεται και το "Μαύρο Τετράγωνο" του Μάλεβιτς. Ανάμεσα στις πολλές ανταμοιβές και η παρακάτω φράση την οποία ένιωσα ότι θα κουβαλώ για πολύ καιρό μέσα μου, αν δεν την κουβαλούσα ήδη: "Αισθάνεστε ότι κάτι σας έχει δηλητηριάσει, αλλά την ίδια στιγμή κάτι αφυπνίζεται μέσα σας", Alexandre Benoît, 1912».
Στον Μάλεβιτς αποδίδεται ο τίτλος της έκθεσης 0.10. Αυτός ήταν που τον σκέφτηκε. Το δέκα για τους δέκα καλλιτέχνες που συμμετείχαν στην έκθεση. Το μηδέν όμως; Το μηδέν των μορφών, θα μας πει ο Μάλεβιτς. Δέκα καλλιτέχνες που με το έργο τους κατάφεραν να περάσουν αυτό το μεταίχμιο που είναι το μηδέν των μορφών.
Ας μην πούμε πολλά όμως, μόνο τα απαραίτητα. Στον Μάλεβιτς αποδίδεται ο τίτλος της έκθεσης 0.10. Αυτός ήταν που τον σκέφτηκε. Το δέκα για τους δέκα καλλιτέχνες που συμμετείχαν στην έκθεση. Το μηδέν όμως; Το μηδέν των μορφών, θα μας πει ο Μάλεβιτς. Δέκα καλλιτέχνες που με το έργο τους κατάφεραν να περάσουν αυτό το μεταίχμιο που είναι το μηδέν των μορφών. Στο «Μαύρο Τετράγωνο» (που δεν ονομαζόταν όμως ακόμα έτσι στο πλαίσιο της έκθεσης 0.10) ο Μάλεβιτς θα υποστηρίξει ότι βλέπει το μηδέν των μορφών, ότι μέσα από το «Μαύρο Τετράγωνο» πήγαμε στο μηδέν των μορφών. Σε ένα κείμενό του με τίτλο «Από τον Κυβισμό και τον Φουτουρισμό στον Σουπρεματισμό» που χρησιμοποιήθηκε επίσης στον κατάλογο της έκθεσης 0.10 διαβάζουμε: «Μεταμορφώθηκα στο μηδέν των μορφών, θα πει, έφτασα πέρα από το μηδέν, δηλαδή στον Σουπρεματισμό. Νικημένο από τον Σουπρεματισμό, το μπλε του ουρανού διατρυπήθηκε, και διείσδυσε μέσα στο λευκό, την πραγματική αναπαράσταση του απείρου». Όσο για τον Σουπρεματισμό (μπορεί ο όρος να τρομάζει αλλά καλύτερα ας μην τρομάζει) επινοήθηκε από τον Μάλεβιτς πάλι για να περιγράψει έργα όπως το «Μαύρο Τετράγωνο». Σε ένα γράμμα του στον φίλο του και ζωγράφο Μιχαήλ Ματιούσιν με ημερομηνία (ας είμαστε ακριβείς κάποιες φορές, βοηθάει) 24 Σεπτεμβρίου 1915 θα πει: «Νομίζω πως Σουπρεματισμός είναι ο πιο κατάλληλος όρος». Οι καταβολές του όρου Σουπρεματισμός μπορούν να ανιχνευθούν στα πολωνικά, τη μητρική γλώσσα του Μάλεβιτς, και από εκεί, στα λατινικά της Καθολικής λειτουργίας: Supremacia που σημαίνει ανωτερότητα, κυριαρχία. Αυτή η ανωτερότητα, στα πρώτα στάδια του Σουπρεματισμού ήταν συνδεμένη με την ενέργεια του χρώματος στη ζωγραφική. Στην πορεία, ο όρος έφτασε να δηλώνει κάτι πιο διευρυμένο: τη μορφογενετική δύναμη και τη δυνατότητα του Σουπρεματισμού να έχει εφαρμογή σε κάθε μορφή τέχνης και ακόμα πιο πέρα, να έχει εφαρμογή στην καθημερινή ζωή.
Η έκθεση 0.10 λοιπόν είναι η επίσημη αφετηρία του Σουπρεματισμού και το «Μαύρο Τετράγωνο» (που δεν το έλεγαν όμως έτσι ακόμα τότε) η μήτρα των μορφών, η μορφή μέσα από την οποία μπορούν να παραχθούν όλες οι άλλες μορφές (σύμφωνα με τον Μάλεβιτς πάντα). Είμαστε λοιπόν στην επικράτεια της καθαρής δημιουργίας: το μηδέν η δημιουργία, το δέκα ο αριθμός των δημιουργών. Αυτό ήταν άλλωστε και το concept της επικοινωνίας της έκθεσης στον τύπο της εποχής. Η επιλογή του δέκα για τον τίτλο της έκθεσης είχε και άλλους συμβολισμούς που συνδέονται με τη ρωσική γλώσσα και την καθημερινή της χρήση αλλά καλύτερα ας μην σταθούμε πολύ σε αυτό. Ο Ιβάν Πούνι, ζωγράφος επίσης και με συμβολή στην επιμέλεια της έκθεσης, μιλώντας έξι χρόνια αργότερα σε έντυπο του Βερολίνου για τις αναμνήσεις του από τον τίτλο της έκθεσης, θα αναφερθεί σε αυτόν ως Μηδέν Μηδέν Ένα (0.01) και όχι ως Μηδέν Δέκα (0.10) όπως ήταν στην πραγματικότητα ο τίτλος της έκθεσης. Το λάθος του Πούνι είναι δηλωτικό της έμφασης της έκθεσης στο μηδέν και όχι στο δέκα (αυτό βέβαια σε τίποτα δεν αφαιρεί από το σημαντικό γεγονός που είναι τα δέκα χρόνια λειτουργίας της Bookpress) και στον συμβολισμό που έχει το μηδέν για τη δημιουργία.
Ας πούμε και αυτό επίσης, δεν είναι χωρίς σημασία. Στη φουτουριστική όπερα, «Νίκη πάνω στον Ήλιο», που παρουσιάστηκε το 1913 και τα σκηνικά της οποίας επιμελήθηκε ο Μάλεβιτς, το δέκα έχει και πάλι ένα συμβολικό ρόλο. Συνδέεται το δέκα με αυτή τη νέα χώρα (όπως παρουσιάζεται από την υπόθεση του έργου) όπου βασιλεύουν οι νόμοι της νέας λογικής που ευαγγελίζεται μέσω της τέχνης του ο Μάλεβιτς και αυτή η χώρα έχει την ονομασία, η δέκατη χώρα. Ας πούμε και αυτό και τέλος. Ο Μάλεβιτς συνδεόταν με πολλούς καλλιτέχνες και ο Πάβελ Φιλόνοφ ήταν ένας από αυτούς. Τον εκτιμούσε ο Μάλεβιτς αλλά έκρινε ότι παρέμενε ο Φιλόνοφ προσκολλημένος ακόμα στον Φουτουρισμό και γι' αυτόν τον λόγο δεν τον συμπεριέλαβε στην έκθεση 0.10. Το απόλυτο κριτήριο του Μάλεβιτς ήταν η πρωτοπορία και η φιλία δεν μπορούσε να επηρεάσει σε καμία περίπτωση τις βασικές αισθητικές επιλογές του Μάλεβιτς. Σε μια ανάλογη περίπτωση, φίλος του Μάλεβιτς και καλλιτέχνης ο οποίος ζητούσε επίμονα να λάβει μέρος στην έκθεση 0.10, ο Μάλεβιτς απάντησε (μέσω αλληλογραφίας): «Ο νεωτερισμός του καινούριου ρεύματος (αναφέρεται ο Μαλεβιτς σε αυτό που θα παρουσιαστεί στην έκθεση 0.10) δεν έχει τίποτα το κοινό με τους παλιούς κυβοφουτουριστές. Τα τοπία σας δεν έχουν την παραμικρή σχέση».
* Ο ΘΩΜΑΣ ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μυθιστόρημα» (εκδ. Γαβριηλίδης).
