«Καντίντ ή η αισιοδοξία» - Το φιλοσοφικό σαλόνι του Βολταίρου στο θέατρο Πόρτα

«Κάθε άνθρωπος γεννιέται είτε για να σπαράζει από αγωνία
είτε για να βυθίζεται στη χαύνωση της πλήξης».
Βολταίρος

«Ο όρος sensus communis σήμαινε για τους Ρωμαίους όχι μόνο κοινός νους, αλλά και ανθρωπιά και ευαισθησία. Σήμερα ο όρος υποδηλώνει τη χυδαία, κοινή λογική», γράφει ο Βολταίρος στο Φιλοσοφικό Λεξικό (Αθήνα, Στάχυ, 2001). Ο κοινός νους υποδηλώνει, ενίοτε, τον εύπιστο, ή και τον βλάκα: Καντίντ ή η αισιοδοξία του Βολταίρου, σε διασκευή και λαμπρή σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου, στο θέατρο Πόρτα, σε συμπαραγωγή με το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κοζάνης. Ο φιλομαθής και αφελής Καντίντ διαθέτει τον περίφημο «κοινό νου», διδάσκεται από τις περιπέτειές του και σταδιακά από επώνυμος ήρωας μεταμορφώνεται σε φιλόσοφο, όπως ο Τηλέμαχος του Φενελόν. Οι διάλογοι του κειμένου εντάσσονται στη φιλοσοφική αναζήτηση του 18ου αιώνα πάνω στον φαταλισμό και την ύπαρξη του Κακού. Για μιαν ακόμη φορά η πεζογραφία ανατροφοδοτεί το θεματολόγιο του θεάτρου.Ιστορικό-φιλοσοφικό πλαίσιο του έργου

Ο Καντίντ διατρέχει την υδρόγειο κατασκευάζοντας νοητούς άξονες: Βεστφαλία στον Βορρά, Περού στη Δύση, Βενετία στον Νότο, Κωνσταντινούπολη στην Ανατολή: αυτοί είναι οι κυριώτεροι τόποι όπου εκτυλίσσεται η αφήγηση και όπου θα λάβει χώρα το μυητικό ταξίδι του ήρωα.

Όταν γράφει το «Καντίντ» ο Βολταίρος (François-Marie Arouet) είναι επηρεασμένος από δυο ιστορικά γεγονότα: πρώτο, από τον καταστροφικό σεισμό της Λισαβόνας, την 1η Νοεμβρίου του 1755, και δεύτερο, από την αρχή του Επταετούς Πολέμου (1756). Το 1755 ένας ισχυρός σεισμός πλήττει τις ακτές της Πορτογαλίας και ισοπεδώνει τη Λισαβόνα. Μαζί με τις επιδημίες και το τσουνάμι της ίδιας χρονιάς, πάνω από 100.000 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους, αριθμός που αντιστοιχεί στο μισό του πληθυσμού της πόλης και στο ένα τρίτο του πληθυσμού της Πορτογαλίας. Ο σεισμός έχει τεράστιο αντίκτυπο σε ολόκληρη την Ευρώπη και οι θεολόγοι της εποχής, σε προφανή αμηχανία, δεν μπορούσαν να εξηγήσουν πώς η οργή του Θεού ξέσπασε σε μια πόλη πιστών καθολικών με αναρίθμητες εκκλησίες που κατέρρευσαν στη στιγμή, τη μέρα της θρησκευτικής εορτής των Αγίων Πάντων. Ο Βολταίρος στέλνει ένα ποίημά του στη Λισαβόνα που χάθηκε: «Poème sur la désastre de Lisbonne» στον Ρουσσώ κι εκείνος του απαντά με μιαν επιστολή περί της Θείας Πρόνοιας.

Ο Βολταίρος εξομολογείται, στο ένατο βιβλίο των Confessions του, ότι το φιλοσοφικό μυθιστόρημα «Καντίντ» θα ήταν η απάντησή του στην επιστολή αυτήν του Ρουσσώ. Το έργο δημοσιεύθηκε στη Γενεύη το 1759, δήθεν μεταφρασμένο εκ της Γερμανικής από κάποιον υποτιθέμενο Δόκτορα Ραλφ. Ένα χρόνο μόλις πριν είχε δημοσιευθεί η «Encyclopédie» των Ντιντερό και Ντ’ Αλαμπέρ, στην οποία συμμετείχε και ο Βολταίρος. Ο Καντίντ διατρέχει την υδρόγειο κατασκευάζοντας νοητούς άξονες: Βεστφαλία στον Βορρά, Περού στη Δύση, Βενετία στον Νότο, Κωνσταντινούπολη στην Ανατολή: αυτοί είναι οι κυριώτεροι τόποι όπου εκτυλίσσεται η αφήγηση και όπου θα λάβει χώρα το μυητικό ταξίδι του ήρωα. Η αφήγησή του μετατρέπεται σε γλωσσική imago και, στη συγκεκριμένη θεατρική διασκευή, μεταστρέφεται σε θεατρική ενέργεια επί σκηνής.

Ένας εικονικός χάρτης μύησης

Ο Θωμάς Μοσχόπουλος εμπλουτίζει μια παράσταση με κείμενα που κρίνει ότι φωτίζουν την κεντρική ιδέα, κείμενα παραβολικού χαρακτήρα αλλά και ανεκδοτολογικού χιούμορ, χωρίς να βαρυφορτώνει τους ηθοποιούς του με άκρατο βερμπαλισμό.

Το κάθε τι στην παράσταση του κύριου Μοσχόπουλου είναι καλά σταθμισμένο: η απολυταρχία της Κωνσταντινούπολης αντιστοιχεί, σε πρόχειρη αντιστοίχιση, στον δεσποτισμό των Ιησουϊτών μοναχών γερμανικής καταγωγής που εμπλέκονταν στον πόλεμο της Παραγουάη. Σε μιαν εποχή όπου ο Διαφωτισμός άρχιζε με πολύ πιο σίγουρα βήματα να καθορίζει το πνευματικό και κοινωνικό πλαίσιο του ευρωπαϊκού χώρου, ο Καντίντ είναι η σθεναρή απάντηση στον γερμανό επινοητή του απειροστικού λογισμού Λάιμπνιτς, που υποστήριζε ότι «ο κόσμος μας είναι ο καλύτερος από ένα σύνολο πιθανών κόσμων» και ότι «η Θεία Πρόνοια πάντα φροντίζει για το καλό μας». Ο Βολταίρος τοποθετείται κριτικά έναντι της «αποκατεστημένης αρμονίας» και του στείρου, παθητικού οπτιμισμού του Λάιμπνιτς, πιθανόν για να αντιταχθεί στην ερωμένη του Εμιλί ντι Σατελέ, μια φανατική οπαδό του γερμανού φιλοσόφου.

Η παράσταση δανείζεται πολλές φράσεις από salons της εποχής, από αποφθέγματα που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής, ως ευφυολογήματα. Ο Θωμάς Μοσχόπουλος εμπλουτίζει μια παράσταση με κείμενα που κρίνει ότι φωτίζουν την κεντρική ιδέα, κείμενα παραβολικού χαρακτήρα αλλά και ανεκδοτολογικού χιούμορ, χωρίς να βαρυφορτώνει τους ηθοποιούς του με άκρατο βερμπαλισμό αλλά επιτρέποντάς τους να κινηθούν, να μεταμφιεστούν, να παίξουν με τους κώδικες του «καθαρού» θεάτρου. Τα «πειραγμένα» κρινολίνα της Κλαίρ Μπρέισγουελ, οι περούκες και το λευκό μακιγιάζ, και οι χάρτινες φιγούρες παλιών βιβλίων που κινούνται σε ένα κουκλοθέατρο διαρκούς αλλαγής σκηνικού (έξοχη η ιδέα της Ευαγγελίας Θεριανού), ακόμη και κάποια αισθησιακή γυμνότητα στις διονυσιακές σκηνές του Ελ Ντοράντο, επιτρέπουν τη νοερή μεταφορά του θεατή στα τοπία της μυητικής περιπλάνησης του Καντίντ, ενώ υπογραμμίζουν, παράλληλα, τον αμιγώς αφηγηματικό χαρακτήρα της περιπλάνησης και τη σύμβαση σε σχέση με την πραγματικότητα του αφηγητή. Έτσι συνάπτεται ένα έξυπνο λεκτικό παιχνίδι διαρκούς εισόδου και εξόδου στο και από το αφηγηματικό σύμπαν του Βολταίρου.

Στο σαλόνι της Μαρκησίας ντε Παρλινιάκ

Ντυμένος με τυρολέζικο καπελάκι και σορτσάκι, ο Μιχάλης Συριόπουλος ενσαρκώνει με άψογη άρθρωση και μειλίχιο χαμόγελο τον ρόλο του Καντίντ, παίζοντας με τις ποιότητες της σκηνικής πραγματικότητας και καλά «ενορχηστρωμένος» με τα υπόλοιπα έξι μέλη του θιάσου.

Η παράσταση δίνει έναρξη στην εξιστόρηση πιάνοντάς την από το μεσαίο κεφάλαιο του βιβλίου του Βολταίρου, το πιο «δημοσιογραφικό» θα λέγαμε σε σημερινή ορολογία. Η δράση επικεντρώνεται στο σαλόνι της Μαρκησίας ντε Παρλινιάκ (εξαιρετική η Ελένη Βλάχου στον ρόλο): «Καλώς ήρθατε στο Φιλοσοφικό-ψυχαγωγικό-χαρτοπαικτικό-διαφωτιστικό μας Σαλόνι Μεσιέ Καντίντ. Πάντα χαιρόμαστε να συμπεριλαμβάνουμε νέους ανθρώπους στην παρέα μας. Ανθρώπους που έχουν κάτι καινούργιο να μας αφηγηθούν, να μας διδάξουν, να μας επιμορφώσουν, θα έλεγα».

Η αγαθή ψυχή (candida anima) ενός ευγενούς νέου τού υπαγορεύει να παραμείνει στη φάση της παθητικής αποδοχής των διδαχών του δασκάλου του, καθώς ζει περιχαρακωμένος πνευματικά από το σκηνικό του πύργου του βαρόνου στη Βεστφαλία: ντυμένος με τυρολέζικο καπελάκι και σορτσάκι, ο Μιχάλης Συριόπουλος ενσαρκώνει με άψογη άρθρωση και μειλίχιο χαμόγελο τον ρόλο του Καντίντ, παίζοντας με τις ποιότητες της σκηνικής πραγματικότητας και καλά «ενορχηστρωμένος» με τα υπόλοιπα έξι μέλη του θιάσου. 

Οι ηθοποιοί της παράστασης είναι ο ένας καλύτερος από τον άλλον. Γύρω από τον Καντίντ κινούνται τα πρόσωπα του Κακάμπο, valet του Καντίντ (ο Παντελής Βασιλόπουλος ξεκαρδιστικός στον ρόλο), της απαισιόδοξης Γριάς [1], της Κυνεγόνδης που αποδίδει η Ευσταθία Τσαπαρέλη, του ιησουίτη βαρόνου Θούντερ-τεν Τρονκ, επαρχιώτη ευγενούς από τη Βεστφαλία που θέλει να αποκλείσει τον Καντίντ από τη γερμανική αριστοκρατία, της Πακέτ, κυρίας επί των τιμών του βαρόνου, του ολλανδού Ιάκωβου τού Αναβαπτιστού, με τον οποίον ο Καντίντ θα μπαρκάρει για Λισαβόνα, του γιου του βαρόνου (Δημήτρης Φουρλής), του Μαρτέν (Βασίλης Κουλακιώτης), του πλούσιου δον Ισαάκ Ποκοκουράντε (στη βιβλιοθήκη του μας ξεναγεί με ξεκαρδιστικό τρόπο ο Φοίβος Συμεωνίδης) και του δασκάλου του Πανγκλός, φιλοσόφου που διδάσκει την «μεταφυσικο-θεολογικο-κοσμολονοικολογική» θεωρία του Λάιμπνιτς (Μάνος Γαλάνης). 

Ο τόπος κατάληξης του ταξιδιού και ο Ορθός Λόγος

Μόνο μέσα στο νέφος της ψευδαίσθησης του έρωτα λειτουργεί, τελικά, ο κοινός νους. Να είναι, αυτός ο χαρακτήρας, ο πρόδρομος του Ηλίθιου του Ντοστογιέβσκη;

Σε όλο το ταξίδι τους ο Καντίντ, ο βαρόνος, ο Πανγκλός, ο Μαρτέν και ο Κακάμπο συζητούν σχετικά με την αιτιότητα στο σύμπαν, τη φύση του κακού, την Αναγκαιότητα και την Ελευθερία, το πώς θα μπορούσε να απαλυνθεί η βεβαρυμένη συνείδηση ενός κατάδικου στις τουρκικές γαλέρες. Το πρώτο πράγμα που αντικρίζει ο Καντίντ πλησιάζοντας τις ακτές της Τρανσυλβανίας είναι η Κυνεγόνδη που, μαζί με τη Γριά, απλώνουν πετσέτες για να στεγνώσουν. Η όμορφη Κυνεγόνδη δεν έχει ιδέα για το πόσο έχει ασχημήνει. Οι ευγενείς, τα θρησκευτικά τάγματα, διάφοροι επιτηδευματίες της εποχής, η Ακαδημία Επιστημών των Παρισίων και τα θέματά της, το σύστημα δικαιοσύνης της Γαλλίας και ο πόλεμος, όλα αυτά είναι τα θέματα που απασχολούν τον Βολταίρο στο «Καντίντ», αυτό το picaresque εγκώμιο κατά της μωρίας των συγχρόνων του. Μόνο υπό το πρίσμα του έρωτα κατακτάται η απόλυτη αθωότητα, η προσήκουσα αφέλεια, ο ανόθευτος πρωτογονισμός τύπου Ελ Ντοράντο. Μόνο μέσα στο νέφος της ψευδαίσθησης του έρωτα λειτουργεί, τελικά, ο κοινός νους. Να είναι, αυτός ο χαρακτήρας, ο πρόδρομος του Ηλίθιου του Ντοστογιέβσκη;

«Ήρθε η ώρα να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας», λέει ακτιβιστικά ο Καντίντ και κλείνει το έργο. Και αυτός είναι ο ορισμός της κοινής λογικής. Γιατί, όπως δηλώνει και ο φιλόσοφος Πανγκλός: «Όλα τα γεγονότα αλληλοσυνδέονται στα πλαίσια του καλύτερου των κόσμων που θα ήταν δυνατό να υπάρξει. Γιατί, τελικά, εάν δεν σας είχαν διώξει με τις κλωτσιές από τον πύργο εξαιτίας των συναισθημάτων σας για τη δεσποινίδα Κυνεγόνδη, εάν δεν είχατε περάσει από την Ιερά Εξέταση, εάν δεν είχατε χάσει όλα τα πρόβατα που είχατε φέρει από τη χώρα του Ελ Ντοράντο, δεν θα μπορούσατε τώρα να τρώτε ζαχαρωτά κυδώνια και φυστίκια!».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

[1] Η λειτουργία αυτής της θεατρικής περσόνας (parrain ή marraine) βασίζεται στον μυστικό ψυχικό σύνδεσμο ανάμεσα σε μια κόρη και στη Νόνα που τη μεγαλώνει. Σε κάποιες γαλλικές επαρχίες αυτή η ψυχική συγγένεια συνεπάγεται τη νεανική εκμυστήρευση και την εμπιστοσύνη της κόρης προς τη νταντά.