alt

Για την παράσταση του Thomas Bernhard Ο θεατροποιός, σε σκηνοθεσία Ακύλλα Καραζήση, η οποία παρουσιάζεται στο Θέατρο Πόρτα.

Του Νίκου Ξένιου

Το ντεμπούτο του στο θέατρο ο Τόμας Μπέρνχαρντ το έκανε το 1970 στο Αμβούργο με το γκροτέσκο Μια γιορτή για τον Μπόρις (Ein Fest für Boris), που παραπέμπει στο θέατρο του παραλόγου και είναι το πρώτο μέρος μιας τριλογίας, τα δύο άλλα έργα της οποίας έχουν ανέβει στην ελληνική θεατρική σκηνή: Ρίττερ, Ντένε, Φος και Θεατροποιός.

Στον Θεατροποιό, αυτός ο μέγας σαρκαστής του μεταπολεμικού κόσμου επιχειρεί ένα εκτενές, πικρόχολο και αυτοσαρκαστικό σχόλιο για την κεντρική Ευρώπη, τους παρηκμασμένους θεσμούς της και την πεπλανημένη της αντίληψη για την τέχνη και τη δημιουργία. Μια πολύ αξιόλογη σκηνοθεσία της μαύρης αυτής κωμωδίας από τον Ακύλλα Καραζήση στο θέατρο «Πόρτα», με τους Νίκο Χατζόπουλο, Νικήτα Αναστόπουλο, Δήμητρα Βλαγκοπούλου και Άρη Μπαλή, στην άψογη μετάφραση του Πέτρου Μάρκαρη.

«Η επαρχία είναι ο θάνατος της ψυχής»

Ένα κείμενο που αποτελείται, σχεδόν αποκλειστικά, από τα λόγια ενός γελωτοποιού, τον θλιβερό μονόλογο ενός κλόουν που καυχιέται διαρκώς, ενός άξιου συνεχιστή του καυχησιάρη στρατιωτικού (miles gloriosus) της αρχαίας ρωμαϊκής ατελανικής κωμωδίας.

Ο createur-auteur-acteur Μπρουσκόν φτάνει με τον γιο, την κόρη και τη γυναίκα του στο πανδοχείο της μικρής επαρχιακής πόλης Ούτσμπαχ για να ανεβάσει στο παραμελημένο της θέατρο το έργο του «Ο τροχός της Ιστορίας»: η φθορά του σώματος, ο φόβος της παράλυσης, η ανεπάρκεια των εκφραστικών μέσων, η έλλειψη ιστορικής γνώσης και θεματικού άξονα, η απουσία συνείδησης σχετικά με τη σύνθεση και τις προσλαμβάνουσες του κοινού, αλλά και η κρυπτοφασιστική νοοτροπία και η επιπόλαια, ρηχή προσέγγιση της ρητορεία του λόγου, όλα θα αναφανούν στον τεράστιο, απαιτητικό μονόλογο χωρίς απάντηση του Μπρουσκόν που γίνεται τοξικός ως ψυχαναγκαστική, ειλικρινής, de profundis εξομολόγηση, μηρυκάζει τη ματαίωση των ονείρων, την αδυναμία επικοινωνίας με τους άλλους και την περιφρόνηση γι’ αυτούς, τέλος δε συνθλίβεται από την ενδόμυχη πεποίθηση πως το «μεγάλο θεατρικό γεγονός» δεν θα λάβει ποτέ χώρα (όπως μαρτυρεί και η επαναλαμβανόμενη φράση του ήρωα: «Το ήξερα...το ήξερα», με την οποίαν αρχίζει και τελειώνει το κείμενο). Ένα κείμενο που αποτελείται, σχεδόν αποκλειστικά, από τα λόγια ενός γελωτοποιού, τον θλιβερό μονόλογο ενός κλόουν που καυχιέται διαρκώς, ενός άξιου συνεχιστή του καυχησιάρη στρατιωτικού (miles gloriosus) της αρχαίας ρωμαϊκής ατελανικής κωμωδίας. Επικεντρωμένος στη ματαίωση των σπουδαίων του θεατρικών του σχεδίων, αυτοαναιρείται διαρκώς, δυναμιτίζοντας τη γελοιότητα της επαρχιακής θεατρικής διοργάνωσης, καθώς όλα τον ενοχλούν: η υγρασία, το φαγητό, η ατμόσφαιρα, ο υπερβολικός φωτισμός, ακόμη και η ίδια του η υπεροπτική θεώρηση και η περιδινούμενη ματαιοδοξία του, της οποίας γίνεται τραγικός μάρτυρας ο ίδιος στο τέλος της παράστασης, που εκρήγνυται εν τη γενέσει της «μέσα στην παράσταση».

Στηλιτεύοντας την έπαρση όχι μόνο στον χώρο της τέχνης, μα και στην κεντροευρωπαϊκή κοινωνία με τα φασιστικά κατάλοιπα και τις οδυνηρές μνήμες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μπέρχαρντ αρχικά είχε γράψει ένα τρίωρο μονόλογο, προορισμένο για την ερμηνεία ενός ιδιαίτερα «δυνατού» ηθοποιού.

Στηλιτεύοντας την έπαρση όχι μόνο στον χώρο της τέχνης, μα και στην κεντροευρωπαϊκή κοινωνία με τα φασιστικά κατάλοιπα και τις οδυνηρές μνήμες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μπέρχαρντ αρχικά είχε γράψει ένα τρίωρο μονόλογο, προορισμένο για την ερμηνεία ενός ιδιαίτερα «δυνατού» ηθοποιού. Ήδη στο μυθιστόρημά του Παγωνιά (1963) είχε εξεικονίσει το παγερό αλπικό τοπίο που κυριαρχείται από τη βία και την ωμότητα. Ανάμεσα στα 1975 και τα 1982 δημοσίευσε την Αυτοβιογραφία του, τον Ανεψιό του Βίτγκενστάιν (Wittgensteins Neffe) και τους Ξυλοκόπους (Holzfällen), ενώ το 1986 το opus magnum του, την Εξολόθρευση (Auslöschung). Οι κυριότεροι χαρακτήρες του, που ο ίδιος τους αποκαλούσε Geistesmenschen, αποκηρύσσουν και αμφισβητούν όλες τις «βαρύνουσες» για την αυστριακή συνείδηση έννοιες, περιλαμβανόμενης της «Καθολικής-εθνικιστικής-σοσιαλιστικής» αντίληψης για την τέχνη και τη ζωή. Η εκτίμησή του για θεσμούς όπως το βιεννέζικο Burgtheater και για κάποιους ξεχωριστούς υπηρέτες της τέχνης, του υπαγορεύει τη συγγραφή έργων που θέτουν υπό αίρεσιν τους παράγοντες απομόνωσης και αυτοκαταστροφής των τελειομανών συμπατριωτών του, συνδέοντας την αναζήτηση της τελειότητας με τη στασιμότητα και τον θάνατο. Άξιοι επίγονοι των ηρώων του Ντοστογιέβσκη, του Κάφκα και του Μπέκετ, οι θεατρικοί του χαρακτήρες γράφτηκαν για ηθοποιούς όπως ο Μπρούνο Γκανζ, ο Μπέρναρντ Μινέτι, ο Γκερτ Φος, η Κίρστεν Ντένε και η Ίλσε Ρίτερ και έχουν εμπνεύσει σύγχρονους δημιουργούς, όπως τον αντιφατικό σκηνοθέτη Κλάους Πάιμαν και την Ελφρίντε Γιέλινεκ.

alt

Ηθοποιοί καρικατούρες και Ευρώπη παρωδία

Γελοίος και τραγικός μέσα στην ανεπάρκειά του, ο μπουφονικός αυτός θεατράνθρωπος βλέπει επί σκηνής να καταρρέει το μεγαλόπνοο, υπερφίαλο όραμά του.

Ο Μπέρνχαρντ θεωρούσε τη γερμανική γλώσσα «επιτηδευμένη, αδέξια και φριχτή, γλώσσα φοβερή που σκοτώνει ό,τι ελαφρύ και υπέροχο». Οι απόψεις του περί θεάτρου και ηθοποιών συγκεντρώνονται στον χαρακτήρα του Μπρουσκόν και γενικεύονται για το σύνολο των κοινωνικών θεσμών. Γελοίος και τραγικός μέσα στην ανεπάρκειά του, ο μπουφονικός αυτός θεατράνθρωπος βλέπει επί σκηνής να καταρρέει το μεγαλόπνοο, υπερφίαλο όραμά του. Επιχειρεί να διασταυρώσει μια σειρά από ετεροχρονισμένες αυταρχικές φιγούρες της ευρωπαϊκής ιστορίας: τον Ιούλιο Καίσαρα, τον Μέτερνιχ, τον Χίτλερ και τον Τσώρτσιλ, αλλά και προσωπικότητες της Φιλοσοφίας, τον Σπινόζα και τον Κίρκεγκωρ, και επιστήμονες όπως τη Μαρία Κιουρί. Μια παρωδία ιστορικότητας διατρέχει το εκφερόμενο από αυτές τις προσωπικότητες κείμενο, που μάλιστα είναι προορισμένο να ερμηνευθεί από τον σωματικά και πνευματικά ανάπηρο γιο του Φερούτσιο, που τον ερμηνεύει εξαιρετικά ο Άρης Μπαλής.

Στην πυρηνική οικογένεια θεατρωνών που κατασκευάζει -διάδοχο του μεσαιωνικού μπουλουκιού- ο Μπέρνχαρντ διατηρεί αξιακές παραδοχές μιας πατριαρχικής αφοσίωσης, μιας ανήμπορης, χοντροκομμένης και ατάλαντης συζύγου κι ενός «lebensmensch» («άνθρωπος της ζωής της») που θεωρεί ότι κρατά τα ηνία του θιάσου: στην παράσταση του κύριου Καραζήση βλέπουμε ένα βουβό γυναικείο πρόσωπο που διαρκώς βήχει να ερμηνεύει αυτήν τη σκιώδη φιγούρα υποταγμένης συζύγου, ερμηνευμένη από άντρα, διεκπεραιωτικά μόνο «στημένη» επί σκηνής για να λάβει χώρα το δράμα πίσω από μιαν αυτοσχέδια αυλαία και πάνω σε μια ράμπα που στήνεται εκ των ενόντων. Στην ετερογενή, αυτοσχεδιαστική ποιότητα του σκηνικού συμβάλλει πολύ έξυπνα και η φιγούρα ενός σχεδιασμένου ελαφιού (υποδηλωτική του ονόματος της πανσιόν), καθώς και μια ηθελημένα χαμηλής καλλιτεχνικής αξίας απεικόνιση του Χίτλερ, που ανασύρεται από την αποθήκη κι επιστρατεύεται αυτομάτως στη διοργάνωση της παράστασης. Ο ενδιάθετος μηδενισμός του κειμένου υπογραμμίζεται από την αδικαιολόγητη, υπερβολική περιφρόνηση του πατέρα-θεατρώνη προς όλον το θίασο που συνιστούν τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας του θεάτρου: αυτό το επιπλέον στοιχείο προσδίδει ένα ξεκαρδιστικό τόνο στο θέμα.

Τα εύσημα για την ανάληψη, άρτια διαχείριση, επί σκηνής απογείωση αυτής της «παρτιτούρας» που συνιστά ο ρόλος του Μπρουσκόν τα παίρνει ο εξαιρετικός Νίκος Χατζόπουλος, η συγκινητική ερμηνεία του οποίου καταγράφεται στα θεατρικά γεγονότα της χρονιάς.

Ο Νικήτας Αναστόπουλος στον ρόλο του ανεπαρκούς πανδοχέα πλάθει ένα χαρακτήρα υποτακτικό, δέσμιο της παθητικής επανάληψης και ρουτίνας, σιωπηρό και θυματοποιημένο μάρτυρα του ατελείωτου μονολόγου του Μπρουσκόν. Παγιδευμένος σε μιαν ομηρεία ακρόασης, ο ξενοδόχος αυτός δέχεται καταιγιστικά παράπονα και διαπιστώσεις που τον υποτιμούν αλλά δεν τον καταρρακώνουν, γιατί είναι φορέας της πλήρως αλλοτριωμένης συνείδησης. Την κόρη του Μπρουσκόν Σάρα, προσηλωμένη στον πατέρα της και μειωμένης νοημοσύνης, υποδύεται με χιούμορ η Δήμητρα Βλαγκοπούλου. Η σκηνοθεσία του Ακύλλα Καραζήση είναι άρτια, ρυθμική, σεμνή και παράλληλα πρωτότυπη, υπηρετεί δε απόλυτα τη διαγραφή της δονκιχωτικής προσωπικότητας του Μπρουσκόν αντιστρέφοντας τα ενδότερα της σκηνής με τον τρόπο της κάμερας του Βέντερς για να μας ταυτίσει με τον θλιβερό θίασο. Όμως τα εύσημα για την ανάληψη, άρτια διαχείριση, επί σκηνής απογείωση αυτής της «παρτιτούρας» που συνιστά ο ρόλος του Μπρουσκόν τα παίρνει ο εξαιρετικός Νίκος Χατζόπουλος, η συγκινητική ερμηνεία του οποίου καταγράφεται στα θεατρικά γεγονότα της χρονιάς.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Onassis Dance days 2024», στη Στέγη: Ουόρλοπ, Παρασκευοπούλου, Κοσιάρη – Τρεις παραστάσεις που έδωσαν τον τόνο

«Onassis Dance days 2024», στη Στέγη: Ουόρλοπ, Παρασκευοπούλου, Κοσιάρη – Τρεις παραστάσεις που έδωσαν τον τόνο

Το Φεστιβάλ Νέων Χορογράφων πραγματοποιήθηκε για ενδέκατη χρονιά στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση. Οι χορογράφοι Mιέτ Ουόρλοπ, Χριστιάνα Κοσιάρη, Ξένια Κογχυλάκη, Πάνος Μαλακτός και Ιωάννα Παρασκευοπούλου έκλεψαν το χειροκρότημα των θεατών. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «One Song» της Μιέτ Ουόρλοπ.

...
«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

«Η καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, σε διασκευή/σκηνοθεσία Άρη Σερβεταλη και Έφης Μπίρμπα, στο θέατρο Κιβωτός

Για τη θεατρική μεταφορά της «Καρδιάς σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ σε διασκευή Άρη Σερβετάλη και Έφης Μπίρμπα και σκηνοθεσία Έφης Μπίρμπα που ανεβαίνει στο θέατρο Κιβωτός. Κεντρική εικόνα: Ο Αντώνης Μυριαγκός στον ρόλο του γιατρού Πρεομπραζένσκι.

Γράφει ο Νίκο...

Η «Σκέψη» του Αντρέγιεφ και το mal du siècle, στο θέατρο «Σφενδόνη»

Η «Σκέψη» του Αντρέγιεφ και το mal du siècle, στο θέατρο «Σφενδόνη»

Για τη μεταφορά της νουβέλας «Η Σκέψη» (1902) του Λεονίντ Αντρέγιεφ, στο θέατρο Σφενδόνη και σκηνοθεσία Χάρη Φραγκούλη, με τον Κωνσταντίνο Αβαρικιώτη στον πρωταγωνιστικό ρόλο. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Στις 11 Φεβρουαρίου του 1900, ο γιατρό...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Μετά το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, την Ιρλανδία, την Ουκρανία και τη Γεωργία, η Τσεχία είναι η επόμενη χώρα της Ευρώπης που θεσπίζει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία. Όλο και περισσότερες χώρες αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχει ο κλάδος του βιβλίου στην ανάπτυξη και στην πολιτισμική πολυμορφία. «Είμαστε επιτέλους στην ...

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Το διαδικτυακό περιοδικό Λόγου και Τέχνης Χάρτης (www.hartismag.gr) συνεχίζει για τρίτη χρονιά την απονομή ετήσιων βραβείων, με σκοπό την ανάδειξη των σημαντικότερων βιβλίων που κυκλοφόρησαν το περασμένο έτος. Η διάκριση αυτή προέρχεται από μια ευρεία ομάδα τακτικών συνεργατών του περιοδικού που, χωρίς δεσμεύσεις ή ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. – Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ