Performance μισαλλοδοξίας και τρόμου

Για την παράσταση Manifesto 2083, σε σκηνοθεσία της Μαρίλλης Μαστραντώνη, η οποία ανεβαίνει στο Θέατρο Σημείο μέχρι και τις 31 Μαρτίου.

Του Νίκου Ξένιου

Πριν από τις δολοφονικές του επιθέσεις στο Όσλο της Νορβηγίας, στις 22 Ιουλίου 2011, ο Άντρες Μπρέιβικ έγραψε και δημοσίευσε στο Διαδίκτυο ένα κείμενο με τίτλο «Μανιφέστο 2083 – Μια Ευρωπαϊκή Διακήρυξη Ανεξαρτησίας». Έξι ώρες πριν από τις επιθέσεις είχε ποστάρει ένα βίντεο στο YouTube, όπου προέτρεπε τους συντηρητικούς να «αγκαλιάσουν το μαρτύριό του», συνοδευόμενο από κινούμενα σχέδια όπου το Ισλάμ εξεικονιζόταν ως Δούρειος Ίππος που απειλεί να εκπορθήσει την Ευρώπη. Το έγγραφο περιλάμβανε 1518 σελίδες που απεστάλησαν σε 1003 διευθύνσεις πριν την έκρηξη της βόμβας στο Όσλο: η εισαγωγή του τιτλοφορούταν «πολιτισμικός μαρξισμός» και στηλίτευε κείμενα πολιτικής ορθότητας, ενώ αντικαθιστούσε τον όρο «αριστερός» με τον όρο «πολιτισμικός μαρξιστής» και τον όρο «μαύρος» με τον όρο «Άραβας».

Σε δραματουργική σύνθεση Κρίστιαν Λόλικε, σκηνοθεσία κι επεξεργασία κειμένων Μαρίλλης Μαστραντώνη και ερμηνεία Δημήτρη Αλεξανδρή ανέβηκε στο θέατρο ΣΗΜΕΙΟ, η παράσταση με τον τίτλο «Μanifesto 2083». Το έργο βραβεύτηκε το 2013 με το Βραβείο Reumert και παρουσιάζεται για πρώτη φορά εκτός Σκανδιναβίας, μετά τις επιτυχημένες πρεμιέρες του στην Δανία, στο Εθνικό Θέατρο της Στοκχόλμης (Dramaten) και στο Dramatikkens Hus του Όσλο.

Το αυγό του φιδιού

Αφού παραδόθηκε στους αστυνομικούς, στην κατάθεσή του δήλωσε πως στόχος της επίθεσης ήταν «να σώσει τη Νορβηγία και τον δυτικό κόσμο από μια μουσουλμανική κατάληψη» και πως «το Εργατικό Κόμμα έπρεπε να πληρώσει το τίμημα για την απογοήτευση που έφερε στον λαό της Νορβηγίας».

Ανατεθραμμένος ως Λουθηρανός, θαμώνας των γυμναστηρίων και χρήστης αναβολικών, ναρκισσιστικά προσηλωμένος στο μυϊκό του σύστημα και συστηματικός παίκτης ηλεκτρονικών παιχνιδιών πολέμου, ο Μπρέιβικ ήδη από το 2008 μάζευε ένα σημαντικό ποσό που τον οδήγησε, στις 22 Ιουλίου 2011, στον βομβαρδισμό ενός κυβερνητικού κτηρίου στο Όσλο και στη δολοφονία οκτώ ανθρώπων. Λίγες ώρες μετά μετακινήθηκε στο νησί Utøya, στην κατασκήνωση της νεολαίας του Εργατικού Κόμματος, υποδυόμενος στο φέρυ μπόουτ τον αστυνομικό, και σκότωσε 69 άοπλους έφηβους κατασκηνωτές.

Αφού παραδόθηκε στους αστυνομικούς, στην κατάθεσή του δήλωσε πως στόχος της επίθεσης ήταν «να σώσει τη Νορβηγία και τον δυτικό κόσμο από μια μουσουλμανική κατάληψη» και πως «το Εργατικό Κόμμα έπρεπε να πληρώσει το τίμημα για την απογοήτευση που έφερε στον λαό της Νορβηγίας». Κρατήθηκε για οκτώ εβδομάδες στην απομόνωση, μέχρι την εκδίκαση της υπόθεσης, ενώ μέχρι τον Ιανουάριο του 2013 του διατέθηκαν τρία κελιά φυλακής, ένα για ύπνο και παρακολούθηση τηλεόρασης, ένα για χρήση υπολογιστή χωρίς σύνδεση ιντερνέτ και ένα για τη γυμναστική του. Σταδιακά άρθηκε και η λογοκρισία της αλληλογραφίας του, πράγμα που οδήγησε σε σειρά απαντητικών επιστολών που ο Μπρέιβικ έστειλε σε ομοϊδεάτες του, επιζητώντας να μάθει κατά πόσον το Μανιφέστο του έβρισκε απήχηση σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.

Η πρώτη του ψυχιατρική εξέταση έγινε το 2011, με διάγνωση «παρανοϊκή δολοφονική σχιζοφρένεια». Μετά από πίεση της κοινής γνώμης, τον Ιανουάριο του 2012 ορίστηκε δεύτερη ψυχιατρική εξέταση, που οδήγησε στον προσωρινό εγκλεισμό του σε ψυχιατρική κλινική, ως επικίνδυνου για την κοινωνική ασφάλεια. Στις 10 Απριλίου εκδόθηκε τελική ιατρική γνωμάτευση περί «μη ύπαρξης ψυχώσεως ή σχιζοφρενείας» κατά τη διάρκεια των δολοφονικών του επιθέσεων και περί «αντικοινωνικής και ναρκισσιστικής διαταραχών προσωπικότητας». Ο ίδιος τότε έγραψε αμετανόητος σε επιστολή του: «Το να στέλνεις ένα πολιτικό ακτιβιστή σε ψυχιατρική κλινική είναι πιο σαδιστικό από το να τον σκοτώσεις». Η ποινική δίκη τελείωσε με φυλάκισή του ως ψυχικά υγιούς τον Αύγουστο του 2012, για εικοσιένα χρόνια με ελάχιστο χρόνο έκτισης τα δέκα χρόνια, δηλαδή με την υψίστη ποινή που προβλέπει το νορβηγικό ποινικό δίκαιο.

«Ευγενής ιππότης του Τάγματος των Ναϊτών Ιπποτών»

Το Μανιφέστο βρίθει επαίνων για την πυρηνική οικογένεια, την ηθική, την ελεύθερη αγορά, υποστηρίζει το Ισραήλ και υπονομεύει την Προτεσταντική Εκκλησία, εκφράζει θαυμασμό για την «Ιαπωνική μονοπολιτισμικότητα».

Το Μανιφέστο βρίθει επαίνων για την πυρηνική οικογένεια, την ηθική, την ελεύθερη αγορά· υποστηρίζει το Ισραήλ και υπονομεύει την Προτεσταντική Εκκλησία· εκφράζει θαυμασμό για την «Ιαπωνική μονοπολιτισμικότητα», προσκαλεί τους εθνικιστές να εξαπολύσουν αγώνα κατά των «πολιτισμικών μαρξιστών και των οπαδών της πολυπολιτισμικότητας», συμφύρει νεοσυντηρητικές και νεοπαγανιστικές θεωρίες, στηλιτεύει το φεμινιστικό κίνημα εν γένει και παραληροί οραματιζόμενο επιστροφή της πατριαρχίας, που «θα σώσει την ευρωπαϊκή κουλτούρα από την ομοφυλοφιλία και τον εκφυλισμό». Ο Μπρέιβικ γράφει ασταμάτητα, ώστε να ολοκληρώσει τρία βιβλία: ένα με τη δική του εκδοχή των γεγονότων, ένα ιδεολογικά διατυπωμένο παραλήρημα και ένα με τους φρικιαστικούς οραματισμούς του για το μέλλον: στην πραγματικότητα είχε εκδηλώσει την επιθυμία, κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του, να σπουδάσει Πολιτική Επιστήμη, πράγμα που βρήκε θερμή υποδοχή από διάφορα ακροδεξιά νορβηγικά κόμματα, αλλά ευτυχώς το αίτημά του δεν έγινε δεκτό.

Είναι ανησυχητικό ότι η πεπλανημένη, αρχική ψυχιατρική διάγνωση του Μπρέιβικ βασιζόταν στο γεγονός ότι ο δολοφόνος «μιλούσε χωρίς συνάφεια με νεολογισμούς και δρούσε παρορμητικά, αναφερόμενος διαρκώς σ’ ένα σύμπαν περίεργων συλλήψεων μεγαλομανίας και παραίσθησης», όπως ότι είναι «ο μελλοντικός ηγέτης της Νορβηγίας», «Κύριος ζωής και θανάτου», «ευγενής ιππότης του Τάγματος των Ναϊτών Ιπποτών», «πολεμιστής ενός εμφυλίου χαμηλής έντασης» και πως «θα προέβαινε σε εκτελέσεις προδοτών κατηγορίας Α, Β και Γ». Όμως ανησυχητικότερη όλων είναι η τελική διάγνωσή του ως «ψυχικά υγιούς» που κατέστησε mainstream τις ιδέες του σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, παρά το γεγονός ότι το Μανιφέστο, επηρεασμένο από παλαιότερο εξώφυλλο του “The Economist”, υποστηρίζει πως η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα σχέδιο για τη δημιουργία κάποιας «Ευραβίας», και περιγράφει τον βομβαρδισμό της Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ του 1999 ως υπαγορευόμενο κι εξουσιοδοτούμενο από «εγκληματίες δυτικοευρωπαίους και αμερικανούς ηγέτες», ενώ «η Μάχη της Βιέννης, το 1683, θα έπρεπε να εορτάζεται ως Ημέρα Ανεξαρτησίας από τους Δυτικοευρωπαίους, ως αρχή του τέλους του δεύτερου ισλαμικού κύματος Τζιχάντ της Ιστορίας».

Πολιτική παράσταση για την υψηλή ουδό ανοχής μας

Η σκηνοθετική προσέγγιση της Μαρίλλης Μαστραντώνη είναι λιτή, υπογραμμίζοντας τις μεταπτώσεις και την εξέλιξη του ψυχισμού του ήρωα, από συντεθλιμμένο ψυχισμό ενός εκκολαπτόμενου φασίστα σε ολοκληρωμένο τέρας.

Ο Δημήτρης Αλεξανδρής δίνει τον καλύτερο εαυτό του, υποδυόμενος ένα πολίτη της Ευρώπης που μελετά το Μανιφέστο του στυγνού δολοφόνου και σταδιακά ταυτίζεται μ’ αυτόν. Η σκηνοθετική προσέγγιση της Μαρίλλης Μαστραντώνη είναι λιτή, με σκηνικό ένα υποτυπώδες γραφείο σε κελί, ένα καθρέφτη ολόσωμο, μια στολή κομάντο, δύο τεράστιους λευκούς σάκους του μποξ και πλήθος οπτικοακουστικά ντοκουμέντα που προβάλλονται στον τοίχο, υπογραμμίζοντας τις μεταπτώσεις και την εξέλιξη του ψυχισμού του ήρωα, από συντεθλιμμένο ψυχισμό ενός εκκολαπτόμενου φασίστα σε ολοκληρωμένο τέρας.

Ο Δημήτρης Αλεξανδρής

Η κρίση μεγαλείου αποδίδεται σκηνοθετικά με απανωτές ταυτίσεις προς ανδροπρεπή, χολιγουντιανά πρότυπα -μια πολύ καλή ερμηνευτική στιγμή του Δημήτρη Αλεξανδρή- και με ναζιστικούς συμβολισμούς. Ενδιαφέρον στοιχείο του κειμένου είναι η συνεχής είσοδος και έξοδος του χαρακτήρα στον ρόλο του Μπρέιβικ, πράγμα που επιβάλλει αυτοκριτική στον θεατή και του προκαλεί δέος: η αφήγηση off και οι σκηνές της ανάκρισης δεν υπηρετούν τη διαγραφή του συγκρουσιακού του χαρακτήρα στον βαθμό που η παράσταση το επιδιώκει. Η χρήση του ηλεκτρονικού παιχνιδιού που ταυτόχρονα λειτουργεί ως «κάμερα ενδοσκόπησης» εντάσσεται στο θεατρικό λεξιλόγιο της Μαρίλλης Μαστραντώνη και παίρνει τη θέση που της αρμόζει. Στα θετικά της παράστασης προσγράφεται η αυτοακύρωση όπου πρέπει να οδηγηθεί ο φασίστας, και που δραματουργικά αποδίδεται με τη βομβαρδιστική απαρίθμηση (στον τοίχο) της πρόσφατης, θεαματικής αύξησης των εκλογικών ποσοστών των ακροδεξιών και εθνικιστικών κομμάτων στην Ευρώπη. Ο θεατής βγαίνει παγωμένος, έντονα προβληματισμένος για το φλέγον ζήτημα του πολιτικοκοινωνικού συντηρητισμού και της φασιστικής εκτροπής της ευρωπαϊκής πολιτικής, ενώ ήδη αναζητά πιθανά χαρακτηριστικά του φασίστα μέσα του: και αυτή είναι μεγάλη επιτυχία.

Η Μαρίλλη Μαστραντώνη έχει διαγράψει σημαντική πορεία στο πολιτικό θέατρο (ενδεικτικά αναφέρουμε τις παραστάσεις Project RAF, CUT project/DE-FENCES, Genocide και Pigs/Σωτηρία), ενώ οι σπουδές Θεατρικής Ανθρωπολογίας στο OdinΤΕΑΤRET του αείμνηστου Δανού Eugenio Barba, καθώς και η εμπειρία της στο πλευρό της Ασπασίας Παπαθανασίου, του Μίνου Βολανάκη και του Μιχαήλ Μαρμαρινού έχουν προσκομίσει γνώση κι εμπειρία στις περφόρμανς που σκηνοθετεί με το θεατρικό σχήμα Εντροπία που διατηρεί στην Αθήνα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Info
Δραματουργία: Christian Lollike
Απόδοση – Σκηνοθεσία: Mαρίλλη Mαστραντώνη
Σκηνικά - Κοστούμια: Tέλης Kαρανάνος, Aλεξάνδρα Σιάφκου
Σχεδιασμός Ήχου – Βίντεο - Φωτισμών: Παναγιώτης Λάμπης
Κίνηση: Χριστίνα Kατσίκη-Σαχτούρη
Βοηθός Σκηνοθέτη: Στάθης Γκρέγκο Ντα Παρής
Διεύθυνση Παραγωγής: Μαρία Μάνθου