anazitisi ergasias-1

Τι είναι ικανός να κάνει ο άνθρωπος για να βρει δουλειά; Η απάντηση στην παράσταση Αναζήτηση εργασίας σε σκηνοθεσία Θανάση Σαράντου.

Του Γιώργου Π. Πεφάνη

Θα πρέπει πιο συχνά να θυμόμαστε την αρχή της απόδοσης (performance principle) που ο Herbert Marcuse στο Έρως και πολιτισμός είχε προτείνει προσπαθώντας να αντισταθμίσει τη φροϋδική αρχή της πραγματικότητας.

Η απόδοση βρίσκεται στη βάση κάθε ατομικής και συλλογικής δραστηριότητας των μεταβιομηχανικών κοινωνιών, καθώς συνυφαίνεται με τα μετρήσιμα αποτελέσματα μιας διαδικασίας (άρα μετρά επιδόσεις), με την ικανότητα του παραγωγικού υποκειμένου να ανταπεξέρχεται στις απαιτήσεις που προτάσσουν οι αγορές ή να επιτελεί με επιτυχία τους ρόλους που του ανατίθενται. Απόδοση, επίδοση και επιτέλεση συνιστούν ένα εννοιακό τρίγωνο που βρίσκεται στο επίκεντρο τόσο της εργασίας, όσο και του θεάτρου: η performance του εργαζομένου, το θέατρο της εργασίας, η εργασία ως performance. Οι έννοιες αυτές παρεισφρέουν σε πολλά σύγχρονα θεατρικά έργα, προκαλώντας εκάστοτε ποικίλες ιδεολογικές αποχρώσεις.

Απόδοση, επίδοση και επιτέλεση συνιστούν ένα εννοιακό τρίγωνο που βρίσκεται στο επίκεντρο τόσο της εργασίας, όσο και του θεάτρου: η performance του εργαζομένου, το θέατρο της εργασίας, η εργασία ως performance

Η Κωλοδουλειά (2009) του Γιάννη Μαυριτσάκη μας δίνει μια ακτινογραφία ενός μονότονου και μουντού εργασιακού περιβάλλοντος, όπου η ανθρώπινη δημιουργικότητα έχει μετατραπεί πλήρως σε μηχανική αντίδραση. Στο Έμποροι (2006) του Joël Pommerat έχουμε ένα μεταφυσικό σκηνικό (όπου οι νεκροί μπορούν να συνυπάρχουν με τους ζωντανούς), αλλά σε μια ρεαλιστική βάση της ανθρώπινης εργασίας: ο θάνατος ενός μικρού παιδιού υποτίθεται ότι γίνεται αφορμή για να ξανανοίξει ένα μεγάλο εργοστάσιο. Στη Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου του ιδίου έχουμε ένα τοπίο αντίστοιχο με το Οικόπεδο με θέα του David Mamet, μόνο που εδώ εμπλέκεται και η ηλικιακή παράμετρος, όπως και η διαχρονική ισχύς της εμπορικής λογικής: πρώτα ο νέος μαθαίνει από τους μεγαλύτερους πώς πρέπει να πουλάει το εμπόρευμά του, ενώ σε έναν δεύτερο χρόνο είναι ο νέος που μαθαίνει στους μεγαλύτερους τα μυστικά του εμπορίου. Η διαφορά έγκειται στην ίδια την ηλικία, η οποία έχει γίνει πλέον εμπόρευμα ή τουλάχιστον προϋπόθεση εμπορευματοποίησης.

Στη Μέθοδο Γκρόνχολ του Τζόρντι Γκαλθεράν  δεσπόζει η προβληματική του φαίνεσθαι και του είναι. Ο εργαζόμενος, στην ουσία, ο υποψήφιος υπάλληλος, οφείλει με έναν συχνά ταπεινωτικό τρόπο να εντρυφήσει στο επάγγελμα του φαίνεσθαι. Ο καταλανός συγγραφέας στη ρεαλιστική κωμωδία του προτάσσει ένα σύμπτωμα του καπιταλισμού, το οποίο όμως έχει βαθύτερες ψυχολογικές και φιλοσοφικές επιπτώσεις: δεν έχει σημασία ούτε ποιοι είμαστε, ούτε πώς είμαστε, αλλά ποιοι φαινόμαστε ότι είμαστε. Οι προσωπικότητες υποχωρούν, οι ταυτότητες ωχριούν. Αυτό που μετράει είναι ο τρόπος επιτέλεσης των ταυτοτήτων. Σε αυτό το θέατρο του εαυτού δεν κυριαρχούν απλώς τα προσωπεία: πίσω από τη μάσκα κρύβεται μια άλλη μάσκα και αυτή με τη σειρά της κρύβει το κενό. Οι ταυτότητες αναλύονται σε ρόλους αλλά πίσω από αυτούς δεν υπάρχει ένας εαυτός. Τελικά, η πραγματική μας ταυτότητα (ή ό,τι έχει απομείνει από αυτήν) δεν ενδιαφέρει κανέναν, ούτε καν εμάς τους ίδιους.

Ο Vinaver, αρκετά χρόνια πριν είχε τοποθετηθεί διαφορετικά στην Αναζήτηση εργασίας (1971). Τι είναι ικανός ο άνθρωπος να κάνει για να βρει δουλειά; Τι είναι αυτό που ονομάζουμε συνέντευξη επιλογής προσωπικού; Όπως έδειξε η σύγχρονη παράσταση του έργου στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης σε σκηνοθεσία του Θανάση Σαράντου, τα ερωτήματα αυτά είναι ακόμα επίκαιρα, άρα οι κοινωνικές διαδικασίες και συμπεριφορές σε σχέση με την ανεύρεση εργασίας τα τελευταία σαράντα χρόνια δεν πρέπει να έχουν αλλάξει αισθητά.

Tο εμπόρευμα εδώ είναι ολόκληρη η προσωπικότητά του: η ιδεολογία του, οι αντιλήψεις του, οι καθημερινές συνήθειες, οι οικογενειακές σχέσεις, ακόμα και η σωματική ενεργητικότητά του

Στο πρώτο ερώτημα η απάντηση απορρέει από όλους τους κερματισμένους διαλόγους του κειμένου: για να βρει ο άνθρωπος δουλειά γίνεται σταδιακά έμπορος του εαυτού του. Πιο πέρα από τη μαρξική ανάλυση της πώλησης της παραγωγικής δύναμης (ο εργάτης πουλάει την εργασία του στον κάτοχο των παραγωγικών μέσων), ο άνθρωπος του Vinaver πουλάει τον εαυτό του, το εμπόρευμα εδώ είναι ολόκληρη η προσωπικότητά του: η ιδεολογία του, οι αντιλήψεις του, οι καθημερινές συνήθειες, οι οικογενειακές σχέσεις, ακόμα και η σωματική ενεργητικότητά του. Είναι ανατριχιαστική η σκηνή κατά την οποία πρέπει να ελεγχθεί ακόμα και η οδοντοστοιχία του ανέργου, καθώς θυμίζει τους επίδοξους μετανάστες, τους gastarbeiters που περιγράφει με ακρίβεια ο Πέτρος Μάρκαρης στο παλαιότερο (αλλά όχι παλαιωμένο) έργο του Οι επισκέπτες.

alt
    Michel Vinaver

Στο δεύτερο ερώτημα θα λέγαμε ότι η συνέντευξη επιλογής προσωπικού, στη σατιρική βιναβεριανή ματιά, τείνει να θεωρηθεί ένα έργο τέχνης και μαζί μια ιδιάζουσα διαλογική μορφή που έχει ίσες αποστάσεις από την τυπική ανάκριση και την ψυχαναλυτική συνεδρία. Η συνεδρία/ανάκριση στην κυνικά εκφυλισμένη μορφή της έχει «ευεργετικές» επιδράσεις στον συνεντευξιαζόμενο που «αναλύεται» και ανακρίνεται έως ότου φωτίσει μέσα του σκοτεινές πτυχές της ψυχικής ζωής του. Ο άνεργος που δεν προσλαμβάνεται τελικά αποκομίζει έτσι μια μεγάλη ωφέλεια, την οποία πρέπει να πιστώσει στη λογική των εταιρειών και των τεχνοκρατών λειτουργών της. Παράλληλα όμως (και από την πλευρά της εταιρείας) η συνέντευξη είναι και ένα είδος καλλιτεχνίας. Ο Βαλάς, διευθυντής προσωπικού της εταιρείας, νιώθει κατά τη διάρκεια των ερωτήσεων ότι πατάει σε λευκό χιόνι, ότι αρχίζει όχι μόνο να εξιχνιάζει, αλλά και διαμορφώνει την προσωπικότητα του άλλου, όπως περίπου ο θεατρικός συγγραφέας διαμορφώνει τα δραματικά του πρόσωπα. Αυτή η θεατρική αυτοαναφορά κάνει τον Βαλάς να πιστεύει ότι «η διαδικασία της συνέντευξης προσιδιάζει στην πράξη της δημιουργίας».

Η σκηνοθεσία του έργου (Θανάσης Σαράντος) σωστά διέκρινε τις χρονικές αντιστοιχίες και τις σαφώς κοινές αναφορές με τη δική μας κοινωνία. Η Αναζήτηση εργασίας μοιάζει σα να γράφτηκε μόλις εχθές για τους ανθρώπους της οικονομικής κρίσεις και τους ανέργους που βιάζονται από το σύστημα των αγορών να αγνοήσουν τη μέση ηλικία τους και να υποστούν έναν επαγγελματικό, ψυχολογικό και υπαρξιακό παροπλισμό. Το υπόγειο του «Μιχάλης Κακογιάννης» συνέτεινε στην εφιαλτική ματιά και την αποπνικτική ατμόσφαιρα του έργου. Αν και το σκηνικό (Βασιλική Σύρμα) παρέπεμπε στην εποχή των «χαρτογιακάδων», η αίσθηση του garage, της απόθεσης, της αποθήκευσης των ανθρώπινων σωμάτων, που χαρακτηρίζει τη δική μας εποχή, ήταν επίσης έντονη. Όλες οι ερμηνείες κινήθηκαν σε  ικανοποιητικό επίπεδο, καθώς κατάφεραν να αποδώσουν τον ασθματικό ρυθμό των διαλογικών διεμβολίσεων[1].

[1] Το έργο περιλαμβάνεται στον τόμο Νέο γαλλικό θέατρο, Άγρα, Αθήνα 2014, σε μεταφραστική επιμέλεια της Δήμητρας Κονδυλάκη.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΦΑΝΗΣ

altΝέο Γαλλικό Θέατρο 3
Συλλογικό
Μτφρ. Δήμητρα Κονδυλάκη, Ανδρέας Στάικος, Έφη Γιαννοπούλου
Άγρα 2014
Σελ. 232, τιμή € 15,50

alt

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο beat ποιητής Λόρενς Φερλινγκέτι στα 101 του χρόνια

Πέθανε ο beat ποιητής Λόρενς Φερλινγκέτι στα 101 του χρόνια

Η Εταιρεία Συγγραφέων αποχαιρετά το επίτιμο μέλος της Lawrence Ferlinghetti ο οποίος έφυγε χθες από τη ζωή στα 101 του χρόνια. 

Επιμέλεια:...

Όλιβ Κίττριτζ, της Ελίζαμπεθ Στράουτ – ύμνος στις ψυχικές αντοχές της μέσης ηλικίας

Όλιβ Κίττριτζ, της Ελίζαμπεθ Στράουτ – ύμνος στις ψυχικές αντοχές της μέσης ηλικίας

Για το μυθιστόρημα της Elizabeth Strout «Όλιβ Κίττριτζ» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: Η Φράνσις Μακ Ντόρμαντ (βλ. κεντρική εικόνα) ενσάρκωσε το 2014 την Όλιβ Κίττριτζ, στην ομότιτλη μίνι σειρά τεσσάρων επεισοδίων του HBO.

Της Νίκης Κώτσιου

...
Η ελληνική λογοτεχνία αποκτά το δικό της PEN Greece

Η ελληνική λογοτεχνία αποκτά το δικό της PEN Greece

«Ύστερα από ενάμιση χρόνο κατά τον οποίο άνθρωποι από το χώρο του βιβλίου δούλεψαν σκληρά σε συνεχή επικοινωνία με το PEN International, ψηφίστηκε ομόθυμα η ίδρυση του PEN Greece στο Διεθνές Συνέδριο του PEN International».

Επιμέλεια: Book Press

Η πλήρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 25 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ...

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ta-Nehisi Coates «Ο χορευτής του νερού» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όλη μου τη ζωή ήθελα να φύγω. Δεν ήταν κάτι ...

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την εισαγωγή της Μαρίας Καβάλα, η οποία είχε και την ευρύτερη επιμέλεια στον συλλογικό τόμο «Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός. Η δυναμική παρουσία. Η οδυνηρή απουσία. Το σήμερα», ο οποίος κυκλοφορεί στις 11 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις University Studio Press.

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

09 Φεβρουαρίου 2021 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ