«Ο Ευαγγελισμός της Κασσάνδρας» του Δημήτρη Δημητριάδη, σε σκηνοθεσία Τζέμα Χάνσον Καρμπόνε (κριτική) – Η αναγέννηση της Επιθυμίας

Είδα, στο Φεστιβάλ Αθηνών, ένα 45λεπτο απόσπασμα από τον «Ευαγγελισμό της Κασσάνδρας» (l Vangelo di Cassandra – annunciazione di una genesi) του Δημήτρη Δημητριάδη, σε μια θαυμάσια περφόρμανς της Τζέμα Χάνσον Καρμπόνε. Στην Ιταλία το έργο κυκλοφόρησε μαζί με το «Πεθαίνω σαν χώρα» (1978)  με τον κοινό τίτλο Muoio come un Paese, από τις εκδόσεις Crocetti, στη μετάφραση της ελληνίστριας Gilda Tentorio.

Πρόκειται για έναν ποιητικό μονόλογο όπου ανατρέπεται ο κλασικός μύθος, σύμφωνα με τον οποίο η Κασσάνδρα αρνήθηκε την ερωτική επιθυμία του Απόλλωνα και τιμωρήθηκε με το να μην την πιστεύουν οι άνθρωποι: μετά την Christa Wolf, ο Δημητριάδης θέλει την Κασσάνδρα του να ενδίδει στην απολλώνεια επιθυμία και τη θηλυκότητά της να εκρήγνυται, όχι μόνον ως καταιγισμός λόγων, αλλά και ως εισαγωγή σε μια νέα εποχή – από την προ-Έρωτος εποχή περνούμε στην εποχή μετά-Έρωτα. Στη θέση της Βίβλου έρχεται ένα νέο Συμβόλαιο και μια νέα Υπόσχεση. Ο μονόλογος αφορά την ανθρώπινη γονιμότητα εν γένει, αυτή που δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη συνεύρεση «εν σπέρματι» των δύο φύλων.

Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2009, στην 3η Συνάντηση νέων δημιουργών (XIV Διεθνής Συνάντηση Αρχαίου Δράματος, Δελφοί) και στα 44α  Δημήτρια Θεσσαλονίκης. Η Χρύσα Καψούλη το ανέβασε στην πλήρη του μορφή στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων, ως spoken word performance. Έκτοτε σκηνοθετήθηκε και από τον Στέλιο Βραχνή και από τον Θάνο Σαμαρά.

Ο «προ-Έρωτος» κόσμος

Το σκηνικό των Alessandro Panzavolta και Francesco Tedde  είναι ένας πλανήτης σκεπασμένος από το πέπλο της καθηλωμένης Κασσάνδρας. Το κοστούμι των Johanna Invrea και Damiano Bagli είναι προέκταση ενός κινούμενου ικριώματος: το εκτυφλωτικό φως ενός φεγγαριού αφήνει τη φιγούρα της Κασσάνδρας να φανεί σαν όρθια σκιά, σε μια παλινδρομική κίνηση εκκρεμούς, προσηλωμένη στην κινούμενη βάση αυτού του ικριώματος. Η Gemma Hansson μένει έωλη, ανάμεσα σε μια μόνιμη αναζήτηση της ισορροπίας, σε στάση χιαστής σταύρωσης, με τα χέρια ανοιχτά σαν σε δέηση ή σε κάποιο αποκαλυπτικό όραμα – η κινησιολογία της Gloria Dorliguzzo οδηγεί απαρεγκλίτως στο «άνοιγμα της επιθυμίας». Σταδιακά το ντιμάρισμα του φωτός οδηγεί την περφόρμερ σε πλήρες σκοτάδι. Το κείμενο εκφωνείται παράλληλα με μιαν αντίστροφη εκφώνησή του, voice-off, σαν καρκινική επιγραφή. Η χορογραφία αυτή προτείνει μια σωματικότητα που γεννιέται «μέσα από τη σύγκρουση και την ταλάντωση», μια σαρκικότητα που ταυτίζεται με την υπέρβαση.

Αποστασιοποιημένη από το μυθολογικό της πρότυπο, η «τώρα» Κασσάνδρα είναι κήρυκας της κατάφασης και του δοσίματος, χειραφετημένη από τον παρελθοντικό μυθικό χρόνο.

Η πρώτη φράση, «Κρυστάλλινα ρόδα από αίμα παρθένας», ανοίγει τη βεντάλια σε μιαν εικονοπλασία όπου η Κασσάνδρα παρουσιάζει τον απροσμέτρητο πόθο των «τρελαμένων εραστών», αυτών «που επείγονται να φανερώσουν ολόγυμνα τα σώματά τους». Η διαδρομή της σ’ αυτόν τον μη-τόπο ξεκινά από το τέρμα, το οποίο έχει ήδη απαρνηθεί. Στην αρχική φράση προστίθεται το χυμένο αίμα μιας θυσίας (ή ενός βιασμού), μιας διακόρευσης που συνιστά, λίγο ως πολύ, διακόρευση του ανθρώπινου Λόγου. Η Κασσάνδρα περνά στο διηνεκές σε ένα παρόν όπου κάθε εκκρεμότητα, απαγόρευση, taboo, απόρριψη ή δισταγμός μεταστρέφεται στο αντίθετό του: η αλλαγή αυτή αποκαλύπτει μια νέα Κασσάνδρα, αυτήν του ποιητικού σύμπαντος του Δημητριάδη, και μαζί έναν νέο Απόλλωνα. Αποστασιοποιημένη από το μυθολογικό της πρότυπο, η «τώρα» Κασσάνδρα είναι κήρυκας της κατάφασης και του δοσίματος, χειραφετημένη από τον παρελθοντικό μυθικό χρόνο. Ο κόσμος ζητά να ξαναγεννηθεί μαζί με την Επιθυμία, σε μια διάσταση που υπερβαίνει την αλληγορία για να γίνει σκηνική κατάσταση.

Ο «μετά-Έρωτα» κόσμος

Η κυρίαρχη φράση τώρα είναι: «Όποιος ποθεί πρέπει να παίρνει». Ο πόθος δεν πρέπει να πληγώνεται, γιατί αυτό είναι το χαρακτηριστικό ενός «άσοφου» κόσμου, ενός ancient régime όπου η διέγερση, η έλξη, η στύση επιβάλλονται μόνο με τη βία και όχι με την κατάφαση και την αποδοχή, όπου ο προφητικός κόσμος της Κασσάνδρας παραμένει κύμβαλον αλαλάζον, «άηχο τύμπανο». Αντίθετα, ο νέος κόσμος που ευαγγελίζεται η Κασσάνδρα είναι ένας κόσμος όπου επικρατεί ο Ίμερος, και η ερωτική πλήρωση οδηγεί στην αυτογνωσία, σε μια «γνώση γεννητική»: «τίποτε πιο ιερό δεν υπάρχει από έναν άντρα που ποθεί» και «δεν υπάρχει τίποτε ωραιότερο απʼ την γυναίκα που δίνει στον άντρα που ποθεί, απʼ την γυναίκα που ποθεί τον άντρα και που παίρνει τον άντρα που ποθεί». Το «τώρα» που ανατέλλει στο νέο κείμενο της Κασσάνδρας μετατρέπει τον μυθικό Απόλλωνα σε αληθινό, ιλαρό φως, που έχει «καινουργιώσει» την ανδρική του υπόσταση: αυτή η λέξη, αντλημένη από τα ελληνικά λιανοτράγουδα, αποδίδει τον μεταμορφωτικό, πρωτεϊκό χαρακτήρα αυτού του «ερωτικού σφαγείου», του «μακελειού», της αλληλοκαταβρόχθισης ανδρός και γυναικός.

Η νέα εκδοχή του έρωτος είναι απόλυτα σαρκική.

Το λεξιλόγιο της ερωτικής συνεύρεσης («κάμψεις, ανακάμψεις, μεγεθύνσεις, προεκτάσεις, οιμωγές τής Κασσάνδρας, εφαρμογές, βρυγμός, αυλός, χορδές τού Απόλλωνα, υδαρής μεμβράνη, άλικη δίοδος, θηλαστικό χνώτο τής Κασσάνδρας, τεντωμένο νεύρο, ιδρωμένο δάσος, αρσενικό χνώτο του Απόλλωνα») οδηγεί κλιμακωτά σε μια «Κασσάνδρα απολλωνισμένη» και σ’ έναν Απόλλωνα «κασσανδρισμένο». Το λεκτικό παιχνίδι μεταξύ του «αγαπώ» και του «γαμώ» (με την αρχαιοελληνική αλλά και τη νεοελληνική νοηματική του φόρτιση) είναι χαρακτηριστικός νεολογισμός του Δημητριάδη: «Αγάμησέ με, σου είπα/ Σʼ αγαμώ, μου είπες/ Μʼ αγαμάς, σου έλεγα/ Σʼ αγαμώ, μου έλεγες/ Κι αγαμηθήκαμε/ Το γάμμα τής αγάπης έφαγε ολόκληρο το πι/ και την έκανε ολόκληρη αγάμη»: η νέα λέξη που γεννιέται ποιητική αδεία είναι «αγάμη».  Και σ’ αυτό το σημείο αντιστρέφεται όλη η χριστιανική παράδοση μετά την Επιστολή προς Κορινθίους του Αποστόλου Παύλου και καταργείται η φράση «δι’ εσόπτρου κάτοπτρον»: «γιατί η αγάμη είναι μακρόθυμη, ευμενής, δεν είναι ζηλότυπη, δεν καυχάται, δεν ασχημονεί, δεν ιδιοτελεί, δεν χαίρεται το κακό, χαίρεται την αλήθεια, όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, σε όλα ελπίζει, όλα τα υπομένει».

Η νέα εκδοχή του έρωτος είναι απόλυτα σαρκική. Η σπερματική υπόσταση του εκπληρωμένου πόθου (Εξαντλημένος περιχυμένος Απόλλων/ Το λιωμένο το χυμένο χρυσάφι τού Απόλλωνα/ Διάχυτος Απόλλων) και η νέα, ευγενής σωματικότητά του θεού ( υγένεια νυχιών πελμάτων γονάτων γλουτών σπασμών τριχών θερμού μυρωδικού ιδρώτα παλμών συσπάσεων μουγκρητών) μετατρέπει τον βιαστικό θεό της ελληνικής μυθολογίας σε «πυρίκαυστο κομιστή» και Άγγελο μιας νέας επαγγελίας/ευαγγελίας για μια πανδέγμονα, αέναη παροντικότητα, όπου η Κασσάνδρα του Δημητριάδη δεν θα είναι πλέον προφήτις δεινών αλλά «αυτή που μιλάει με πόθο και σπέρμα».

«Απολλωνιστείτε Κασσανδρωθείτε κι εσείς»

Η μάταιη ενασχόληση του ανθρώπου με τα υπαρξιακά και οντολογικά ερωτήματα, η απόπειρα ερμηνείας του μυστηρίου της ζωής, η ψευδαίσθηση της ανάτασης προς το Θείον και η ανάλυση των δεδομένων της πραγματικότητας που οδηγεί σε αδιέξοδο: αυτός είναι ο παλαιός, «προ Έρωτος» κόσμος που εγκαταλείπει ο Δημητριάδης, για να εισαγάγει τους ανθρώπους στην τολμηρή διεκδίκηση ενός κόσμου που δεν έχει ανάγκη να δικαιολογήσει τη διαφορετικότητα, την απόκλιση, την ιδιαιτερότητα, αλλά εισέρχεται (με μιαν αστρολογική αλληγορία) στον αστερισμό του Κυνός του Ωρίωνος, γι’ αυτό και στο τέλος του μονολόγου ακούγονται γαυγίσματα από μακριά. Το απολλώνειο στοιχείο του Νίτσε έχει ενωθεί με το διονυσιακό, σε μια libido που θυμίζει ολόγραμμα.

Κείμενο αφοπλιστικό, γεμάτο ορμή ζωής και αισιοδοξία, ένα κείμενο που θα μπορούσε να είναι το μανιφέστο όλων των αδικημένων ανθρώπων, δοσμένο μέσω μιας σημασιολογικής επανάστασης. «Η Κασσάνδρα διακηρύσσει την ολική επικράτηση της προσφοράς και της αποδοχής του πόθου στην ζωή τού κάθε ανθρώπου…» δηλώνει αφοπλιστικά ο συγγραφέας, παρέχοντάς μας εξαρχής το κλειδί για την αισθαντική προσέγγιση του έργου του. Η κυρίαρχη αίσθησή μου είναι πως ο ποιητικός αυτός μονόλογος είναι μια κραυγή θυμού και ένστασης, προϊόν ενός βαθύτατου παράπονου για τη ματαίωση, τον χρόνο τον χαμένο στην άρνηση του απτού και του σαρκικού, της Επίγειας Αφροδίτης, του έρωτος των αισθητών. Ενός παράπονου για την άσκοπη περιπλάνηση στον λαβύρινθο των νοηματοδοτήσεων που δεν βρίσκουν απήχηση στο κορμί και στην καρδιά του ματαιωμένου ανθρώπου.

Η ερμηνεύτρια

Η Gemma Hansson Carbone είναι Ιταλο-Σουηδή περφόρμερ και σκηνοθέτις, η οποία πραγματοποίησε την καλλιτεχνική της εκπαίδευση στην Ιταλία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Έχει συνεργαστεί με κορυφαίες προσωπικότητες του χώρου, όπως οι Theodoros Terzopoulos, Chiara Guidi, Romeo Castellucci, Michail Marmarinos, Rodrigo Garcia, Tomi Janežič, Pavol Liska και Kelly Copper (Nature Theater of Oklahoma), Julie Stanzak, Dead Center και Elli Papakonstantinou. Το 2015 ίδρυσε την ομάδα Naprawski στο Γκέτεμποργκ, για την οποία σκηνοθέτησε το έργο «YOU ARE HERE (so don’t take things so seriously)», το οποίο διακρίθηκε στο ιταλικό πρόγραμμα «Movin’Up». Το 2017 παρουσίασε τη δεύτερη σκηνοθετική της δουλειά, με τίτλο «GUL – uno sparo nel buio».

Από το 2018 συνεργάζεται με το Stadsteatern του Γκέτεμποργκ, όπου εργάστηκε στο πλευρό του καλλιτεχνικού διευθυντή Pontus Stenshäll ως βοηθός σκηνοθέτη. Το 2019, σε συνεργασία με τον Riccardo Festa, δημιούργησε την παράσταση «TU ovvero chi è questa stronza?», βασισμένη στο μυθιστόρημα Melampus του Ennio Flaiano και στο αριστούργημα του Federico Fellini «8½». Συνεργάζεται ως ηθοποιός και δραματουργός με τη διεθνή ομάδα ODC Ensemble, υπό τη σκηνοθετική καθοδήγηση της Ελληνίδας σκηνοθέτιδας Elli Papakonstantinou. Το 2022 και το 2023 διετέλεσε resident director (σκηνοθέτις σε καθεστώς φιλοξενίας) για τη διοργάνωση «Ελευσίνα 2023 – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Κείμενο: Δημήτρης Δημητριάδης
Σκηνοθεσία – Ερμηνεία: Gemma Hansson Carbone
Επιμέλεια κίνησης: Gloria Dorliguzzo
Φωτισμοί – Σκηνικά: Alessandro Panzavolta
Technomage: Francesco Tedde
Κοστούμια: Johanna Invrea, Damiano Bagli
Ποιητής: Michele Montanari
Curator: Ilenia Carrone
Διοργάνωση-Παραγωγή: Veronica Arietto
Παραγωγός: Naprawski
Συμπαραγωγός: Fabbrica Europa
Υποστηρίζεται από: PARC Performing Arts Research Centre, Olinda – Teatro La Cucina, Antropotopia, Ortographe, 42zone Hub, Nerval Teatro