«Haribo Kimchi» & «Stores» (κριτική) – Δύο περφόρμανς με πολιτικά μηνύματα στο Φεστιβάλ Αθηνών

«Haribo Kimchi» του Τζάχα Κου

Είδα, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, την περφόρμανς "Haribo Kimchi" του Jaha Koo. Ο νοτιοκορεάτης Τζάχα Κου, δημιουργός θεάτρου/παραστάσεων, μουσικοσυνθέτης και βιντεογράφος, είναι ο πρώτος Ασιάτης που κέρδισε με το έργο του το Διεθνές Βραβείο Ίψεν στο θέατρο. Πρόκειται για μια καθαρά πολιτική παράσταση, που ούτε επιχειρεί να διδάξει ούτε να κάνει μεγαλόστομες δηλώσεις, αλλά λειτουργεί τρυφερά και υπαινικτικά παραθέτοντας την προσωπική μαρτυρία του δημιουργού. Μια περφόρμανς με multimedia, δική του μουσική και κείμενο, καθώς και κάποια ρομποτικά «πλάσματα» πολύ ενδιαφέροντα. Η Τριλογία Hamartia, περιλαμβάνει τα Lolling and Rolling (2015), Cuckoo (2017) και The History of Korean Western Theatre (2020): εκεί ο Τζάχα Κου ερευνά την πολιτική κατάσταση στη χώρα του, την κληρονομιά της αποικιοκρατίας, την πολιτιστική ταυτότητα μέσα από το υπάρχον καθεστώς. Εδώ, στο “Haribo Kimchi” ο δημιουργός προσπαθεί, μέσα από την κοινοποίηση της γευστικής μνήμης, να προτείνει την ομορφιά, την ελπίδα και τη χαρά, ως νέους τρόπους ύπαρξης και θέασης του κόσμου.

Street food από τη Νότια Κορέα

Μέσω της φιλμικής γλώσσας βρισκόμαστε σε ένα φαστφουντάδικο (pojangmacha) ενός στενού δρόμου της Νότιας Κορέας, που είναι στημένο ως αντίσκηνο. Η ταινία περνά νοσταλγικά και από το χωριό της γιαγιάς του Τζάχα Κου, για να μας μεταφέρει στο άξενο αστικό τοπίο της Σεούλ και στο επίσης άξενο αστικό τοπίο του Βερολίνου, όπου φτάνει ως μετανάστης. Σ’ αυτό το εικονικό ταξίδι προκύπτουν, ως ζωντανοί μάρτυρες των μεταμορφώσεων και των αλλαγών αντίληψης του ποιητικού υποκειμένου, τρεις «χαρακτήρες» καρτουνικοί: ένα σαλιγκάρι που τραγουδά μιούζικαλ, ένα robot χέλι που έχει ξεφύγει και σέρνεται στη σκηνή και ένα ζελεδάκι-αρκουδάκι Haribo, που δίνει την προσωπική του κατάθεση. Με χιούμορ και σκηνική λεπτότητα, ο δημιουργός μας εξοικειώνει με αυτές τις αλλόκοτες «φωνές».

© Bea Borgers

Η θεατρική συνθήκη είναι ιδιαίτερα εκκεντρική: πρόκειται για μια «κουζίνα» συναισθημάτων. Επίκεντρο της συνταγής, η διατήρηση του περίεργου, δύσοσμου φορτίου «προετοιμασμένου» τουρσιού kimchi, που γίνεται αφορμή για αποκάλυψη του ρατσισμού των Ευρωπαίων, της δυσπροσαρμογής στο νέο πολιτιστικό περιβάλλον, της πολιτισμικής αφομοίωσης και ισοπέδωσης, της ανάγκης για αναζήτηση των ριζών. Προσκαλώντας δύο θεατές επί σκηνής, ο Τζάχα Κου κάνει μια πρωτότυπη και πολυεπίπεδη επίδειξη της φιλοξενίας και των φιλικών του συναισθημάτων. Παράλληλα, με έναν ευφυή και απλό στην καθαρότητά του ελιγμό, κάνει επίδειξη της μαγειρικής και της αφηγηματικής του δεξιοτεχνίας, σαν να πρόκειται για τις δύο όψεις ενός και του αυτού νομίσματος.

Οξεία κοινωνική παρατήρηση

Από τη Σεούλ ως τη Γάνδη (όπου ζει ο καλλιτέχνης) τα πιο απλά πράγματα αναζητούν ένα πλαίσιο ευρύτερης κατανόησης. Το ίδιο συμβαίνει και με την αντίληψή του του χρόνου, και με τις δυνατότητες να αναζητήσει στη θεατρική σύμβαση στοιχεία της ταυτότητάς του. Αστείο και συναρπαστικό, το σκηνικό παιχνίδι που φτιάχνει αποσυναρμολογεί τα σκηνικά είδη και παίζει με τις συμβάσεις. Το σημαντικό είναι πως το θεματικό του βεληνεκές εκτείνεται και σε ζητήματα καταγωγής. Για να το πετύχει αυτό, ο δημιουργός χτίζει γύρω από τον κεντρικό θεματικό του άξονα ένα μικροσύμπαν από ίχνη προσωπικών διαδρομών, ψυχοσωματικών καταγραφών του νέου πολιτισμικού μορφώματος που συναντά και τοποθετείται έμμεσα πάνω στη γεύση «ξεριζωμού» από τις ρίζες του πραγματικού του εαυτού.

Αυτή η αφηγηματική δεινότητα διαπνέεται από την ανάγκη του μοιράσματος με το κοινό, γι’ αυτό και δεν παραμένει σ’ ένα πρώτο επίπεδο εκμυστήρευσης, αλλά προεκτείνεται και στην τοποθέτησή του για τη βαρύτητα της ατομικής διαδρομής. Και για τη συλλογική αντίληψη αυτής της διαδρομής αυτογνωσίας, που περιλαμβάνει μετατοπίσεις, επαναστάσεις, μετακινήσεις λαών, εκμετάλλευση εκ μέρους των αποικιοκρατών, κλιματικές αλλαγές, αλλαγές καθεστώτων, κρίση της Δημοκρατίας, τα πάντα... Μιλώντας για την Κορέα και τις γεύσεις της και στηλιτεύοντας την αποξένωση στα μεγαλοαστικά περιβάλλοντα των δυτικών μητροπόλεων, ο Τζάχα Κου μιλά ξεκάθαρα για κάθε άνθρωπο, για τις μνήμες και τις ευαισθησίες του, για την ανάγκη του για τρυφερότητα και αγάπη.

Σύλληψη – Κείμενο – Σκηνοθεσία – Μουσική – Ήχος – Βίντεο: Jaha Koo
Δραματουργία: Dries Douibi
Σκηνογραφία – Συνεργάτης ερευνητής – Χειρισμός μέσων: Eunkyung Jeong
Καλλιτεχνικός σύμβουλος: Pol Heyvaert
Τεχνικός συντονισμός: Korneel Coessens
Τεχνική υποστήριξη: Bart Huybrechts, Tom Daniels, Jasse Vergauwe
Συντονισμός παραγωγής: Wim Clapdorp
Επιμέλεια αγγλικού κειμένου: Jason Wrubell
Animation (σαλιγκάρι): Vincent Lynen
Παίζουν: Gona, Haribo, Eel, Jaha Koo και δύο καλεσμένοι
Με την υποστήριξη του Tax Shelter της Βελγικής Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης μέσω της Cronos Invest και της Φλαμανδικής Κυβέρνησης.
Το πρωτότυπο σκηνικό αντικείμενο (ρομποτικό χέλι) αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Innovation:Lab, σε συμπαραγωγή με το Theater Utrecht και τους τεχνολόγους Adriaan Wormgoor και Willem Vooijs.

«Stores» του Γιώργου Βαλαή

Κινούμενος στο είδος του devised theatre, ο Γιώργος Βαλαής, με τη συνδρομή του Πρόδρομου Τσινικόρη, έστησε για το Φεστιβάλ Αθηνών τη μουσική παράσταση «Stores: Ομορφιά, ισότητα, ευτυχία». Ένα πολυκατάστημα ρούχων είναι ο τόπος όπου διαδραματίζεται αυτή η ποπ οπερέτα: ένας χορός ανθρώπων κάνει shopping therapy, περιμένει στην ουρά, τραγουδά και μονολογεί, ονειρεύεται.

Η παράσταση του κύριου Βαλαή στήνει μια ρεαλιστική συνθήκη υπερκαταναλωτισμού στα πλαίσια της οποίας θα πρέπει να επισυμβεί η «τομή» του σεναρίου: με άλλα λόγια, όλοι αυτοί οι παγιδευμένοι στον καταναλωτισμό άνθρωποι βρίσκονται μπροστά στο αδιέξοδο του καταιγισμού αγοραστικών μηνυμάτων, ανακαλύπτουν πως η ζωή τους έχει γίνει αφόρητα πεζή, διαπιστώνουν με οδύνη πως η αλλαγή αμφίεσης δεν θα επιφέρει κάποια αντίστοιχη αλλαγή στην επίπεδη ζωή τους. Πώς όμως αυτό αρθρώνεται σε μια νέα προσέγγιση; Το κακό με αυτήν την παράσταση είναι ότι, παρά το ωραίο σκηνικό, παρά τις εξαιρετικές ερμηνείες, παρά την πλαισίωση με υπέροχη μουσική, παραμένει ως προβληματισμός σε ένα στοιχειώδες, απλοϊκό επίπεδο.

Ποια είναι η παγίδα

Οικείο θεατρικό ερέθισμα, το πολυκατάστημα ρούχων στερείται «εθνικής» ταυτότητας, είναι ένα διεθνές σημείο αναφοράς, ενώ επίσης κρύβει, σε ένα δεύτερο επίπεδο, την προθετικότητα της ευωχίας, της ευτυχίας, της ευζωίας. Το κείμενο της παράστασης παραθέτει αφηγήσεις για το τι επιθυμούν τα πρόσωπα που στήνουν «μικρές εστίες δράσης» επί σκηνής, για τις ενέργειες που κάνουν ώστε να κατακτήσουν τη στιγμιαία ανακούφιση μέσω της κατανάλωσης, αλλά και τις επαναληπτικές τους απόπειρες να «ξεφύγουν»: πρόθεση του devised theatre είναι να υπερβεί αυτή τη, σε πρώτο επίπεδο ρεαλιστική, συνθήκη και να περάσει σε ένα άλλο επίπεδο: αυτό της πραγμάτωσης της επιθυμίας.

© Δέσποινα Σπύρου

Θα περίμενε κανείς, πέραν της χορικής διάστασης, πέραν του αποσπασματικού χαρακτήρα όσων διαμείβονται, πέραν της κινησιολογίας, της ανάδειξης διαφορετικών φωτιστικών εκδοχών του σκηνικού, και μια εξέλιξη του διαλόγου στην κατεύθυνση μιας λύσεως. Θα περίμενε κανείς να κορυφωθεί η δραματουργική δουλειά παρουσιάζοντας ένα παράθυρο προς μια λύτρωση ή μια προσωπική εκμυστήρευση. Παραμένει ασαφές το ποια είναι τα «παράπλευρα» όνειρα ενός εκάστου των ηρώων, το ποια είναι η λειτουργικότητα της «δραπέτευσης» που υπόσχεται στην πωλήτρια ο κεντρικός χαρακτήρας, του τι νόημα έχει η εκ νέου συνάντηση ενός παλιού ζευγαριού. Όλα αυτά παρατίθενται με γοητευτικό τρόπο, όμως δεν διαλέγονται με τον κεντρικό θεματικό άξονα, πλην ακροθιγώς.

Χαλαρή δραματουργία

Η υλιστική εκδοχή ευτυχίας του σύγχρονου δυτικού (ή δυτικοποιημένου) ανθρώπου δεν αποκλείει, βεβαίως, την επιθυμία να αποδράσει από τη μέγγενη του καταναλωτισμού. Ωστόσο- και εδώ βρίσκεται η παγίδα- η Τέχνη καλείται να αποκαλύψει ή να υπαινιχθεί αυτήν την «άλλη διάσταση» της συνείδησης που η τριβή με την πρακτική καθημερινότητα τη συγκαλύπτει, τη συνθλίβει, την ακυρώνει- ίσως ακόμη και να υλοποιήσει επί σκηνής αυτήν την «απόδραση». Υπάρχει η προσδοκία από μια παράσταση να ανατρέψει τις συμβάσεις «παίζοντας» με αυτές και όχι θεσπίζοντας μια νέα κειμενική σύμβαση.

Εξάλλου, η δυστοπία που περιγράφει το έργο “Stores” είναι ήδη γνωστή. Η θεοποιημένη εκδοχή της κατανάλωσης είναι πλέον θέμα έκθεσης για τις Πανελλήνιες εξετάσεις εισαγωγής στα πανεπιστήμια και αποτελεί κεντρικό προβληματισμό του μέσου εφήβου. Με δεδομένο, λοιπόν, το γεγονός ότι πρόκειται για νόσο εγγενή του καπιταλισμού, είναι ιδιαίτερα αφελές να διενεργείται η κριτική του άθλιου, απάνθρωπου οικονομικοπολιτικού συστήματος της ζωής μας μέσα από την απλή επισήμανση των συμπτωμάτων.

Στην παράσταση αυτή η γραμμικότητα του ρεαλισμού δεν διαρρηγνύεται, ούτε το «μωσαϊκό πεπρωμένων» που συντέθηκε από τα κείμενα του devised theatre αποκαλύπτουν μια κεντρική θέση του καλλιτέχνη. Η πολύ ωραία ambient μουσική επένδυση δεν λειτουργεί ως «ρωγμή» ούτε ως αντίστιξη στο κεντρικό μοτίβο, ενώ τα τραγούδια λειτουργούν απλώς ως αισθητικές υπογραμμίσεις μιας προαποφασισμένης, «διδακτικής», ως έναν βαθμό, συνθήκης. Αντίθετα από ό,τι συμβαίνει στην περφόρμανς του κορεάτη Τζάχα Κου και στην «Προσωδία» της Νικολίν βαν Χάρσκαμπ, στα "Stores" του Γιώργου Βαλαή το αφηγηματικό υλικό δεν αξιοποιείται στη διαμόρφωση μιας αφηγηματικής πρότασης, αλλά παραμένει έωλο.

Παρά την απογοήτευση από το κείμενο της παράστασης, το αισθητικό αποτέλεσμα είναι αξιόλογο: θα ήταν άδικο να μην αναφέρω τις πολύ ωραίες παρουσίες του Θανάση Δόβρη, της Ειρήνης Μακρή, της Χαράς Γιώτα, του Πύρρου Θεοφανόπουλου, του Ρωμανού Καλοκύρη, της Βιβής Πέτση και της Ελπινίκης Σαριπανίδου και να μην επαινέσω την πρωτότυπη μουσική σύνθεση του Gary Salomon, την κινησιολογία του Γιάννη Νικολαΐδη και τους εξαίρετους φωτισμούς του Τάσου Παλαιορούτα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Σκηνοθεσία: Γιώργος Βαλαής
Κείμενο – Δραματουργία: Γιώργος Βαλαής, Πρόδρομος Τσινικόρης
Μουσική – Ηχητικός σχεδιασμός: Gary Salomon
Μηχανικός ήχου: Γιώργος Χανός
Κίνηση – Χορογραφία: Γιάννης Νικολαΐδης
Σκηνικά: Ελένη Στρούλια
Κοστούμια: Ελένη Στρούλια, Ζαΐρα Φαληρέα
Σχεδιασμός φωτισμού: Τάσος Παλαιορούτας
Βοηθός σκηνοθεσίας-δραματουργίας: Στράτος Νταλαμάγκος
Βοηθός σκηνογράφου-ενδυματολόγου: Ζενεβιέβ Αθανασοπούλου
Φωτογράφος press kit: Δέσποινα Σπύρου
Παίζουν: Χαρά Γιώτα, Θανάσης Δόβρης, Πύρρος Θεοφανόπουλος, Ρωμανός Καλοκύρης, Ειρήνη Μακρή, Βιβή Πέτση, Ελπινίκη Σαριπανίδου
Εκτέλεση παραγωγής: Χριστίνα Πολυχρονιάδου