«Προσωδία» της Νικολίν βαν Χάρσκαμπ (κριτική) – Τα αρχαία έπη στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

Με πολύ ενδιαφέρον παρακολούθησα, στο Φεστιβάλ Αθηνών, την περφόρμανς «Προσωδία» της Nicoline van Harskamp. Η παράσταση επινοεί μια ηθοποιό-φωνή υπολογιστή με το όνομα Prosodia προς την οποία απευθύνεται επί σκηνής η σκηνοθέτις, ενώ δύο ηθοποιοί (Αγγελική Παπούλια και Σοφία Κόκκαλη) και μια μουσικός παραδοσιακής μουσικής (την υποδύεται η Lidewij Mahler) προετοιμάζουν μια παρουσίαση του αρχαίου ινδικού Έπους της Σίρι, ανιχνεύοντας μοτίβα αφηγήσεων από άλλα αρχαϊκά έπη του πλανήτη. Τα λόγια της Σίρι μπορούν να παιχτούν σε λύρα ή ουντί, σε καντελέ ή γκουσλέ, σαντούρι ή κοπούζ. Η Prosodia ανιχνεύει τις προσωδιακές ποιότητες κατά την εκφορά του λόγου από την ηθοποιό, και φυσικά παρεμβαίνει και τη διορθώνει. Η επιστράτευση του ψηφιακού εργαλείου είναι μια θαυμάσια άσκηση για την ηθοποιό. Καθώς, λοιπόν, οι λέξεις πρέπει να ειπωθούν ή να τραγουδηθούν σε έναν νέο ρυθμό, έχουμε και έναν νέο ορισμό του θεατρικού είδους.

Η δυσκολία της παράστασης συνίσταται στο να αναγνωρίσει ο θεατής μοτίβα της καλλιέργειας των λαών, στο να ανακαλέσει γνωστές διατυπώσεις (για παράδειγμα: «ποίον έπος φύγεν έρκος οδόντων» από την Οδύσσεια, «η γλαυκώπις Αθήνη» ή «έπεα πτερόεντα» από την Ιλιάδα) και στο να αμφισβητήσει τα σύγχρονα μυθολογήματα περί Τεχνητής Νοημοσύνης: η Prosodia διαθέτει μια «εγγεγραμμένη» διανόηση χωρίς συναισθήματα, ενώ είναι παντελώς ανίκανη να κλάψει ή να αντιληφθεί το ανθρώπινο χιούμορ. Η γραφή των ανθρώπων είναι προσθετική δράση, που γίνεται άκαμπτη μέσω κάθε είδους συνδυασμών κουκκίδων. Αδόμενη αφήγηση, υποκριτική τέχνη, συνθετική ομιλία: αρχετυπικά μοτίβα λόγου εγγράφονται στη «συνθετική» ομιλία της Prosodia, μιμούμενα τον ρυθμικό παλμό της αρχαίας εκφοράς του λόγου, σε αντίθεση με τις αποχρώσεις ύφους που έχουν σύγχρονες μορφές κοινωνικού σχολιασμού στο διαδίκτυο – δεν είναι τυχαία η αναφορά στους influencers.

Ο βάρδος- η μάχη σώμα με σώμα- το πένθος των λαών

Η Νικολίν βαν Χάρσκαμπ βάζει τις ηθοποιούς της με σάρκα και οστά επί σκηνής να επαναδιατυπώσουν τον διάλογό τους βάσει των αναγκών του υπολογιστή: το υλικό από τα κείμενα που διαθέτουν πρέπει να εκφωνηθεί ως προφορική αφήγηση ενιαία. Για ποια κείμενα μιλάμε όμως; Με απόλυτα παιγνιώδη διάθεση, η σκηνοθέτις επαναλαμβάνει κάποια τελετουργικά στοιχεία, όπως το τραγούδι ή στερεότυπες φράσεις, βάζοντάς τα σε μια ακολουθία: προηγείται η φωνητική μουσική και ακολουθεί η οργανική συνοδός της. Κατάλογοι των πρώτων αυστηρών νομοθεσιών, ονόματα προγόνων και πνευμάτων, τοπωνύμια, θρύλοι και μύθοι με παρεμβάσεις των θεών στα ανθρώπινα, αλγόριθμοι που προσιδιάζουν σε εξιστορήσεις, τελετουργικά τραγούδια, επική ποίηση, προφητικά κείμενα.

© Karol Jarek

Ο τραγουδιστής τραγουδούσε: «η ζωή είναι ένα ταξίδι». Ο ήρωας φώναζε: «η ζωή είναι μια μάχη». Ο τραγουδιστής ήταν ο Βάρδος στη μεσαιωνική Ευρώπη, ο Τροβαδούρος στην Ιπποτική Μυθιστορία, ο Αοιδός στα Ιωνικά παράλια, ο Griot στην Αφρική, ο Skald στη Σκανδιναυική χερσόνησο, ένας τραγουδιστής από το Κόσσοβο ή το Μαυροβούνιο: ένας άνθρωπος που με τις ρυθμικές του αφηγήσεις επηρέαζε τις τύχες των λαών. Τέτοιοι αφηγητές, ανεπιθύμητοι από τα καθεστώτα, διωγμένοι και κατατρεγμένοι κατά κανόνα, ήταν οι Spielmänner, οι Minstrels, οι Skmoroxi, οι Jongleurs – τα λόγια τους, συνήθως ημιτελή, ήταν συστήματα αποθήκευσης του παρελθόντος στη συλλογική μνήμη. Στη φινλανδική Καλεβάλα, 5000 χρόνια πριν, η ηρωϊκή αφήγηση είναι κυρίαρχη. Στη Μαχαμπχαράτα, οι μάζες των στρατιωτών πλησιάζουν η μία την άλλη καβάλα σ’ έναν ελέφαντα. Ελέφαντας είναι, λοιπόν, ο Αφηγητής. Στο βόρειο έπος «Beowulf» (μεταξύ 975 και 1025 μ.Χ.) η φλόγα του πολέμου καταβροχθίζει τους αρχηγούς των πολεμιστών. Ο κύκλος Κορόγλου των Τουρκικών και των Κούρδων, περιγράφει έναν ήρωα που επαναστατεί ενάντια στην αδικία και φτιάχνει τον δικό του νόμο για τον εαυτό του και το άλογό του: το έπος εκτείνεται από την Ανατολία και το Αζερμπαϊτζάν ανατολικά μέχρι το Τουρκμενιστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Τατζικιστάν. Στο έπος των Νιμπελούγκεν η σφαγή των ιπποτών ακολουθείται από συλλογικό πένθος. Και πάει λέγοντας: τραγουδιστά αφηγούνται το πένθος τους οι αφρικανοί τραγουδιστές παραμυθιών που φεύγουν για τον νέο κόσμο αλυσσοδεμένοι σ’ ένα καράβι-κάτεργο, εκεί ανάγεται η γένεση του Hip-hop, των spirituals και του ποιητικού slam.

Τα έπη όπως αποτυπώνονται σε ρυθμό

Τριάντα ένα αιώνες πριν χαράχτηκε σε πλάκες, στην αρχαία Μεσοποταμία, το έπος του Γκιλγκαμές της Ουρούκ. Η πρώτη σωζόμενη έκδοση της προϊστορίας των Εβραίων χρονολογείται από τον 18ο αιώνα π.Χ. και ονομάζεται «Shūtur eli sharrī» («Η Εβραϊκή Βίβλος»), περιλαμβάνει δε την Τορά (τα πέντε Βιβλία του Μωυσή), τα Νεβίμ (τα Βιβλία των Προφητών) και τα Κετουβίμ («Γραφές», έντεκα βιβλία). Είκοσι εννέα αιώνες πριν, τραγουδιούνται τα ομηρικά έπη. Τον τρίτο π.Χ. αιώνα γράφεται η Ραμαγιάνα του Βαλμίκι, η ινδική εξιστόρηση του βασιλιά Ράμα που προσπαθεί να σώσει την απαχθείσα σύζυγό του, Σίτα, και στην πορεία διδάσκει μαθήματα ζωής στους Ινδουιστές. Είναι σημαντικό το ότι η Ραμαγιάνα ξαναλέγεται προφορικά, μέσω λογοτεχνίας, λαϊκών κόμικς, θεατρικών έργων και ταινιών έως σήμερα.

© Karol Jarek

Και η παράσταση της Nicoline van Harskamp θα αναφέρει το ηρωϊκό λαϊκό έπος του Χίλντεμπραντ από τη Γερμανία (830 μ.Χ.), το ιρανικό Βιβλίο των Βασιλέων («Σαχναμέ»: μεταξύ 977 και 1010 μ.Χ) που αριθμεί 50.000 δίστιχα, τις ιστορίες του Ντεντέ Κουρκούτ των Ογούζων Τούρκων, τα Τραγούδια της Ζεστέ, το αραβικό Σιράτ Μπάνι Χιλάλ του 11ου αιώνα, το ιπποτικό El Cid της ιβηρικής χερσονήσου, το έπος του Sunjata Keita, ιδρυτή της Αυτοκρατορίας του Μάλι στη Δυτική Αφρική, που τραγουδιέται ακόμα από τους griots, τα σερβοκροατικά τραγούδια του Πρίγκιπα Μάρκο, τη μουσική αναδιήγηση της ομηρικής Οδύσσειας στα «τραγούδια Dumy» του Jorge Rivera-Herrans, και, κυρίως, το Έπος της Siri: αυτό αποτελείται από 15.000 στίχους και είναι ο ακρογωνιαίος λογοτεχνικός λίθος της φυλής Τούλου στη νότια Καρνατάκα της Ινδίας. Η ιστορία ακολουθεί τη ζωή της Siri Alvedi, μιας θρυλικής πριγκίπισσας που αναδύεται ως εκ θαύματος από ένα περίβλημα από το λουλούδι μιας καρυδιάς. Περιγράφει λεπτομερώς τη ζωή της, τους αγώνες της με τον γάμο, τη μητρότητα και τη ζωή των απογόνων της. Η μια από τις δύο επί σκηνής ηθοποιούς υποδύεται την Σίρι.

Η «μηχανική» αφήγηση στο θέατρο

Στην παράσταση Café Prosodia, συμπαραγωγή του Cross Section Archive της Αθήνας (Μαρία Λάλου και Σκάφτε Αϊμο-Μπουτ) και του ολλανδικού ιδρύματος Mondriaan, εξεταζόταν πώς η τεχνολογία του συνθετικού λόγου αναζητά τις ρίζες της στην Αγγλική γλώσσα και στον τρόπο με τον οποίον λειτουργούν οι βρετανοί ηθοποιοί. Το concept ήταν εξαρχής η υποψία ότι η «φωνή» του υπολογιστή έχει αρχαϊκά χαρακτηριστικά και πολλά επίπεδα, αντίστοιχα με αυτά της ανθρώπινης φωνής που αφηγείται «άθλα ανδρών» μπροστά σ’ ένα συγκεντρωμένο πλήθος. Η συναισθηματική φόρτιση αυτού του πλήθους/ακροατή μοιάζει πολύ στη δομή της με τη συναισθηματική φόρτιση που επιδιώκουν οι σκηνικές τέχνες.

Στην περφόρμανς της Νικολίν βαν Χάρσκαμπ που παρακολούθησα, οι γυναικείοι χαρακτήρες εκφωνούν τις φράσεις τους, μέσα σε μια διαδικασία μετατροπής του κειμενικού υλικού σε ομιλία. Πρωταγωνίστρια είναι η Σίρι, του έπους Σίρι, από την περιοχή Τούλου Ναντού της Ινδίας. Δεν υπάρχει μάχη στο έπος Σίρι, παρά μόνο η μάχη με τις πατριαρχικές δομές. Μια ηθοποιός τραγουδά και μια άλλη δίνει εντολές στον υπολογιστή Prosodia, οπότε η ένταση, ο τόνος, ο επιτονισμός και η ταχύτητα εκφοράς του λόγου δοκιμάζονται και ξαναδοκιμάζονται από το κομπιούτερ και «ομαδοποιούνται» ως ήχοι, έως ότου προκύψει ένα ικανοποιητικό αποτέλεσμα. Η «Προσωδία» μετατρέπεται σε ηρωίδα μιας αφήγησης, ενώ το corpus των κειμένων που επιστρατεύει μετατρέπεται σε ένα νέο είδος Έπους. Για παράδειγμα: «Ένα άλογο είναι καλό. Ένα χωράφι είναι ανοιχτό. Όλα τα πράγματα φτιαγμένα από χρυσό είναι κόκκινα. Ο ήλιος είναι κόκκινος. Ένας κύκνος, μια σκηνή και μια μέρα είναι λευκά»: η ηθοποιός είναι σε θέση να καθορίζει το πώς πρέπει να ακουστεί η φωνή της μη-ανθρώπινης Prosodia, την ώρα που εκφωνεί τις δικές της ατάκες. Όμως, το μοίρασμα των δακρύων για όσα πέρασε ένας λαός είναι αναντικατάστατη μορφή επαφής με τους ανθρώπους του παρελθόντος και του παρόντος. Εδώ ακριβώς εστιάζεται ο προβληματισμός της αξιόλογης αυτής παράστασης, που μας άφησε με ανοιχτό το στόμα και με ένα σωρό αναπάντητα ερωτήματα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Σκηνοθεσία – Κείμενο – Σκηνικά: Nicoline van Harskamp
Μουσική σύνθεση – Έγχορδα όργανα – Φωνητικά: Εύη Σεϊτανίδου
Ψηφιακό εργαλείο σκηνής: Alexander Sutherland
Ηχοληψία & μηχανικός AI: Giuliano Anzani
Παραγωγή: Cross Section Archive (Maria Lalou, Skafte Aymo-Boot), Nicoline van Harskamp
Βοηθός παραγωγής: Νεφέλη Βαρούξη
Casting (Ολλανδία): Nicoline van Harskamp
Casting (Ελλάδα): Maria Lalou
Ερμηνεύουν: Αγγελική Παπούλια, Σοφία Κόκκαλη, Lidewij Mahler