«Κουκλίτσα», σε σκηνοθεσία Μαρίας Πανουργιά (κριτική) – Όταν η Νόρα του Ίψεν προσπαθεί να γευτεί τη ζωή ελεύθερα

Απόλαυσα την «Κουκλίτσα» στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, στη δραματουργική/σκηνοθετική προσέγγιση της Μαρίας Πανουργιά. Η εξαιρετική αυτή παράσταση είναι βασισμένη στη «Νόρα» (ή «Κουκλόσπιτο», 1870) του Ίψεν, στη δόκιμη μετάφραση του Γιώργου Δεπάστα. Στη δραματουργική επεξεργασία συνεργάστηκαν η Έρι Κύργια και ο Αντώνης Αντωνόπουλος. Η ανεπαίσθητη ειρωνεία στον τίτλο συνδυάζεται με μια χαριτωμένη τρυφερότητα στην προσφώνηση «κουκλίτσα», όπως και με μια φόρτιση υποτιμητική: ήδη από τον τίτλο η σκηνοθέτις προϊδεάζει για το τι μέλλει γενέσθαι επί σκηνής. Η Νόρα είναι «διακοσμητική» για τη ζωή του Τόρβαλντ, με την πρόθεση να την «κοσμεί» όπως ακριβώς θέλει εκείνος. Η ψυχική κατάρρευση στην οποία την οδηγεί ο Ίψεν γίνεται, στη σκηνοθεσία της Πανουργιά, ένα είδος «ανάληψης» σε κάποια σφαίρα δυσθεώρητη και μακρινή: να είναι, αυτή, μια προφητική τοποθέτηση για τη χειραφέτηση των σύγχρονων μικροαστών (ημών όλων) από τα βασανιστικά δεσμά του καπιταλισμού;

Η καθυστερημένη και βίαιη ενηλικίωση της κλασικής ιψενικής ηρωίδας συνήθως ερμηνεύεται ως σύμβολο χειραφέτησης και διεκδίκησης. Γι’ αυτό και το «περίκλειστο» ονειρικό σπίτι στην παράσταση της κυρίας Πανουργιά (Μαρία Πανουργιά και Πουλχερία Τζόβα), με τα παντζούρια που κλείνουν διαρκώς και τα παράθυρα που μετά βίας επιτρέπουν να διακρίνουμε τα τεκταινόμενα στο μπάνιο και στο παιδικό δωμάτιο, το πίσω δωμάτιο (γραφείο του Τόρβαλντ) που διακρίνεται δύσκολα, οι κολώνες που συγκρατούν το όλο οικοδόμημα, ο προθάλαμός του, το τεράστιο ταχυδρομικό κιβώτιο/φυλακή και οι φωτισμοί, όλα συνθέτουν ένα ασφυκτικό σκηνικό – από αυτό θα δραπετεύσει η Νόρα, και ο θεατής θα παραμείνει εξωτερικός παρατηρητής μέχρι το τέλος. Ανάλογα με τη θέση του στην πλατεία, κάθε θεατής θα αντιληφθεί με διαφορετικό τρόπο το σπίτι και θα εισπράξει διαφορετικά την κίνηση μέσα στα δωμάτιά του, σαν ο εφιάλτης της σκηνοθέτιδας να γίνεται ο προσωπικός εφιάλτης καθενός μας.

Η Νόρα είναι ένα ακόμη παιδί

Η Νόρα αγαπά τα γλυκά, αλλά ο σύζυγός της την κρίνει αυστηρά γι’ αυτό: η αγάπη της για τα ζαχαρωτά δεν είναι παρά αλληγορία της επιθυμίας για μια ζωή που δεν έχει ζήσει, για την απόλαυση που χαρίζει η ηθελημένη εμπειρία: μια υπαρξιακών διαστάσεων βουλιμία. Το παιδικό δωμάτιο λειτουργεί επίσης απαγορευτικά, απομονωμένο από το υπόλοιπο σπίτι, με τρία βωβά κοριτσάκια (Δέσποινα Καραγιάννη, Κατερίνα Παπαδάκη, Μαρίνα Μάλλιου) που διαρκώς βρίσκονται «στην απέξω», όλοι τα απωθούν, τα σπρώχνουν, τα κλειδώνουν, τα αποφεύγουν, ενώ εκείνα επίμονα ανακατεύονται μέσα στα πόδια τους. Τα παιδιά δεν μιλούν, όμως παίζουν συνέχεια με τα δάχτυλα των χεριών τους το «Πέτρα, Ψαλίδι, Χαρτί», σχολιάζουν δια της σιωπής τους, λειτουργούν σαν φαντάσματα ή σαν τρωκτικά στα θεμέλια του σπιτιού. Ένα ακόμη ονειρικό στοιχείο στην (κατά βάσιν ονειρική και αγγελοκρουσμένη) σκηνοθεσία της Πανουργιά.

Στην προσέγγιση της κυρίας Πανουργιά ο Τόρβαλντ (Φιντέλ Ταλαμπούκας) εμφανίζεται ως εγκλωβισμένος στο επαγγελματικό του προφίλ, ουσιαστικά δηλαδή ως θύμα: δεν είναι ξεκάθαρα ο υπαίτιος της καταπίεσης της Νόρας, γιατί και ο ίδιος σηκώνει ένα αφόρητο βάρος καταπίεσης. Η αναγκαστική ωριμότητά του είναι το αντίβαρο στην αφόρητη ελαφρότητα της Νόρας, στην εκρηκτική της ανάγκη να καταναλώσει, να χορέψει, να στολίσει το σπίτι, να αποκαταστήσει επαγγελματικά τη φίλη της Κριστίνα (Ελεάνα Γεωργούλη), να μοιραστεί τον ενθουσιασμό της ακόμη και με τη γκουβερνάντα (Χριστίνα Ματέλσκα Τόκα). Η εξώφθαλμη ανωριμότητά της (είναι γαλιάντρα, σκιουράκι, διαβολάκι, άτακτο κοριτσάκι, περίεργο πλασματάκι, νεράιδα που τρώει κρυφά) θα έρθει σε κατάφωρη αντίθεση με τις κινήσεις απόσεισης του συζυγικού/μητρικού της ρόλου στο τέλος, καθώς η ωρίμανση θα επέλθει ραγδαία. H Nόρα της Πανουργιά δεν είναι η γυναίκα που επαναστατεί, αλλά ο άνθρωπος -υπεράνω φύλου- που εκρήγνυται, γδύνεται, μένει με τα εσώρουχά του και θραύει το πρότυπο ομορφιάς και σαγήνης που του έχει επιβληθεί, μαζί με όλες τις διαστάσεις υποταγής που αυτό επισύρει. Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο αισθησιακός χορός με το κοστούμι της θανατερής «ταραντέλλας».

Μια κοινωνία φτιαγμένη από άντρες

Κεντρική σκηνοθετική οδηγία είναι η βίαιη σύγκρουση του ζευγαριού Νόρας/Τόρβαλντ. Υπογείως, αλλά σε κλιμάκωση, αυτός ο άντρας σιγά και συστηματικά «σκοτώνει» οτιδήποτε ζωντανό και λαμπερό υπάρχει στην καρδιά της Νόρας. Κι εκείνη, με τη σειρά της, μεθοδικά αποσυνθέτει, δυναμιτίζει και θέτει υπό αίρεσιν όλες τις υπαρξιακές του βεβαιότητες. Και οι δυο τους συνάπτουν μια κανιβαλική σχέση, πέραν της σεξιστικής οπτικής υπό την οποία συνήθως οι σκηνοθέτες προσεγγίζουν το «Κουκλόσπιτο» στην εποχή του Me#Too. Η οικονομική ανέλιξη, η μικροαστική ανασφάλεια που υπαγορεύει την επίσπευση της επαγγελματικής επιτυχίας, ο συνεχής έλεγχος των οικονομικών, το ψέμα σχετικά με την πατρική υπογραφή, ο χυδαίος εκβιασμός που υποβόσκει στην παρουσία του Κρόκσταντ, το γράμμα που δεν ανοίγεται: όλα αυτά θέτουν τα κορμιά των ηρώων σε συνεχή κρίση, τα «ανοίγουν» στο σύμπαν για να εκραγούν. Στη σκηνική ανάγνωση της Μαρίας Πανουργιά, το κείμενο ακολουθείται σχεδόν πιστά, με κάποιες λεξιλογικές προσθήκες και παρεκβάσεις (κάποιες βρισιές που ξεστομίζει η Νόρα, σαν να βρίσκεται σε διονυσιακή έκσταση).

Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι η ιψενική Νόρα καλείται να επιβιώσει σ’ έναν κόσμο φτιαγμένο από άντρες και προορισμένο στο να υπηρετεί τους άντρες. Σημασία έχει πως επί συνόλω η «Αγία Οικογένεια», στις κλασικότροπες εκδοχές της «Νόρας» αποδίδεται σε όλες τις νοσηρές της διαστάσεις, ενώ σε πιο αφαιρετικές προσεγγίσεις (βλέπε τη «Νόρα» του Τερζόπουλου) επικεντρώνεται στο κλασικό ιψενικό τρίγωνο Νόρας/Τόρβαλντ/Κρόκσταντ. Κάποιες πειραματικές προσεγγίσεις (όπως του Αλκίνοου Δωρή) εστιάζουν στην τραγικότητα αυτού του νατουραλιστικού έργου. Η «Κουκλίτσα» της Μαρίας Πανουργιά μιλά για το χρήμα ως οικονομικό καταλύτη που αποκαλύπτει όλη την κοινωνική υποκρισία και επιχειρεί την πλήρη αποδόμηση του «οίκου», στοιχειοθετώντας την τοποθέτησή της με όλα τα υλικά του θεάτρου.

Αιρετική παράσταση

Υπάρχει κάτι το ηθελημένα βέβηλο που μου άρεσε πολύ σ’ αυτήν την παράσταση: η αμφισβήτηση του υγιούς χαρακτήρα της κλασικής προτεσταντικής οικογένειας κομίζει μαζί της μιαν ευρύτερη αμφισβήτηση, αυτήν της ιερότητας των Χριστουγέννων. Η Νόρα αγκαλιάζει ερωτικά το χριστουγεννιάτικο δέντρο και αυνανίζεται πάνω σ’ αυτό, η γκουβερνάντα γίνεται μάρτυρας της σκηνής και προσπαθεί να την αποσπάσει. Η λεκτική βία παίρνει διαστάσεις βίαιης φυλάκισης: ο Τόρβαλντ όχι μόνον απαγορεύει στη Νόρα ν’ ανοίξει την πόρτα και να φύγει, αλλά και τη φυλακίζει μέσα στο συρόμενο γραμματοκιβώτιο, που χρησιμεύει και δίκην κλουβιού, απ’ όπου όμως η Νόρα κατορθώνει να δραπετεύσει για να βρει τον εαυτό της. Σ’ αυτό το σημείο υπενθυμίζω πως το «Κουκλόσπιτο» βασίστηκε στη ζωή της Λάουρα Κίλερ, δανής φίλης του Ίψεν και κατοπινής συγγραφέως, που όντως πλαστογράφησε υπογραφή για να σώσει τον σύζυγό της Βίκτορ, πράγμα που εκείνος όχι μόνον δεν αναγνώρισε, αλλά επιπλέον την έκλεισε και σε ψυχιατρική κλινική.

Η δραπέτευση επιτυγχάνεται με το σκηνικό εύρημα μιας καταπακτής: στη μέση ακριβώς του καθιστικού του σπιτιού, στην καρδιά της οικογενειακής «εορταστικής ευτυχίας», υπάρχει μια καταπακτή που οδηγεί στα σκοτεινά άδυτα του σπιτιού, στα υπόγεια του ασυνείδητου, στα θεμέλια του όλου οικοδομήματος – που μάλιστα φωτίζονται, από ένα σημείο και μετά, και αναδεικνύουν την επισφαλή του ισορροπία. Το άνοιγμα και κλείσιμο των παντζουριών παραπέμπει στο παιδικό παιχνίδι «το σπίτι», που όλοι παίξαμε ως νήπια κάτω από τα τραπέζια και τα κρεβάτια των ενηλίκων. Με λίγα λόγια, το «παιχνίδι αναγνώρισης του οικείου και του ανοίκειου» που παίζει η Νόρα είναι ένα παιχνίδι σοβαρό, απολαύει όμως όλων των γνωρισμάτων παιδικότητας που έχει κάθε παιχνίδι.

Γενική αποτίμηση της παράστασης

Η δυναμική και πολυδιάστατη κινησιολογική επιμέλεια της Ζωής Χατζηαντωνίου προσθέτει στην παράσταση μια ποιότητα συμβολική, ενώ οι φωτισμοί του Δημήτρη Κασιμάτη υπογραμμίζουν τον κλειστοφοβικό κλοιό μιας κρύας βορειοευρωπαϊκής νύχτας Χριστουγέννων. Τα κοστούμια της Ιωάννας Τσάμη είναι άχρονα και πολύ λειτουργικά, πολλές από τις ζωόμορφες μάσκες και περούκες τεράστιου «σκίουρου» (Οlga Falelchyk) κομίζουν μιαν αίσθηση από ταινίες του Ντέηβιντ Λιντς και του Λάνθιμου, η μουσική του Γιώργου Μυζήθρα είναι πολύ υποβλητική και ενισχύει την κινηματογραφική ατμόσφαιρα της παράστασης.

Στον ρόλο της Νόρας, η Στέλλα Βογιατζάκη δίνει τον καλύτερό της εαυτό: ευκίνητη, με σωστή εκφορά του καταιγιστικού λόγου που της εμπιστεύεται η σκηνοθέτις, πάνω απ’ όλα όμως ελεγχόμενη στις εκρήξεις της και ταυτόχρονα εκρηκτική, χωρίς μελοδραματισμούς στο ξέσπασμα του τέλους. Ο Φιντέλ Ταλαμπούκας αρκούντως ειρωνικός ως Τόρβαλντ, με στεντόρεια φωνή κι επιβλητική, χειριστική παρουσία, συγκινητικός και τρωτός στην κατάρρευση του τέλους, εξαιρετικός από κάθε άποψη. Ο Μπάμπης Γαλιατσάτος δαιμόνιος στον ρόλο του τοκογλύφου Κρόκσταντ, ο Άρης Αρμαγανίδης αναπάντεχα εύθραυστος στον ρόλο του γιατρού Ρανκ και η Ελεάνα Γεωργούλη μυστηριώδης στον ρόλο της Κριστίνε, στέκουν επάξια δίπλα στους δυο πρωταγωνιστές.

Μοναδική πρωτοτυπία της παράστασης, αυτή η ακατάσχετη, επιταχυνόμενη λογοδιάρροια ανάμεσα στη Νόρα και τη Χριστίνα, ένα bavardage εσκεμμένα ταχύ, που ιεραρχεί ως δευτερεύοντα τα συμβάντα για να αφήσει να αναδειχθούν οι ψυχικές ποιότητες που τα κινούν. Τέλος, η λαιμαργία της Νόρας (τρώει οτιδήποτε βρίσκει εμπρός της: το περβάζι του παραθύρου, το πιάτο, το κάδρο στον τοίχο, τις γυάλινες μπάλες του χριστουγεννιάτικου δέντρου) συμβάλλει στην απομυθοποίηση του καθωσπρεπικού αισθητικού προτύπου της «γυναίκας/κουκλίτσας» που γαλούχησε και γαλουχεί γενεές ολόκληρες ανθρώπων. Αυτό το «υπογλυκαιμικό σοκ» που τόσο επιτυχημένα παρουσιάζει η Πανουργιά επί σκηνής είναι η αδηφάγος ανάγκη να γευθεί κανείς τη ζωή ελεύθερα, πέρα από προσδιορισμούς κοινωνικού φύλου, τάξης ή ρόλου μέσα στην οικογένεια.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Μετάφραση: Γιώργος Δεπάστας
Δραματουργική επεξεργασία - Σκηνοθεσία: Μαρία Πανουργιά
Σύμβουλος δραματουργίας: Αντώνης Αντωνόπουλος
Σκηνικά: Πουλχερία Τζόβα - Μαρία Πανουργιά
Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη
Μουσική: Γιώργος Μυζήθρας
Κίνηση: Ζωή Χατζηαντωνίου
Φωτισμοί: Δημήτρης Κασιμάτης
Δραματολόγος παράστασης: Έρι Κύργια
Βοηθός σκηνοθέτριας: Γεωργία Κανελλοπούλου
Βοηθός σκηνογράφου: Μαρία Σταθοπούλου
Παίζουν (με αλφαβητική σειρά): Άρης Αρμαγανίδης, Στέλλα Βογιατζάκη, Μπάμπης Γαλιατσάτος, Ελεάνα Γεωργούλη, Δέσποινα Καραγιάννη, Μαρίνα Μάλλιου, Χριστιάνα Ματέλσκα Τόκα, Κατερίνα Παπαδάκη, Φιντέλ Ταλαμπούκας
Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος
Video: Νίκος Πάστρας