«Ατυχές πήδημα ή παλαβό πορνό» του Ράντου Ζούντε (κριτική) – Όταν η ιδιωτική ζωή γίνεται δημόσιο θέαμα

Είδα, στο θέατρο «ΠΛΥΦΑ», το «Ατυχές πήδημα ή παλαβό πορνό», μια εξαιρετική θεατρική διασκευή της Κατερίνας Παπαναστασάτου της ομώνυμης ταινίας του 2021 του βραβευμένου Ρουμάνου δημιουργού Radu Jude (Χρυσή Άρκτος Φεστιβάλ Βερολίνου 2021). Η Έμι, δασκάλα σε ένα σχολείο υψηλού κύρους, βλέπει το επαγγελματικό της μέλλον να διακυβεύεται σοβαρά όταν διαρρέει στο διαδίκτυο ένα προσωπικό της βίντεο ερωτικού περιεχομένου, ένα απολύτως προσωπικό porn tape που έχει γυρίσει σε μια απολύτως προσωπική στιγμή της με τον σύζυγό της. Επιθέσεις σεξισμού, ρατσισμού, μισαλλοδοξίας, μετακύλισης ευθυνών, ανεύθυνες αιτιάσεις γονέων και κηδεμόνων, αλλά και μια αισθητική «αποκλεισμού» της αλήθειας, όλα μαζί αναγκάζουν την Έμι να απολογηθεί μπροστά σε γονείς που αναλαμβάνουν να διαδραματίσουν τον ρόλο των «ιεροεξεταστών».

Όταν η ιδιωτική ζωή γίνεται δημόσιο θέαμα

Αφού η Έμι προσπαθήσει με επιχειρήματα να υποστηρίξει την προσωπική της ερωτική ελευθερία (που σε μόνιμη βάση συγχέεται με μια κακώς εννοούμενη ελευθεριότητα), αφού πασχίσει να πείσει τους άθλιους, ημιμαθείς, σεξιστές γονείς ότι δεν απειλείται η ηθική συγκρότηση των παιδιών τους από τη θέαση του δικού της βίντεο, αλλά ότι η κοινωνική συνοχή είναι που παραπαίει και ότι οι ίδιοι ευθύνονται για την ανεξέλεγκτη πρόσβαση των παιδιών τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, θα δει ένα τείχος απροσπέλαστο να υψώνεται μπροστά της. Θα αντικρίσει την ενιαία σκοταδιστική αντίληψη των γονέων και των κηδεμόνων, που νομίζοντας ότι «παίρνουν την κατάσταση στα χέρια τους» επιδίδονται σ’ ένα ανελέητο κυνήγι μαγισσών: από απλή ενημερωτική συγκέντρωση γονέων, η αντιπαράθεση δασκάλας και γονέων μετατρέπεται σε «λαϊκό δικαστήριο» μανιακών (θυμήθηκα, εδώ, τη «Μανία» του Φριτς Λανγκ), οι αποφάνσεις και οι ετυμηγορίες των οποίων δίνουν την ευκαιρία στον δραματουργό να στηλιτεύσει τα επισφαλή, επιφανειακά και πεπλανημένα κριτήρια των μαζών.

Το κυριότερο, όμως, που το έργο θέτει επί τάπητος είναι ο ρόλος της εκπαιδευτικού μέσα στα ολοκαίνουργια κοινωνικοπολιτικά δεδομένα του σήμερα. Ο παραδοσιακός ρόλος της εκπαιδευτικού μπαίνει στην κρησάρα της κριτικής για να βγει πανομοιότυπος, ελάχιστα επηρεασμένος από τα δεδομένα της αποκαλυπτικής εποχής μας: η κρατούσα άποψη και η φαλλοκρατική αντίληψη όλων των ιθυνόντων που συμβάλλουν στην αγωγή των παιδιών θέλει τη δασκάλα είτε «απόλυτο πρότυπο ηθικής» είτε «απόλυτα πόρνη»- επ΄ουδενί της επιτρέπει την ανθρώπινη διάστασή της. Κι επιπλέον έχει να αντιμετωπίσει το διαρκώς ορθούμενο τείχος των ανδρικών, macho φαντασιώσεων συναδέλφων, γονέων και κηδεμόνων, ενός ολόκληρου αμετακίνητου συστήματος αναφορών πάνω στο οποίο είναι δομημένος ο ρόλος της.

Το ηθικοπλαστικό σχολείο: καταδίκη του εκπαιδευτικού

Η υποκρισία για το υποτιθέμενα «απειλούμενο» μέλλον των παιδιών τους θα δώσει το εφαλτήριο στους γονείς για κανονικό κανιβαλισμό με θύμα την ανυποψίαστη δασκάλα και για τον δημόσιο διασυρμό της, ενώ ο διευθυντής του σχολείου θα τηρήσει μιαν επαμφοτερίζουσα στάση, μια στάση δειλού που υπαγορεύεται από τη θέση του και ουδόλως αντικατοπτρίζει την πραγματική του εκτίμηση για τη συνάδελφό του: έτσι θα ξεσκεπαστούν τα δόλια κίνητρα αυτών που βρίσκονται στα κέντρα λήψης αποφάσεων και ο τεράστιος κίνδυνος που εγκυμονείται σε κάθε ρηξικέλευθη παρέμβαση οποιουδήποτε εκπαιδευτικού, σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Απροσπέλαστα παραμένουν τα ταμπού της σεξουαλικότητας και οι φραγμοί των κοινωνικών ρόλων, οριστικά καταλύονται τα προστατευτικά όρια ανάμεσα στον ιδιωτικό και δημόσιο βίο, ενώ η γονεϊκή ευθύνη μετακυλίεται στους ώμους του εξιλαστηρίου θύματος, που εν προκειμένω είναι η εκπαιδευτικός.

Τι το «ιερόσυλο» έχει ο στοματικός έρωτας; Ποιον πραγματικά προσβάλλει η διαρρέουσα ιδιωτικότητα; Πόσο προστατευμένα είναι τα παιδιά σήμερα από την πορνογραφική προσέγγιση του σεξ; Τελικά, είναι ή όχι το σχολείο ένας χώρος όπου το παιδί θα έρθει σε επαφή με την πραγματικότητα; Μήπως είναι ένα χρυσό κλουβί που θα του παρουσιάσει μιαν εξωραϊσμένη, σχεδόν «εξωπραγματική» εκδοχή της πραγματικότητας; Και, τελικά, ποιος είναι ο κατάλογος «ηθικών» αξιών που χαίρουν γενικής εκτιμήσεως ακόμη στην εποχή μας; Οι γονείς θα αφήσουν τα στερεότυπά τους ανενόχλητα να καθορίσουν το μέλλον της δασκάλας, αφού προβούν σε εξωφρενικές υποθέσεις σεξιστικού περιεχομένου εις βάρος της. Η προσβολή είναι το λιγότερο, καθώς η δασκάλα επιλέγει τρεις διαφορετικές στάσεις μπροστά σε αυτό το αδιέξοδο: στην τελευταία από τις τρεις αυτές διαφορετικές εκβάσεις του έργου, η σκηνοθεσία επιφυλάσσει μιαν έκπληξη ερμηνευτική που προσεγγίζει την «Κραυγή» του Μουνκ.

Κοινωνική κριτική και καλό θέατρο

Πολύ ενδιαφέροντα είναι τα ιντερλούδια προβολών κάποιων εγκυκλοπαιδικών «ορισμών» των εννοιών που ακούγονται στο σαθρό θεωρητικό οπλοστάσιο των γονέων: πρόκειται για ένα πρωτότυπο αλφαβητάρι κοινωνικοπολιτικού και πολιτισμικού σχολιασμού της Ιστορίας, μέσω του οποίου το προκλητικό, αυθάδικο αυτό έργο ασκεί δριμεία κριτική στην (μετα-κορωνοϊό) κοινωνία της εικονικής πραγματικότητας και της επιφανειακής, αβασάνιστης εξαγωγής κρίσεων και αποτιμήσεων. Ασκεί, επίσης, κριτική στην αγοραία προσέγγιση θεμελιωδών, φλεγόντων κοινωνικών ζητημάτων από την ανεγκέφαλη μάζα των καταναλωτών.

Μια κοινωνία δομημένη πάνω στην ψευδοσεμνοτυφία, τον πουριτανισμό και την ανάπλαση της πεπατημένης, μια κοινωνία που δεν είναι επιδεκτική ανανέωσης ή κριτικής: αυτά επισημαίνει η θεατρική ομάδα «Γέφυρα» κάτω από τη σκηνοθετική μπαγκέτα του Σωτήρη Ρουμελιώτη, φέρνοντας το ρουμανικό αυτό έργο πολύ κοντά στην ελληνική πραγματικότητα. Ως εκπαιδευτικός έχω να καταθέσω ότι η παράσταση με άγγιξε πολύ, γιατί ανακλά επακριβώς το μέγεθος του κινδύνου που διατρέχει κάθε προοδευτικός εκπαιδευτικός σ’ ένα κοινωνικό σκηνικό που διέπεται από βία, κανιβαλισμό και επιφανειακή προσέγγιση των πραγμάτων. Αλλά και ως θεατής θεάτρου έχω να καταθέσω πως ο ρυθμός της παράστασης είναι καταιγιστικός, οι ερμηνείες εξαιρετικές και δοσμένες με μεγάλη δόση χιούμορ και αυτοκριτικής. Ο Άγγελος Ανδριόπουλος, η Ελένη Βαΐτσου, η Ελένη Δαφνή και ο Σπύρος Σουρβίνος, σε πολύ καλές στιγμές ομαδικής δουλειάς και καταιγιστικής εναλλαγής ρόλων, συνιστούν μεγάλες ελπίδες για το αύριο του θεάτρου μας.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Διασκευή: Κατερίνα Παπαναστασάτου
Σκηνοθεσία: Σωτήρης Ρουμελιώτης
Σκηνικά: Αιμιλία Κακουριώτη
Κοστούμια: Θεανώ Τσαλόγλου
Μουσική: Γιώργος Χρυσικός
Παίζουν: Άγγελος Ανδριόπουλος, Ελένη Βαΐτσου, Ελένη Δαφνή, Σπύρος Σουρβίνος
Φωτογραφίες/ trailer: Αναστασία ΓιαννάκηΓραφιστική επιμέλεια: Βάγια Κεκέ
Επικοινωνία-Προβολή στα Μ.Μ.Ε: Ανζελίκα Καψαμπέλη
Διαχείριση social: Στέλλα Θεολόγου
Παραγωγή: Θεατρική Ομάδα Γέφυρα