Parliament, στο Μουσείο Μπενάκη – Ένα πείραμα συμμετοχικότητας και αβίαστης συνύπαρξης

Το Parliament αρχικά διεξήχθη στο Μουσείο Nasher, στο Ντάραμ της Βόρειας Καρολίνας. Μετά παρουσιάστηκε σε στενό κλοιό στην Ομάδα Χορού της Martha Graham στη Νέα Υόρκη. Στην Ελλάδα, όπου θα παραμείνει ενεργό για το φιλόδοξο διάστημα των επτά εβδομάδων, υποστηρίζεται από το Kenan Institute for Ethics μέσω του Εργαστηρίου Κοινωνικής Χορογραφίας του Πανεπιστημίου Duke (ΗΠΑ) και την Αυστριακή Πρεσβεία. Άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, φυλών, εθνικοτήτων, επαγγελμάτων και κοινωνικών κύκλων συναντιούνται κάθε μέρα στο project για να κινηθούν σιωπηλά, για να επιτελέσουν συγκεκριμένους ρόλους και ταυτότητες ή να αναλάβουν καινούριες, για να συνυπάρξουν με τις αισθήσεις τους και με τους άλλους, για να διερευνήσουν τρόπους πραγμάτευσης των πρωταρχικών πραγματικοτήτων της ύπαρξης.

Απαράβατος όρος είναι να αφήσει κανείς στη ρεσεψιόν όλα του τα υπάρχοντα, να τα στερηθεί για κάμποσες ώρες, διακόπτοντας την επικοινωνία με τους δικούς του, και να συνευρεθεί με καμιά δεκαπενταριά αγνώστους, που θα παραμείνουν μαζί σιωπηλοί για τεσσερεισήμιση ώρες

Σκοπός του πειράματος είναι να καταρριφθούν, να αφεθούν πίσω οι “πύρινοι” λόγοι, οι διαξιφισμοί, οι ρητορισμοί και οι αυτάρεσκες δηλώσεις ή συστάσεις, καθώς και το «στήσιμο» στην προβολή ενός θεατρικού Εγώ, ώστε όλα αυτά να παραχωρήσουν τη θέση τους σε πιο εναλλακτικές μορφές κοινωνικής συνεύρεσης και αυτοκριτικής. Γι’αυτό, απαράβατος όρος είναι να αφήσει κανείς στη ρεσεψιόν όλα του τα υπάρχοντα (τσιγάρα, νερό ή άλλα ποτά, καραμέλες και τσίχλες, ταυτότητες και κλειδιά αυτοκινήτου και σπιτιού, τσάντες κλπ), να τα στερηθεί για κάμποσες ώρες, διακόπτοντας την επικοινωνία με τους δικούς του, και να συνευρεθεί με καμιά δεκαπενταριά αγνώστους, που θα παραμείνουν μαζί σιωπηλοί για τεσσερεισήμιση ώρες. Εκεί, σύμφωνα με τον εμπνευστή της δραστηριότητας, εκ των πραγμάτων θα καταρριφθούν ένα σωρό αναστολές, προκαταλήψεις, προειλημμένες αποφάσεις, δεύτερες σκέψεις, υπεροψία ή ανάγκη προβολής και όλοι/όλες θα είναι ίσοι απέναντι ίσων, σε μιαν ελεύθερη δραστηριότητα «παρατήρησης» του άλλου και μια σειρά από επιλογές: είτε επικοινωνιακές, είτε αναδίπλωσης, πάντως απαλλαγμένες από την «πολιτική ορθότητα» ή τις προσδοκίες που συχνά τρέφουμε στις κοινωνικές μας επαφές. πυκνό μωσαϊκό συλλογικής σκέψης και δράσης. Το σύνολο των αντιδράσεων (θα αναφερθώ εκτενέστερα πιο κάτω) κατ’ουσίαν θα αποτελεί μια πηγαία «κοινωνική χορογραφία» για τη θέσπιση επιλογών επικοινωνίας, μια μη σκηνοθετημένη επιτέλεση. Το θεωρητικό υπόβαθρο του εγχειρήματος και του όλου project αναζητάται στη θεωρία των συστημάτων μη γραμμικών χορογραφιών που η βάση τους είναι η ανταπόκριση σε μια ολιστική εμπειρία και γνώση, καθώς και στις σχετικές θεωρίες του Gregory Bateson.

Να μείνουν απέξω οι ειθισμένοι κώδικες επικοινωνίας

Το ραντεβού είναι προκαθορισμένο και η διάρκεια της δραστηριότητας επίσης. Σου δίνονται κάποιες βασικές οδηγίες στην αρχή (σ’αυτές εντάσσεται και η παρότρυνση να είσαι ντυμένος με άνετο ρουχισμό ή σορτσάκι και να μην βγεις από την αίθουσα ούτε για τουαλέττα ή νερό- πράγμα που το παραβήκαμε, βεβαίως) και ακολουθεί μια (σιωπηρή) παρατήρηση των συμμετεχόντων, χωρίς την παραμικρή σύσταση. Υπάρχει ένας Έλληνας οδηγός (στην περίπτωσή μου ήταν ο χορευτής Άρης Παπαδόπουλος) που είναι και ο υπεύθυνος του κάθε γκρουπ, και υπάρχει και η πιθανότητα κάποιοι να είναι απλοί επισκέπτες και παρατηρητές, χωρίς να συμμετέχουν. Εν ολίγοις, εκτίθεσαι. Η διάρκεια της παραμονής σου εκεί μέσα είναι ελεύθερη επιλογή δική σου. Την πρώτη αμηχανία τη διαδέχεται η ανάγκη εντοπισμού των ατόμων που «σε αφορούν», ή τουλάχιστον έτσι το βίωσα εγώ. Το γκρουπ ήταν ανάμεικτο, με όλα τα φύλα, τις ηλικίες και με συμμετοχή ατόμων με ειδικές ανάγκες (που, σημειωτέον, ήταν οι πιο επικοινωνιακοί από όλους). Ακολουθεί ένα συναίσθημα απορίας σχετικά με τον στόχο όλης αυτής της δραστηριότητας, σύντομα λαμβάνεις τα πρώτα «μηνύματα» αγγίγματος, χαμόγελου, ή ακόμη και επιθετικότητας, κατά ριπάς σε καταλαμβάνει ένα άγχος μήπως κάτι δεν κανεις σωστά και σε μόνιμη βάση θέλεις να μιλήσεις, να πεις μια κουβέντα, και βεβαίως αυτό απαγορεύεται. Εκ των πραγμάτων καταρρέουν οι αντιστάσεις και αρχίζουν τα αγγίγματα, τα χαμόγελα, οι θωπείες και οι αγκαλιές. Διάβασα, αμέσως μετά, πως στο βιβλίο του Τζόρτζιο Αγκάμπεν «Notes of gesture», η χειρονομία παρουσιάζεται ως η αμεσότερη μορφή πολιτικής. Επειδή εκ φύσεως έχω «τα χέρια μου κοντά» και δεν μου πολυαρέσει να με αγγίζουν, κι επιπλέον είμαι και πολυλογάς, αυτό ήταν και ο δυσκολότερος όρος, και πραγματικά θαύμασα τον εαυτό μου που, επιτέλους, κατάφερα να βγάλω τον σκασμό για σχεδόν πέντε ώρες, καθώς και να μην ανατριχιάζω όταν κάποιος με ακουμπούσε. Το αξιοπερίεργο είναι πως, και μετά το πέρας της δραστηριότητας, αυτή η απομονωτική μου διάθεση είχε καταρρεύσει: μάλλον το ένα σκέλος του πειράματος (η ανάκτηση επαφής με τον εαυτό μας) πέτυχε ως ένα βαθμό. Επίσης, σε κάποια στιγμή όπου μου ήρθε να δώσω ένα ρυθμό (ένα beat),νομίζω πως όλοι ακολούθησαν παραβαίνοντας τους κανονισμούς και άρχισαν να χορεύουν, άλλοι να χτυπούν τα χέρια τους, άλλοι να χτυπιούνται στο πάτωμα, πάντως με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, χορευτικά ή μη, συμμετείχαν πηγαία σε μια μίνι τελετουργία. Με κατσάδιασαν μετά, γιατί πρότεινα έναν προϋπάρχοντα κώδικα. Και δικαίως!

Απογυμνωμένος από λέξεις και κώδικες επικοινωνίας που χρησιμοποιώ στην καθημερινότητά μου, αναγκάστηκα να νιώσω άβολα και να πάψω να είμαι «ξένος» προς τους ουσιαστικά ξένους αυτούς ανθρώπους που συνάντησα εκεί μέσα.

Απ’όσα (λίγα, είναι η αλήθεια) κατάλαβα από το εισαγωγικό λογύδριο του οδηγού μας, η συλλογιστική του Kliën βασίζεται στην πεποίθηση πως η σωματική (corporalis) συνεργασία με ανθρώπους για τους οποίους δεν γνωρίζεις τίποτε απολύτως ενεργοποιεί ένα βαθύτερο, πρωτογενές (primary) επίπεδο συνύπαρξης, εγγύτερο σ’ αυτό των θηλαστικών. Απογυμνωμένος από λέξεις και κώδικες επικοινωνίας που χρησιμοποιώ στην καθημερινότητά μου, αναγκάστηκα να νιώσω άβολα και να πάψω να είμαι «ξένος» προς τους ουσιαστικά ξένους αυτούς ανθρώπους που συνάντησα εκεί μέσα. Απαλλαγμένος όπως ήμουν από συμβάσεις, συστάσεις, διχαστικές ταυτότητες και φραγμούς, αισθάνθηκα σε κάποιον πρώτο βαθμό (και ελπίζω να τον αισθανθώ εντονότερα στην προσεχή συμμετοχή μου) ότι ο κόσμος είναι πολύ ταλαιπωρημένος και έχει ανάγκη από χαλάρωση, εμπιστοσύνη και επαφή, χωρίς να πρέπει διαρκώς να δικαιολογείται για τις επιλογές του, για τις κινήσεις του, για την εμφάνισή του, για την αναβλητικότητά του, για την αναποτελεσματικότητά του, και στην τελική ρισκάροντας, βρε αδερφέ! Η συνθήκη του πειράματος είναι εκ φύσεως χαλαρωτική, γιατί δεν διέπεται από κανόνες απαράβατους (πλην του αυστηρού κώδικα σιωπής) και, επιπλέον, σου επιτρέπει να κρατήσεις τα όριά σου, τις αποστάσεις σου από τον Ανεπιθύμητο Άλλο. Νιώθεις πως η καρδιά σου είναι ανοιχτή, ενώ παράλληλα νιώθεις και μια μορφή «μετατόπισης» (décalage θα το αποκαλούσα) να λαμβάνει χώρα ανάμεσα στο προσδοκώμενο και στο πραγματικό. Με λίγα λόγια, αυτή η «ψυχική μετατόπιση» είναι μια συνθήκη ελευθερίας (και, άρα, και δημοκρατικής διαχείρισης των σχέσεων που συνάπτεις), που με τη σειρά της θεσπίζει μια «νέα ηθική τάξη» πραγμάτων και προάγει τη συλλογικότητα.

Ποιο είναι το σκεπτικό της ζόρικης εμπειρίας

Ήταν μια δύσκολη, απαιτητική εμπειρία. Άξιζε όμως τον κόπο. Πέρα από τη γλωσσική, υπάρχει και η εξωλεκτική επικοινωνία, που τόσο την έχουμε υποτιμήσει. Νομίζω πως όποιος το τολμήσει (γιατί, ομολογουμένως, απαιτεί κάποια τόλμη και υπομονή η συμμετοχή σε κάτι τέτοιο) θα αποκομίσει μιαν εμπειρία/ορόσημο για τη ζωή του, ιδιαίτερα αν ασχολείται με το θέατρο και με την performance γενικότερα. Το «δίκτυο» των ανθρώπινων σχέσεων που αισθάνθηκα προσώρας να εξυφαίνεται εκεί μέσα νομίζω πως φέρει, εν σπέρματι, έναν επαναστατικό χαρακτήρα, ότι καταργεί τις ιεραρχίες, ότι θέτει τα θεμέλια μιας συλλογικής λειτουργίας χωρίς προαπαιτούμενο ιδεολογικό, χωρίς θέσφατα και αρχηγούς, εκτός της τρέχουσας λογικής. Ακόμη και η ενδιάμεση κατάσταση της ακινησίας, εάν την επιλέξεις, ακόμη κι αυτή έχει ως πρώτη ύλη το σώμα σου και τις δυνατότητές του, χωρίς τη γλώσσα. Δύσκολα πράγματα. Όμως η ανθρώπινη συνείδηση δεν γνωρίζει όρια, και θα εκπλαγεί κανείς (είμαι βέβαιος) από την έκταση των δυνατοτήτων που έχει η σιωπηρή επικοινωνία. Βολικές διέξοδοι δεν υπάρχουν, διάλειμμα δεν υπάρχει, προσποίηση δεν γίνεται να υπάρξει γιατί γρήγορα ξεσκεπάζεται από κάποιαν αυθόρμητη κίνηση του άλλου. Είσαι, δηλαδή, «ξεβράκωτος», απογυμνωμένος από τους συνήθεις ρόλους σου, και αυτό είναι λυτρωτικό εάν του επιτρέψεις να αναπτυχθεί ως συνθήκη.

Γιατί, αναπόφευκτα, θα προτείνεις προς τους άλλους τον δικό σου κώδικα ταξινόμησης των πραγμάτων. Το θετικό είναι ότι δεν μπορείς να τους τον επιβάλεις, όπως κι αυτοί δεν είναι σε θέση να σου επιβάλουν τον δικό τους.

Να είναι αυτό η ανάκτηση της επαφής με τον εαυτό και ένας συνεχής εσωτερικός μονόλογος, αυτό δηλαδή που επισήμανα παραπάνω; Να είναι το βάρος της ευθύνης απέναντι στον Άγνωστο Άλλο; Να είναι η ηρεμία, αυτή η γαλήνη της απουσίας ήχων που επιτρέπει στην ψυχή σου να «ακουμπήσει» για λίγο στη θέα του άλλου ανθρώπου, όποιος κι αν είναι αυτός; Όπως και να’χει, το Parliament ως τίτλος ακόμη δεν τοποθετήθηκε στο μυαλό μου (δηλαδή δεν είμαι βέβαιος πως βρήκα τις αντιστοιχίσεις προς το «πολιτικό» γεγονός που σίγουρα τεκταινόταν εκεί μέσα), ωστόσο ήταν αποκαλυπτικό το πόσο δημοκρατικές ήταν οι διαδικασίες και πόσο καλοπροαίρετη και ενστικτώδης (και μ’αυτήν τη λέξη εννοώ: πρωτογενής) ήταν η επικοινωνία. Μάλλον έχει να κάνει με το γεγονός ότι, «ακουμπώντας» εκτός αιθούσης όλα όσα αποτελούν τους αρμούς και τους συνδετικούς κρίκους που ορίζουν το comfort zone σου, αναγκάζεσαι να επινοήσεις τρόπους, σαν Ροβινσώνας κάποιων ωρών που ξέρει σίγουρα ότι θα περάσει ένα καράβι και θα τον πάρει, ώστε οι «Παρασκευάδες» που θα συναντήσεις εκεί μέσα να αποτελέσουν πολύτιμο κοινό του δικού σου κώδικα τάξης. Γιατί, αναπόφευκτα, θα προτείνεις προς τους άλλους τον δικό σου κώδικα ταξινόμησης των πραγμάτων. Το θετικό είναι ότι δεν μπορείς να τους τον επιβάλεις, όπως κι αυτοί δεν είναι σε θέση να σου επιβάλουν τον δικό τους. Επιπλέον, δεν θα είσαι σε θέση να τους τον επεξηγήσεις- μάλλον εκ των πραγμάτων και λόγω της καταλυτικής σιωπής, θα μπεις στη διαδικασία να αναλύσεις τον ίδιο σου τον κώδικα. Τέλος, εάν η πανουργία σου δεν σε οδηγήσει σε ελιγμούς και πλάγιες οδούς, θα κατανοήσεις, πιθανόν, ότι δεν είσαι και κάτι πολύ σπουδαίο, ένας κόκκος άμμου είσαι και έχεις ανάγκη τους άλλους!

Michael Kliën: επανεφεύρεση μιας επικοινωνίας «λειασμένης» από τις κοινωνικές αιχμές

Ο Kliën έχει πρωτοστατήσει στην οικολογική προσέγγιση του 21ου αιώνα για να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κινούνται και υπάρχουν μέσα στην κοινωνία με ηθικό και βιώσιμο τρόπο. Το εκτεταμένο έργο του ως συγγραφέα, κριτικού της κοινωνικής κατάστασης, παιδαγωγού και «κοινωνικού χορογράφου» εγγίζει τις παραστατικές τέχνες άμεσα. Εκτός των άλλων, διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Duke και διευθύνει το Εργαστήριο Κοινωνικής Χορογραφίας στο Ινστιτούτο Ηθικής Kenan. Το «Parliament» που επινόησε (και τα αποτελέσματα του οποίου ελπίζω να κατανοήσω) είναι ένα είδος εθελούσιας, πειραματικής συνεργασίας, που στοχεύει στην ανανέωση της σκέψης και της συνείδησης των πολιτών μέσα από την κίνηση, τη χειρονομία και τη συνεύρεση στο χώρο και το χρόνο. Κατά τη δεκαετία όπου «κυλά» το συγκεκριμένο πρότζεκτ, ο Kliën έχει δει τις σχέσεις των ανθρώπων και των κρατών να χειροτερεύουν. Το ίδιο και η σχέση μας με τη φύση. Αυτό λοιπόν που προτείνει είναι ένας τρόπος άμεσης δημοκρατίας, με τη συμμετοχή των σωμάτων ενεργοποιημένη στο μέγιστο, και χωρίς βερμπαλισμούς ή εκφορά λόγου εν γένει. Σιωπηρά. Το αστείο είναι πως, στα Αγγλικά, η λέξη Parliament προέρχεται από τα αρχαία γαλλικά: parler, που σημαίνει ομιλείν. Αντίθετα, στα Ελληνικά, το «κοινοβούλιο» προϋποθέτει ετυμολογικά την κοινή βούλευση, δηλαδή ένα κοινό πεδίο σκέψης (λογοκρατούμενο, βεβαίως, αλλά πρωτίστως κοινό τοις πάσιν!)
Για να κλείσω, θα θέσω ένα κοινότοπο ερώτημα: πόσες φορές γυρνούμε να κοιτάξουμε τους άλλους δίπλα μας; Στο λεωφορείο, στη στάση, στη λαϊκή, στο γήπεδο, στο θέατρο, σ’ένα πάρτυ; Είμαστε όλοι μακριά από τη φύση μας, μακριά από την αυθεντικότητά μας, άρα και πολύ μακριά από τις βαθύτερες ανάγκες μας. Κρίνω ότι αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στους ρυθμούς της μεγαλούπολης. Επίσης, ασχέτως της πόλης όπου κατοικεί κανείς, οφείλεται ιδιαίτερα στο καταναλωτικό και χρησιμοθηρικό κλίμα όπου έχουμε γαλουχηθεί. Η αντιμετώπιση του άλλου ως μέσου είναι το μείζον πρόβλημα: και αυτό είναι, βεβαίως, ένα πρόβλημα ηθικής τάξεως. Η Τέχνη μπορεί ως ένα βαθμό να λειτουργεί απελευθερωτικά ως προς αυτό, ο χορός συγκεκριμένα έχει εκδοχές ειλικρινούς αλληλεπίδρασης και συμμετοχικότητας, όμως η αυστηρότητα μιας χορογραφίας, οι κανονισμοί μιας σκηνικής παρουσίας, ο ναρκισσισμός μας, πανίσχυρα υψηλά τείχη μέσα στα οποία έχουμε κτίσει ανεπαισθήτως τους εαυτούς μας, δεν μας επιτρέπουν απλώς να «υπάρχουμε» στον χώρο, στη διάσταση της ανθρωπινότητας που αντέχει καθένας να υποστηρίξει, και μάλιστα δεν μας επιτρέπουν να συν-υπάρχουμε με ενσυναίσθηση και πραγματικό ενδιαφέρον για τον άλλον, σε σημείο να μας απομακρύνουν από κάθε προοπτική αυθεντικής και ειλικρινούς αλληλεπίδρασης ή συνεργασίας. Μπορεί, λοιπόν, να μην είδα (ακόμη, τουλάχιστον) τη σχέση του “Parliament” με την κοινοβουλευτική δημοκρατία, βίωσα όμως μια πραγματικά δημοκρατική συνθήκη, στα πλαίσια της οποίας κάθε τι το «αιχμηρό» είχε απαλειφθεί.

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Συντελεστές

Επιμέλεια: Πολύνα Κοσμαδάκη και Alexander Strecker
Διεύθυνση προγράμματος: Βιτόρια Κωτσάλου, με τη συνδρομή του Άρη Παπαδόπουλου
Διοργάνωση: Μουσείο Μπενάκη
Συντονισμός: Πολύνα Κοσμαδάκη, Βασιλική Δανιήλ