«Διάβρωση» της Φέι Ντρίσκολ (κριτική) – Ένα ανθρώπινο γλυπτό που αναπνέει ερωτικά

«Το χάος στο σώμα μου οργανώνεται σε κάτι αρμονικό και σε κάτι που δεν είμαι πλέον εγώ»
-Dages Juvelier Keates

Εκστατικοί παρακολουθήσαμε, στην Πειραιώς 260, το έργο «Weathering» της Φέι Ντρίσκολ, που ενσωματώνει επιρροές από τον Βουδισμό, την queer θεωρία και τα φεμινιστικά κινήματα. Η Ντρίσκολ ανήκει στις καλλιτέχνιδες που αντιλαμβάνονται τον χορό και τη χορογραφία ως πολιτικές πράξεις. Η κίνηση, γι’ αυτήν την κατηγορία καλλιτεχνών, συνδέεται άρρηκτα με τη συμπεριφορά, τον τρόπο σκέψης και τις φιλοσοφικές τοποθετήσεις του ανθρώπου, επειδή συνιστά μια παρέμβαση στη φύση και ταυτόχρονα μια πολιτική ενέργεια. Πρωταρχική για τη δημιουργό είναι η αναζήτηση της πνευματικότητας, μέσω τελετών που σηματοδοτούν τον πολιτισμό.

Το ανθρώπινο σώμα έχει τελειώσει για τον κόσμο

Το έργο έκανε πρεμιέρα το 2023 στο New York Live Arts. Το σκηνικό αποτελείται από μια κινητή φουσκωτή πλατφόρμα που παραπέμπει σε σωσίβια λέμβο: τον σχεδιασμό του «στρώματος» αυτού έκαναν η Jake Margolin και ο Nick Vaughan. Κατά τα λεγόμενα της χορογράφου, το «Weathering» είναι «ένα πολυαισθητηριακό γλυπτό σάρκας που χαρακτηρίζει την Ανθρωπόκαινο»¹. Στα ελληνικά αποδόθηκε ως «διάβρωση»: ο όρος παραπέμπει στην αποσάθρωση της ύλης (πετρώματος, γήινου φλοιού, μετάλλων κ.ο.κ.) όταν έρχεται σε επαφή με το νερό, τον ήλιο και τα αέρια της ατμόσφαιρας, καθώς και στη φυσική φθορά του ανθρώπινου σώματος.

Υλικά της χορογράφου είναι τα κορμιά των χορευτών, κάποιες συγκεκριμένες λέξεις που απαγγέλλονται, οσμές και υγρά με τα οποία ψεκάζονται οι καλλιτέχνες, καθώς και υφάσματα τα οποία φορούν, για να τα αποβάλουν στη συνέχεια. Οι χορευτές, ντυμένοι με τα street ρούχα της Karen Boyer, παίρνουν συγκεκριμένες, αμετάβλητες εκ πρώτης όψεως αλλά σταδιακά μετατρεπόμενες στάσεις, όλο και πιο αισθησιακές, που οδηγούν κάποιους έως την πλήρη γυμνότητα. Οι εκφωνούμενες λέξεις θεσπίζουν μια «παρτιτούρα» εισαγωγής στη σκηνική σύνθεση: «Δόντια, Δέρμα, Σπλάχνα, Στόμα, Κόρη οφθαλμού, Φλέβα, Πνεύμονες, αλλά και Σκόνη, Κεραία, Αντιδραστήρας, Κερί, Σπόρος, Βόμβα, Ντρόουν, τέλος Ανατριχίλα, Κλάμα, Αιμορραγία, Οργή, Φόβος, Λαχτάρα, Ουρλιαχτό, Επιβίωση, Αναζήτηση, Άγχος, Ρίγος, Οργασμός». Ακολουθεί περισυλλογή αρκετών λεπτών, με τη σκηνή σε απόλυτη ησυχία και τους χορευτές ακίνητους, σαν tableau vivant. Αργά αργά λαμβάνουν χώρα ανεπαίσθητες μετακινήσεις, που διαμορφώνουν ένα «γλυπτό» από κορμιά και αισθήσεις.

Μικροσυμβάντα που συνθέτουν ένα βιβλικό σύμπαν

Είναι δύσκολο να πεις από πού προέρχεται η αναπνοή και από πού το ηχητικό θέμα. Οι φωνές των ερμηνευτών δημιουργούν μια ρυθμική ηχητική επένδυση που κορυφώνεται και αντηχεί καθώς σταδιακά στριμώχνονται πάνω σ’ αυτήν τη «σωτήρια λέμβο», που όμως είναι πολύ στενή για να τους χωρέσει. Το κοινό, αμφιθεατρικά καθισμένο, είναι κοντά στους ερμηνευτές, αρκετά ώστε να νιώσει τις αναθυμιάσεις, ενώ η μπροστινή σειρά κυριολεκτικά οσμίζεται τον ιδρώτα των ηθοποιών και δέχεται απανωτούς ψεκασμούς με ένα σωρό σπάνια αρώματα, θραύσματα, ανθοστοιχία: υγρό καπνό και αιθέρια έλαια, πορτοκάλι, φράουλα και αραρούτι, μαγειρική σόδα, εναιώρημα λευκής πεύκης, βασιλικό, μάραθο, λιβάνι, σμύρνα, nagarmotha, agar agar, φυτική γλυκερίνη, μανταρίνι, κανέλα, ευκάλυπτο, μαργαρίτες, χρυσάνθεμα, μέντα, δεντρολίβανο, υγρό καπνό, χώμα, νερό και πάγο σε θραύσματα.

Πρόθεση του έργου είναι να δημιουργήσει συνθήκες έντονων αισθητηριακών ερεθισμάτων, που ενεργοποιούν το σώμα. Στη σκηνή μπαίνουν αρκετοί σκηνικοί βοηθοί (μέρος του συνεργείου του Ντρίσκολ, περιλαμβανομένης της ίδιας), οι οποίοι κινούν περιστροφικά το στρώμα, με τους χορευτές να πρέπει να σταθεροποιούν τη θέση τους οδηγούμενοι σ’ ένα crescendo βακχικής έκστασης. Το στοιχείο trans είναι το μεγάλο προσόν αυτής της δημιουργίας: είναι σύγχρονο και αισθησιακό. Το παγετώδες tableau vivant (προκαλεί την αίσθηση ότι οι ερμηνευτές βρίσκονται σε μια πλωτή πλάκα πάγου) θα μετακινηθεί πάνω στο στρώμα/σχεδία, σαν ένα αλληγορικό γαϊτανάκι που θα μας εισαγάγει στο θέμα: το κορμί του ανθρώπου έχει αποξενωθεί από τον κόσμο και πρέπει να ανακτήσει τον ομφάλιο λώρο του προς τις αισθήσεις. Η θριαμβική σύνθεση της ομάδας που στριφογυρίζει είναι εμπνευσμένη από τον πίνακα του Leutze «Ο Ουάσινγκτον διασχίζει τον ποταμό Ντέλαγουερ» (1851) αλλά θα μπορούσε να είναι εμπνευσμένη από το «Ναυάγιο της Σχεδίας της Μέδουσας» του Ζερικό. Η ατμόσφαιρα είναι βιβλική, αποκαλυπτική.

Πώς νιώθουμε τον αντίκτυπο των γεγονότων;

Οι εικόνες του έργου έμμεσα αναφέρονται στον πλανήτη και στην ανθρωπότητα που τον κατοικεί και τον καταστρέφει. «Είναι μια αφήγηση επιβίωσης που περιέχει ζωντανές απεικονίσεις του τι σημαίνει να συνυπάρχεις με άλλα όντα στον κόσμο»². Οι αναφορές και οι επιρροές που οδήγησαν σε αυτό το έργο-ορόσημο είναι πολλές: η σύνδεση του σεξ με τη βία, η μεταμόρφωση και η αλληλοπεριχώρηση των σωμάτων, το «λιώσιμο» και το «πάγωμά» τους, το βίωμα αργής κατάκτησης της αφής, η δύναμη που εκπορεύεται από το σώμα του χορευτή, η συγχώνευση του ατόμου με την «κοινότητα», η εκστατική εμπειρία της «εξάρθρωσης» του σώματος, που παλεύει να γλιτώσει από τον κατακερματισμό του. Ένα γλυπτό ανθρωπομάζας που αναπνέει ερωτικά και προσκαλεί το κοινό σε άγγιγμα και συμμετοχή, να ποιο είναι το σημαντικό συμβάν αυτής της παράστασης.

Η ασάφεια σχετικά με την πηγή εκπόρευσης του ήχου (πολλά ηχεία και πολλά στόματα ερμηνευτών σκόπιμα δημιουργούν πολλαπλές πηγές) είναι καταλυτικός παράγοντας ενεργοποίησης του θεατή. Το σκηνικό γεγονός είναι εκεί και ο θεατής καλείται να αισθανθεί τον αντίκτυπο και της παραμικρής μετατόπισης. Η επιτακτική ανάγκη εγγύτητας και επαφής οξύνεται σήμερα, που οι οθόνες έχουν αποσταθεροποιήσει τη θέασή μας του κόσμου. Το άτομο δύσκολα συναινεί στη θέσπιση συνθηκών ανθρώπινης επαφής και η Ντρίσκολ, γνωρίζοντας αυτό το νέο δεδομένο, προσέλαβε ειδικό «συντονιστή οικειότητας» κατά την εκπαίδευση των ερμηνευτών της. Επίσης, για τη σωστή διαχείριση των επιθετικών κινήσεων, προσέλαβε «χορογράφο μάχης». Όλα αυτά έλαβαν χώρα στο εργαστήριο Attunement Session του Yehuda Duenyas (σε διοργάνωση της Blackwood Gallery).

Εγγύτητα ερμηνευτών και κοινού

Η παρουσία, στην καθημερινότητά μας, «μεταβατικών» αντικειμένων όπως οι οθόνες, που σταθεροποιούν και ταυτόχρονα αποσταθεροποιούν τη θέασή μας του κόσμου και την ανθρώπινη εμπειρία μας δημιουργεί την επείγουσα ανάγκη ανάκτησης της επαφής μας με τη ζωή. Χειρονομίες, νέες στάσεις και καινοφανείς τρόποι ύπαρξης, η οικειότητα που πιθανόν αναπτύσσεται προς έναν ξένο, ο ερωτισμός, αλλά και μια διαρκής αίσθηση κανιβαλισμού/ανθρωποφαγίας που συνδέεται μ’ αυτόν, η ορμή για την κατάκτηση της προσοχής του άλλου, τα αρώματα του περιβάλλοντος: αυτά προσπαθεί να οργανώσει η χορογράφος φέρνοντας πολύ κοντά το κοινό στους ερμηνευτές, ώστε να καταργήσει την ασυμφωνία ανθρώπου και κόσμου που διαπιστώνει. Το δαιμονικό, τελετουργικό στοιχείο προσδίδει στη δημιουργία της ένα σύγχρονο ύφος υπερφορτισμένης κινητικότητας που θα μπορούσε κανείς να τo αποκαλέσει «μπαρόκ». Η μεταμορφωσιγένεια των σωμάτων και η ρευστότητα της θέσης τους θα οδηγήσει τη Ντρίσκολ στη φιλοτέχνηση αυτού του συγκλονιστικού συνόλου από ανθρώπους, που παραπέμπει στη «Σχεδία της Μέδουσας» του Ζερικό ή στα πολυπρόσωπα γλυπτά του Μπερνίνι.

Επιτάχυνση και ζοφερό κλίμα απειλής, η θλίψη του μαζικού αφανισμού, ερωτήματα που σχετίζονται με τη μεταφυσική και την οντολογία: αυτά είναι τα ανοιχτά ζητήματα που θέτει η παράσταση της Ντρίσκολ. Περνώντας από απανωτούς φλοιούς υφασμάτων, σάρκας και εκφράσεων του προσώπου, η παράσταση διεγείρει, πέρα από τις αισθήσεις, και την αδήριτη ανάγκη του θεατή να σηκωθεί και να γίνει μέρος του δρώμενου. Πρόκειται γι’ αυτήν την ακατανίκητη επιθυμία του ανθρώπου να συμμετάσχει σε οτιδήποτε μπορεί να του ανακινήσει το ένστικτο της επιβίωσης και της απόλαυσης της ζωής. Και αυτήν αξιοποιεί η εξαιρετική χορογράφος, διακονώντας μια τέχνη βαθύτατα πολιτική.

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

¹ Η ανθρωπόκαινος εποχή (ή Aνθρωπόκαινο) είναι η γεωλογική εποχή που χρονολογείται από την έναρξη σημαντικών ανθρώπινων επιπτώσεων στη γεωλογία και τα οικοσυστήματα της Γης, συμπεριλαμβανομένων, ενδεικτικά, της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής.
² Από συνέντευξη της Driscoll με τη συγγραφέα, επιμελήτρια και εκδότρια Angel Callander.

Συντελεστές

Ερμηνευτές: James Barrett, Kara Brody, Miguel Alejandro Castillo, Amy Gernux, Maya LaLiberté, Mykel Marai Nairne, Jennifer Nugent, Cory Seals, Carlo Antonio Villanueva, Jo Warren
Μελέτη: Faye Driscoll, David Guzman, Marie Lloyd Paspe
Σχεδιασμός σκηνικού: Jake Margolin, Nick Vaughan
Σχεδιασμός φωτισμού: Amanda K. Ringger
Ηχητική και μουσική διεύθυνση: Sophia Brous
Σχεδιασμός ήχου: Ryan Gamblin
Συνθέσεις και μαγνητοσκοπήσεις: Guillaume Soula
Ενδυματολόγος: Karen Boyer
Δραματουργία: Dages Juvelier Keates
Βοηθός χορογράφου: Amy Gernux
Καλλιτεχνική εποπτεία: Yehuda Duenyas
Διεύθυνση παραγωγής και διεύθυνση φωτισμού: Connor Sale
Διεύθυνση σκηνής: Emily Vizina