«Κάπου περνούσε μια φωνή» του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Σκουρλέτη (κριτική)

Στον ιδιότυπο χώρο του HOOD art space ο Γιάννης Σκουρλέτης (bijoux de kant) είχε πρωτοπαρουσιάσει τον μονόλογο «Ο γείτονάς μου ο Λαπαθιώτης» το 2016, σε εξαιρετική ερμηνεία του Αντώνη Γκρίτση. Ένας υπόγειος ειρμός παραστασιακών συμβάντων τον ξαναφέρνει σήμερα να σκηνοθετήσει στον ίδιο χώρο την υπέροχη performance «Κάπου περνούσε μια φωνή», βασισμένη σε δεκατρία ρομαντικά ποιήματα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη που μελοποίησε ο Χρίστος Θεοδώρου¹ (ανάμεσα σ’ αυτά, το «Μυστικό», το «Κλείσε τα παράθυρα», «Το βράδυ που σε αγάπησα»). Απόλυτα εναρμονισμένος με αυτό το αισθητικό σύμπαν, ο Ody Icons (Οδυσσέας Κωνσταντίνου) παντρεύει την ποιητική παράδοση του 1920 με τον κουήρ αισθησιασμό ενός σημερινού νέου. Στο πιάνο, συγκλονιστικός ο Αλέξανδρος Αβδελιώδης. Ο Σκουρλέτης συστήνει το «Κάπου περνούσε μια φωνή» ως μια μουσική παράσταση «για την αισθητική της ερωτικής επιθυμίας».

Τραγούδια αισθαντικά και θλιμμένα

«Μιας και δεν ήταν να σταθείς σε ’κείνα που ’χες τάξει, τότε γιατί το λόγο αυτό μ’ ανάγκασες να πω; Τον όρκο σου τον πάτησες, μα ’γω δεν έχω αλλάξει: Ακόμα σ’ αγαπώ!».

Λιτό σκηνικό του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη, ένας φωτισμένος ερωτιδέας, δύο υπαινιγμοί επάλληλων παραθύρων και δυο πλάγιες δίοδοι προς τον χώρο του κρυμμένου πιάνου, επιμερισμός του χώρου ώστε καθένα από τα ποιήματα να πάρει τη θέση του, τριαντάφυλλα σπαρμένα στο βάθος, άψογοι φωτισμοί του Γιώργου Μαρουλάκου και βίντεο του Γιώργου Αποστολόπουλου με αποσπάσματα του τολμηρού «Sebastiane» του Derek Jarman (1976). Συνδυασμός ενός λυρικού σύμπαντος, της πηγαιότητας του συναισθήματος και της βαθιάς νοσταλγίας προς το ποθούμενο σώμα: αυτός είναι ο αισθητισμός² του Λαπαθιώτη, που εκπροσωπεί στην ελληνική γραμματεία μια νοσηρή εκδοχή του ρομαντισμού:

«Είναι ψυχές πλασμένες από κρύσταλλο
Κι άλλες ψυχές με κλάματα έχουν γίνει
Είναι και μια πλασμένη από ροδόσταμο
Μα δε θα σας την πω ποτέ μου εκείνη»

Με σαφή πρόθεση την ανακίνηση του gay αισθησιασμού, μαζί με την εκκεντρική, υπολογισμένη κίνηση του Ody μέσα στον χώρο και τη ζεστή φωνή του, εκφράζουν το ανεκπλήρωτο της ερωτικής επιθυμίας που αφήνει στην ψυχή του ωραιοπαθούς άνδρα ένα ίζημα μελαγχολίας. Χαρακτηριστικό είναι το σκάνδαλο που είχε ανακινήσει η δημοσίευση, το 1910, του ποιήματος «Κι έπινα μέσ’ απ’ τα χείλια σου...» στο περιοδικό «Ανεμώνη», αναφερόμενο στο ομοερωτικό και έντονα ηδονιστικό περιεχόμενο των στίχων του. Ένα φεγγάρι, ένα κερί και ο ποιητής, ενώ το κόκκινο και το λευκό απλώνονται σαν χρώματα τριαντάφυλλου:

«Και τα χέρια σου πλεκόντουσαν
Στο κορμί μου γύρω γύρω,
Κι έπινα μέσα απ’ τα χείλια σου,
Γλυκιάν άχνα σαν το μύρο,
Και σταλάζανε απ’ τα χείλια σου
Γλυκά λόγια σαν τα μύρα,
Και ήταν άσπρο το κρεβάτι μας
Κι οι μπερντέδες σαν πορφύρα»³

Λογοτεχνία της παρακμής και κοινωνική αμφισβήτηση

Ο Γιάννης Σκουρλέτης έχει κατά νού το κλίμα της Αθήνας στις δεκαετίες 1920 και 1930, με τον γερμανικό ιδεαλισμό να κυριαρχεί παράλληλα με τον παρακμάζοντα ρεαλισμό, με τις παρουσίες του Τάκη Παπατσώνη, του Κώστα Βάρναλη, του Χρήστου Λεβάντα, του Δημοσθένη Βουτυρά, του Παύλου Νιρβάνα, του Ρώμου Φιλύρα, του Νίκου Χαντζάρα, του Νίκου Καρβούνη (που μετέφρασε τον Ουίτμαν και τον Μαγιακόβσκι), των Πολίτηδων (Φώτου και Λίνου Πολίτη), του Σωτήρη Σκίπη, του Τάκη Μπαρλά, του Μαν. Μαγκάκη, του Λέοντα Κουκούλα, του Πλάτωνα Ροδοκανάκη, του Στ. Σταματίου, του Κώστα Ουράνη, του Λάμπρου Πορφύρα και του Τάκη Λειβαδά, καθώς και τον καταλυτικό απόηχο της ποίησης του Κ.Π. Καβάφη. Όμως επιλέγει την υπόγεια κουήρ ζωή του Ζαππείου με τον άλλοτε bon viveur Λαπαθιώτη χωρίς το μπάιρον πουκάμισο με το ανοιχτό στήθος και το λουλούδι στη μπουτονιέρα, που τώρα πουλάει τα σπάνια βιβλία του και το ίδιο του το πιάνο για ένα πιάτο φαΐ, που φλερτάρει στο ημίφως όπως ο ήρωας του «Μετέωρο και Σκιά» του Τάκη Σπετσιώτη (1985).

Γενικά κατηγοριοποιημένος ως εκπρόσωπος της νεοσυμβολιστικής και νεορομαντικής σχολής, ο Λαπαθιώτης προκάλεσε τη συντηρητική κοινωνία της εποχής του

Η παράσταση παραλείπει το σκληρό «σαπό μελόν» του αθηναϊκού χειμώνα, το καλοκαιρινό ψαθάκι του δανδή και τον κύκλο του «Νουμά» και στη θέση τους βάζει έναν σύγχρονο απολογητή της queer μουσικής σκηνής να τραγουδήσει ρομαντικά τραγούδια με τη συνοδεία πιάνου, ώστε, αποφεύγοντας τη στερεοτυπία, να καταδείξει πως, στη σημερινή εποχή ύφεσης του λυρισμού, η περιθωριακή ποίηση του νυκτερινού -πλέον- Λαπαθιώτη⁴ είναι σε θέση ν’ αναζωπυρώσει τη φλόγα του ερωτικού πάθους: να γίνει, με άλλα λόγια, η επιτομή της συγκίνησης και της τολμηρότητας στη σύνθεση, υπεράνω εποχής. Γενικά κατηγοριοποιημένος ως εκπρόσωπος της νεοσυμβολιστικής και νεορομαντικής σχολής, ο Λαπαθιώτης προκάλεσε τη συντηρητική κοινωνία της εποχής του ως άθεος, κομμουνιστής, ομοφυλόφιλος και ναρκομανής, κι έπειτα τραβήχτηκε από τη δημοσιότητα και κλείστηκε στο σπίτι του, ανακαλώντας ανεπίδοτους έρωτες και μυθοποιώντας αγγίγματα που δεν ολοκληρώθηκαν και πόθους που δεν ευοδώθηκαν:

«Τώρα που παίζει το βιολί
κι έχουμε πιει τόσο πολύ,
που μ’ έναν έρωτα τρελό
σα να `μαστε δεμένοι,
σ’ ένα συντρόφεμα ζεστό,
βάλε ξανά να ζαλιστώ,
μες στ’ όνειρο σου να κλειστώ.
Το μόνο που μου μένει.
Γιατί άμα λείψει το κρασί
και φύγεις άξαφνα κι εσύ
και βουβαθεί και το βιολί
με το γλυκό βραχνά του,
μες στης καρδιάς μου το κενό,
μεγάλο σαν τον ουρανό,
θ’ ακούσω πάλι το βραχνό
τραγούδι του θανάτου.»⁵

Esthète ψυχοτοπίο παλαιών ερώτων

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης είχε επισκεφθεί με τον θείο του το 1938 τον Λαπαθιώτη: «Ο Λαπαθιώτης καθόταν σε μια φθαρμένη μπερζέρα στο χρώμα της βρόμικης άμμου, ενώ μια λευκή καμέλια φέγγιζε στο πέτο του, πελιδνά άμεμπτος μέσα στο φθαρμένο κουστούμι του, θλιβερά σεβαστός, αθεράπευτα μόνος. Όλα ήταν γραμμένα επάνω του, όλη του η ζωή, λες και κάποια απόκρυφη, αόρατη δερματοστιξία τα είχε καταγράψει με τα ιερογλυφικά της και εκεί μπορούσες να διαβάσεις τη σημασία τους και το μόνο συγκλονιστικό ποίημα που μπόρεσε να γράψει: τον εαυτό του. Και μαζί ήταν σαν ήσκιος, κάτι που κάποτε το καταύγαζε ένα αδιάκριτο και αλαζονικό φως, τώρα ένα άλλο φως, αδιάκριτο κι αυτό, αλλά ταυτόχρονα ανελέητο, σκληρό και επίμονο έδειχνε τον ήσκιο του θλιβερό και ωχρό».

Ο θρύλος του Λαπαθιώτη είχε φτιαχτεί από μόνος του: ήταν ο θρύλος ενός ακόμη poète maudit, ενός ακόμη ιδανικού αυτόχειρα της underground κουλτούρας της Κατοχής, στη γνησιότερη εκδοχή της.

Ο θρύλος του Λαπαθιώτη είχε φτιαχτεί από μόνος του: ήταν ο θρύλος ενός ακόμη poète maudit, ενός ακόμη ιδανικού αυτόχειρα της underground κουλτούρας της Κατοχής, στη γνησιότερη εκδοχή της. Ενσωμάτωνε όλα τα διδάγματα των Γάλλων παρακμιακών και συμβολιστών ανανεωμένα από τη μαθητεία στον Oscar Wilde, τον «πρίγκηπα της Παρακμής» ή στον Άγγλο «νεοντεκαντάν» (όρος που χρησιμοποίησε ο Bajou το 1892⁶) με την πεισιθάνατη ρωγμή που επέφερε στην ετεροκανονικότητα της εποχής του:

«Ὁ παλιός μας Ἔρωτας,
μὲ τὰ βάσανά του,
ὁ καλός μας Ἔρωτας,
ἦταν τοῦ θανάτου».⁷

Το ρηξικέλευθο, ντόμπρο ύφος του, η κατάρριψη του στερεότυπου, η αισθητικοποίηση της απόκλισης, το γκροτέσκο στοιχείο και η μεταμφίεση της παραδοσιακής αρρενωπότητας, μα πάνω απ’ όλα το πέρασμα του Λαπαθιώτη στη θλίψη: αυτά εμπνέουν τον Γιάννη Σκουρλέτη, που δημιουργεί ένα λακωνικό περιβάλλον πειραματικού θεάτρου αποκλειστικά βασισμένο στη μουσικότητα του στίχου. Η μετατόπιση του ερμηνευτή στον χώρο είναι δεξιοτεχνική (Διονύσης Νικολόπουλος) και επιτρέπει τη «φωτογραφική» αποτύπωση του κάθε ποιήματος, ενώ το φιλί του ποιητή με τον πιανίστα την επισφραγίζει. Μια παράσταση σπάνιας ευαισθησίας, από την οποία δεν θα ξεχάσω τα δυο κοσμήματα-δάκρυα του Ody Icons.

*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

1 Η παράσταση δανείζεται τον τίτλο της από τη νουβέλα «Κάπου περνούσε μια φωνή» σε επιμέλεια Νίκου Σαραντάκου.
2 Αραμπατζίδου Λένα, Αισθητισμός. Η νεοελληνική εκδοχή του κινήματος, εκδόσεις Μέθεξις, Θεσσαλονίκη 2012
3 Το ποίημα μελοποιήθηκε και από τον Δημήτρη Μαραμή (σε ερμηνεία Θοδωρή Βουτσικάκη).
4 Στεργιόπουλος Κώστας, «Ένας αθηναίος Ντόριαν Γκρέυ. Ο Ναπ. Λαπαθιώτης και η ποίησή του», περιοδικό Νέα Εστία, τχ. 881, 1964
5 Εξαιρετική ήταν και η μελοποίηση του ποιήματος αυτού από τον Γιώργο Δίπλα (ερμηνεία Δώρας Πετρίδη).
6 Ντουνιά Χριστίνα, «Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης και η τέχνη της πρόκλησης», στον τόμο: Λογοτεχνικές διαδρομές: Ιστορία – Θεωρία – Κριτική (μνήμη Βαγγέλη Αθανασόπουλου) (επιμ. Θανάσης Αγάθος – Χριστίνα Ντουνιά – Άννα Τζούμα), Καστανιώτης, Αθήνα 2016
7 «Ο παλιός μας Έρωτας» έχει μελοποιηθεί με σαχλό ύφος από τον Σπανό (ερμηνεία Αλέκα Μαβίδη) και έγινε επιτυχία, ενώ κυκλοφόρησε μια πιο βαρειά, νοσταλγική μελοποίηση τύπου μπαλάντας από τον Θάνο Ανεστόπουλο. Εννοείται πως η μελοποίηση του Χρίστου Θεοδώρου είναι η υφολογικά πλησιέστερη προς τον Λαπαθιώτη.

Πληροφορίες παράστασης

Στίχοι: Ναπολέων Λαπαθιώτης
Μουσική: Χρίστος Θεοδώρου
Σκηνοθεσία: Γιάννης Σκουρλέτης
Σκηνογραφία: Κωνσταντίνος Σκουρλέτης
Φωτισμοί: Γιώργος Μαρουλάκος
Δραματουργική επεξεργασία: Ασημένια Ευθυμίου
Κίνηση: Διονύσης Νικολόπουλος
Video: Γιώργος Αποστολόπουλος
Ερμηνεύει ο Ody Icons. Στο πιάνο ο Αλέξανδρος Αβδελιώδης