«Αναψυκτήριο» της Αργυρώς Χιώτη στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Στις 24 και 25 Ιουλίου, στην Πειραιώς 260 (φεστιβάλ Αθηνών) παρουσιάστηκε το «Αναψυκτήριο» της Αργυρώς Χιώτη. Πρόκειται για μιαν πολυσύνθετη παράσταση, που εμπλέκει τον προσωπικό με τον συλλογικό μύθο και υλοποιεί σκηνικά έναν ανακουφιστικό οραματισμό της ομάδας Vasistas1: Αργυρώ Χιώτη, Ευθύμης Θέος, Jan Van Angelopoulos, Νεφέλη Γιώτη και Εύα Μανιδάκη στη σύλληψη, Νίκος Ζιάζιαρης, Αμαλία Κοσμά, Γιώργος Κριθάρας, Ρίτα Λυτού, Εύη Σαουλίδου, Δρόσος Σκώτης και Τζωρτζίνα Χρυσκιώτη στην εκτέλεση. Κοστούμια του Άγγελου Μέντη, φωτισμοί της Ελίζας Αλεξανδροπούλου, δραματουργική συμβολή του Τάσου Παλαιορούτα. Εξαιρετική χορωδιακή διδασκαλία από τη Δήμητρα Τρυπάνη.

Τόπος χλοερός-τόπος ανακούφισης

Ξεκινώντας από την ηχητική συνάφεια που έχει το «Αναψυκτήριο» με το Καθαρτήριο, αυτόματος συνειρμός είναι το ανέβασμα της δαντικής «Θείας Κωμωδίας» από την κα Χιώτη στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, μια μνημειώδης ποιητική σύνθεση όπου, κινούμενοι σε μια αριστερόστροφη περιδίνηση, οι ερμηνευτές όριζαν έναν φωτεινό κεντρικό κύκλο που τελικά οδηγούσε στη λύτρωση. Το «Αναψυκτήριο» είναι μια απενοχοποιημένη εκδοχή της άλλης διάστασης, ενός ου-τόπου όπου συγκεντρώνονται διψασμένες ανθρώπινες ψυχές (ανεξαρτήτως του αν είναι ψυχές ζωντανών ή νεκρών, ενήλικων ή παιδιών, ανδρών ή γυναικών) με στόχο την ανακούφιση από το άχθος της ζωής και ακολουθούν έναν διαφορετικό κινησιολογικό φορμαλισμό.

Συμβολικά το στοιχείο κάθαρσης και απάλυνσης του ανθρώπινου πόνου είναι το νερό με το οποίο τους ραντίζει (με αρκετό χιούμορ, είναι η αλήθεια) ένας είδος «ιέρειας» που αναδύεται από τα βάθη του χρόνου,

Δεν θα ήταν υπερβολή εάν υποστήριζα πως πρόκειται για μια σουρεαλιστική γειτνίαση ζωντανών και πεθαμένων, που υπογραμμίζεται από τη μουσική σύνθεση του Jan Van Angelopoulos. Συμβολικά το στοιχείο κάθαρσης και απάλυνσης του ανθρώπινου πόνου είναι το νερό με το οποίο τους ραντίζει (με αρκετό χιούμορ, είναι η αλήθεια) ένας είδος «ιέρειας» που αναδύεται από τα βάθη του χρόνου, από μια πρωτόγονη, φυλετική κοινωνία. Έντονο διονυσιακό και σατιρικό στοιχείο έχει η ιδιόρρυθμη φιγούρα αυτής της γυναίκας, που είναι μεν σαλεμένη, διατηρεί όμως απόλυτο έλεγχο του χώρου.

Ασημώνοντας τον βαρκάρη

Σ’αυτόν τον ουτοπικό, εξώκοσμο τόπο αναψυχής οι ψυχές φτάνουν πάνω σ’ένα είδος εκκυκλήματος που το σέρνει ένας «Φιλόσοφος», ο ίδιος που με ευγένεια και «παρακαλώ» θα τους υποδείξει τις θέσεις τους. Πίσω, το «Αναψυκτήριον» μοιάζει με κινητή καντίνα ή με καφενείο χωριού, με χαλίκια παντού και με μια σταθερή ροή νερού στο κέντρο, όπου αυτή η πανδοκεύτρια/ιέρεια («Ματρώνα») ραντίζει για να ξορκίσει το Κακό, κρυφακούει τις κουβέντες των ψυχών, τις υποδέχεται και τις κερνά τα ίδια τους τα δάκρυα για να ξεδιψάσουν, τις αφήνει να διευρύνουν την αντίληψή τους περί χώρου και χρόνου και συμμερίζεται τις εξομολογήσεις τους, απαλύνοντας με κινήσεις την έντασή τους και ξαναραντίζοντάς τους με αυτό το είδος «δακρύοντος» αγιασμού.

Πάνω Κόσμος-Κάτω Κόσμος, δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί αυτό που μετράει σ’αυτήν την performance είναι το στοιχείο της μεταβατικότητας (liminality).

Επί σκηνής φθάνουν τρεις γυναίκες και κάποιος περίεργος τύπος (ένα «μούτρο»;) που θα πάρει ηγετικό ρόλο στη χορωδία. Εθελοντικά προσέρχονται και κάποια άτομα από το κοινό που, αφού εξαγοράσουν τον «Φιλόσοφο» (που είναι κάτι σαν τον δωροδοκούμενο βαρκάρη του Αχέροντα) με ένα μικρό δώρο/πεσκέσι/μπαχτσίσι, με οτιδήποτε τους βρίσκεται, ακολουθούν τον βηματισμό του και παίρνουν θέση. Λαμβάνει χώρα μια σύντομη διαδικασία καθαρμού και ένας-ένας οι νεήλυδες απαντούν χαμηλόφωνα στο ερώτημα της «Ματρώνας» για τον τόπο προέλευσής τους και τον τόπο προορισμού τους: το κοινό δεν μαθαίνει τίποτε γι’αυτά. Οι ερμηνευτές είναι χορογραφημένοι ώστε να κινηθούν και πάλι κυκλικά, μόνο που εδώ στόχος τους είναι να «περάσουν» σε μια σφαίρα μυθική. Πολύ ενδιαφέρον δραματουργικό στοιχείο, που καθιερώνει το προσωπικό ύφος της δημιουργού.

Πεδίον λήθης μετά μουσικής

Πάνω Κόσμος-Κάτω Κόσμος, δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί αυτό που μετράει σ’αυτήν την performance είναι το στοιχείο της μεταβατικότητας (liminality). “Όλα σ’ αυτόν τον τόπο είναι καθαρά, υπάρχει δροσιά, ο καθένας βρίσκει τον χώρο του και μπορεί να υπάρξει μέσα σε αυτόν όπως θέλει”, λέει η Αργυρώ Χιώτη. Οι θαμώνες του Αναψυκτηρίου κάνουν μικρούς απολογισμούς για τη ζωή τους, για κάποια τραυματική τους εμπειρία, ή διαβάζουν αποσπάσματα από λογοτεχνικές επιστολές ή πρόζα (έναν εσωτερικό μονόλογο από τα «Κύματα» της Βιρτζίνια Γουλφ, ένα απόσπασμα από το “Σύσσημον” του Νίκου Παναγιωτόπουλου, ένα απόσπασμα του Περικλή Γιαννόπουλου, κοκ), γιατί είναι φευγάτοι και ονειροπόλοι.

Τα τραπεζάκια και οι καρέκλες απέχουν πολύ μεταξύ τους ενώ τρεις καρέκλες χωριστές, που ηχούν αν καθίσεις απότομα πάνω τους, είναι αυτό που η Αργυρώ Χιώτη αποκαλεί «μοιρολογίτρι». Εκεί, κλαίγοντας ομαδικά, γεμίζουν έναν «δακρυσυλλέκτη» σε σχήμα φιαλιδίου πειραμάτων, τον οποίο κατόπιν αδειάζουν στον κεντρικό ψύκτη της καντίνας, για να σερβιριστούν τα δάκρυα στους επόμενους. Μέσα στη φωτισμένη «καντίνα», η περίεργη ιέρεια συνεχίζει να ξορκίζει, να ραντίζει, να προσεύχεται, πότε ξαναμμένη πάνω στον ανεμιστήρα, πότε στην πόρτα, πότε έξω, στο αλωνάκι των ψυχών.

Υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες στους οποίους προσαρμόζονται οι αφιχθέντες. Κάποιος κοινός συντονιστής τους οδηγεί να τραγουδούν όλοι μαζί ένα υπέροχο προκλασικής τεχνοτροπίας τετραφωνικό κομμάτι (ίσως να είναι ένα lieder), που στους στίχους του υμνούνται, στη Λατινική τους ονομασία, όλα τα θεραπευτικά βότανα. Αυτός ο χειρισμός των βοτάνων θυμίζει τη συλλογή νηπενθών από άλλους ποιητικούς οραματισμούς. Στο συγκεκριμένο σκηνικό δεν έχει χώρο η κακή προαίρεση, ούτε καν η μετάνοια για κάτι που έχει διαπραχθεί- μοιάζει σαν η ζωή τους να έχει παραγραφεί και να έχουν όλοι πιει το νερό της λησμονιάς. Και πράγματι, αυτό που τους σερβίρεται είναι ένα ποτήρι γεμάτο από τα δάκρυα των αμέσως προηγουμένων: τα δάκρυα είναι η καλύτερη οδός αναψυχής. Τα δάκρυα αυτά είναι υπαρξιακά, για τα χάλια του κόσμου μας. Αλλά οι ψυχές εδώ δεν ξέρουν γιατί κλαίνε, απλώς γιατί δεν θυμούνται.

Διαφυγή από τα εγκόσμια

Κυριαρχεί κλίμα ανάτασης/ανακούφισης, που προκύπτει από αντιστροφή της ειθισμένης τάξης πραγμάτων: η σκηνοθεσία δεν επιτρέπει να διηθήσει κανείς με τη λογική τη jargon που μιλά η «Ματρώνα», ούτε να εξηγήσει μέσω του ορθού λόγου τον υπόκωφο ρυθμό τριών βημάτων που ακολουθούνται από μικρή στάση- και όλο αυτό σε λούπα. Όλοι τους ακολουθούν αυτόν τον ρυθμό, γιατί έτσι εντάσσονται σ’αυτό το περιβάλλον-λίγο πολύ το ίδιο κάνουμε όλοι στην καθημερινότητά μας, ακολουθώντας ακούσια τον «βηματισμό» των υπολοίπων. Όποιος διαφοροποιηθεί (όπως το ένα μέλος του ζευγαριού στην τελευταία σκηνή) περνά σε επίπεδο εξόδου από τον εαυτό του και αποξεχάσματος.

Δεν υπάρχει διαμόρφωση χαρακτήρων, τα πρόσωπα είναι μάλλον αρχετυπικά στη σύλληψή τους: μόνον ενδείξεις διαθέτουμε για το ποιοι είναι πραγματικά. Εκτός του ότι δεν ξέρουν γιατί κλαίνε, υπάρχει η πιθανότητα οι νεόφερτοι να μην ξέρουν καν ποιοι είναι.

Η ανθρωπολογία της παράστασης είναι συγκεκριμένη, απαιτεί δε καλή προαίρεση και υψηλό βαθμό δεκτικότητας για να «μπει» ο θεατής στο κλίμα και να άρει τις αναστολές του.

Η ανθρωπολογία της παράστασης είναι συγκεκριμένη, απαιτεί δε καλή προαίρεση και υψηλό βαθμό δεκτικότητας για να «μπει» ο θεατής στο κλίμα και να άρει τις αναστολές του: το έντονο μυητικό στοιχείο και το στοιχείο του καθαρμού είναι υφολογικά χαρακτηριστικά που η Αργυρώ Χιώτη διατήρησε από τους «Βατράχους» της και από τον «Χαλεπά» της, όπου κυριαρχούσε επίσης σχηματοποίηση και ελαφρύ μεταφυσικό ρίγος- όπως και μια διεργασία σταδιακής εξοικείωσης προς το ανοίκειο.

Η ρυθμική αγωγή απογειώνεται στο σημείο όπου τραγουδούν όλοι μαζί και το τοπίο γεμίζει σύννεφα, ενώ ένα απόκοσμο φως μπαίνει από την πίσω πόρτα που ανοίγει. Το φως και η σχέση των ηθοποιών προς αυτό είναι επίσης οργανικό μέρος του μυστικιστικού κλίματος που γεμίζει τον χώρο με θετική ενέργεια. Η κονίστρα αυτή είναι μια Ουτοπία, και τη θέλουμε γιατί ζούμε μια δυστοπία! Μένει–ευτυχώς- μια αίσθηση infinito και αποτίναξης του ψυχικού βάρους όταν κανείς βγαίνει από την παράσταση της κυρίας Χιώτη, ενώ η όλη συνθήκη παραπέμπει στο υπέροχο σονέτο «Λήθη» του Λορέντζου Μαβίλη:

«Καλότυχοι οι νεκροί, που λησμονάνε
την πίκρια της ζωής. Όντας βυθίσει
ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήσει,
μην τους κλαις, ο καημός σου όσος και να 'ναι!

Τέτοιαν ώρα οι ψυχές διψούν και πάνε
στης Λησμονιάς την κρουσταλλένια βρύση·
μα βούρκος το νεράκι θα μαυρίσει,
α στάξει γι' αυτές δάκρυ, όθε αγαπάνε.

Κι αν πιουν θολό νερό, ξαναθυμούνται,
διαβαίνοντας λιβάδι' απ' ασφοδίλι,
πόνους παλιούς, που μέσα τους κοιμούνται.

Α δεν μπορείς παρά να κλαις το δείλι,
τους ζωντανούς τα μάτια σου ας θρηνήσουν·
θέλουν – μα δε βολεί να λησμονήσουν». 

Συντελεστές 

Σύλληψη – Σκηνοθεσία Αργυρώ Χιώτη
Σκηνικός χώρος Εύα Μανιδάκη
Κοστούμια Άγγελος Μέντης
Σύνθεση – Επεξεργασία – Διδασκαλία τραγουδιών Δήμητρα Τρυπάνη
Πρωτότυπη μουσική Jan Van Angelopoulos
Φωτισμοί Ελίζα Αλεξανδροπούλου
Δραματουργία Αργυρώ Χιώτη, Ευθύμης Θέου και η ομάδα
Καλλιτεχνικός συνεργάτης Τάσος Παλαιορούτας
Βοηθός σκηνοθέτιδας Νεφέλη Γιώτη
Β’ βοηθός σκηνοθέτη Δημήτρης Κολλιός
Βοηθός σκηνογράφου Ήλια Στριγγάρη
Β’ βοηθός σκηνογράφου Σταυρούλα Παπαποστόλου
Βοηθός φωτίστριας Μαριέττα Παυλάκη
Ερμηνεύουν (αλφαβητικά) Νίκος Ζιάζιαρης, Αμαλία Κοσμά, Γιώργος Κριθάρας, Ρίτα Λυτού, Εύη Σαουλίδου, Δρόσος Σκώτης, Τζωρτζίνα Χρυσκιώτη και κάποιοι από το κοινό, διαφορετικοί κάθε βράδυ.