Για την παράσταση «50 χρόνια, μια νύχτα», του Μάνου Καρατζογιάννη, η οποία παρουσιάζεται στο Φεστιβάλ Αθηνών, Πειραιώς 260 (χώρος Ε) μέχρι και τις 29 Ιουνίου.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
Το πιο αγαπητό σύνθημα του Πολυτεχνείου, «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», επανεπικαιροποιείται στην παράσταση «50 χρόνια, μια νύχτα» του Μάνου Καρατζογιάννη, που έκανε πρεμιέρα χθες στο Φεστιβάλ Αθηνών, εντασσόμενο σ’ έναν θεματικό κύκλο πολιτικής εγρήγορσης. Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι οι μαρτυρίες είναι αυθεντικές και λίγο-πολύ όλοι τις έχουμε διαβάσει ή επιστρατεύσει στις επετείους και τις σχολικές γιορτές, είναι επίσης η δραματουργική σύνθεση που ο Μάνος Καρατζογιάννης έκανε μαζί με τη Δήμητρα Κονδυλάκη που καθιστά αυτήν την παράσταση ξεχωριστή.
Πολυσυλλεκτική δραματουργία, έντονη συγκίνηση
Το στήσιμο της παρωδίας αυτής πολιτεύματος, και η ιδιαίτερη έμφαση στις τρεις μέρες και νύχτες που οδήγησαν στη μοιραία ισοπέδωση της πύλης του Πολυτεχνείου: αυτός είναι ο ιστορικός ιστός που συνέχει την σπονδυλωτή αυτή αφήγηση. Τα πρόσωπα είναι ένας οικοδόμος (Γιώργος Βουρδαμής), ένας γιατρός (Γιώργος Νούσης), μια νεαρή κοπέλα που ψάχνει τον αγνοούμενο σύζυγό της (Ιφιγένεια Καραμήτρου), μια μάνα που αναγνωρίζει το νεκρό παιδί της στο Ρυθμιστικό (Μαρία Ζορμπά), μια φοιτήτρια που έχει αμφιβολίες για το αν πρέπει να γίνει η κατάληψη (Καλλιόπη Παναγιωτίδου), ένας φαντάρος που μπαίνει στο Πολυτεχνείο μες στην ορμή της νιότης του (Στρατής Χατζησταματίου) και δεκάδες φοιτητές και περαστικοί της οδού Πατησίων, τότε που ανεξέλεγκτα πυρά εξαπολύονταν, ωμές δολοφονίες συγκαλύπτονταν, παγερή αδιαφορία επιδεικνυόταν από τους εφησυχασμένους (χαρακτηριστική η αναφορά στις κυρίες που συνέχισαν ανενόχλητες μια παρτίδα κουμ καν, ενώ μπροστά τους ξεψυχούσε μια λαβωμένη κοπέλα).
Η Χούντα παραμένει μια διαρκώς επικρεμάμενη δαμόκλειος σπάθη, όμως ο Μάνος Καρατζογιάννης δεν αγνοεί τη νεανική αγνότητα, καθώς και ο ίδιος ο οδηγός του τανκ, ο περίφημος Σκευοφύλακας, θα ομολογήσει πως οι φοιτητές του πετούσαν τρόφιμα και τσιγάρα...
Το Πολυτεχνείο, αυτό το «ρευστό, βίαιο και χωρίς συγκεκριμένο περίγραμμα» γεγονός που εμείς, η γενιά της Μεταπολίτευσης, το θυμόμαστε αμυδρά (όμως, παρ’ όλα αυτά, το θυμόμαστε), καθιερώθηκε ως επέτειος υπόμνησης της αξίας της Δημοκρατίας, ως σχολικό αφιέρωμα και μάθημα πολιτικής ηθικής, ως πανανθρώπινο έμβλημα και ως σημείο προσκύνησης των επερχόμενων γενεών. Η Χούντα παραμένει μια διαρκώς επικρεμάμενη δαμόκλειος σπάθη, όμως ο Μάνος Καρατζογιάννης δεν αγνοεί τη νεανική αγνότητα, καθώς και ο ίδιος ο οδηγός του τανκ, ο περίφημος Σκευοφύλακας, θα ομολογήσει πως οι φοιτητές του πετούσαν τρόφιμα και τσιγάρα, και θα ζητήσει ετεροχρονισμένα συγγνώμη από τα θύματά του, που από τον ελεύθερο ραδιοφωνικό σταθμό τους, δια φωνής Δημήτρη Παπαχρήστου, φώναζαν: «Αδέλφια μας στρατιώτες!».
Σαν να δικαιώνονται οι αδικαίωτοι
Ο συμβολισμός με το λεωφορείο για Θεσσαλονίκη με τα σημάδια του αίματος στο πράσινο πουλόβερ του λαβωμένου φοιτητή, οι μαρτυρίες του Γιώργου Αλεξάτου, του Κώστα Βοσταντζόγλου, της Αγγελικής Ξύδη (από το βιβλίο Όλη νύχτα εδώ του Ιάσονα Χανδρινού, εκδ. Καστανιώτη, 2020), της Θεοδώρας Φάμελλου, χήρας του Βασίλη Φάμελλου (από το βιβλίο Πολυτεχνείο 1973 –Το αίμα το αδικαίωτο ποτέ δεν ησυχάζει, σε επιμέλεια Ιερώνυμου Λύκαρη, εκδ. Καστανιώτη, 2023), της Ανθής Μυρογιάννη, του Χρήστου Βασιλόπουλου και του Λάκη Παπαστάθη (Μηχανή του Χρόνου), η συνέντευξη του Α. Σκευοφύλακα στον Κώστα Χατζίδη (Το Βήμα, 2008), οι αναμνήσεις του Παναγιώτη Μαυρομάτη και της Υβόννης Μαλτέζου, αλλά και ο βαρύνων λόγος του Ιάκωβου Καμπανέλλη από το «Μεγάλο μας Τσίρκο», το βιβλίο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο (εκδ. Θεμέλιο, 2023) και το βιβλίο του Ιάσωνα Χανδρινού Όλη νύχτα εδώ (εκδ. Καστανιώτη, 2020), όλα συναπαρτίζουν ένα μοναδικό παλίμψηστο, που ολοκληρώνεται όταν η Υβόννη Μαλτέζου μας μιλά για τη σύλληψή της από τη Χούντα, για την εβδομάδα που πέρασε στην απομόνωση και για τον τρόπο που δούλεψε με το Ελεύθερο Θέατρο στο Άλσος Παγκρατίου. Αξέχαστη θα μας μείνει η εξαιρετική απόδοση του «Επιτάφιου» του Γιάννη Ρίτσου από τη Μαρία Ζορμπά.
Μετατρέποντας την πλατεία σε κοίλον θεατών μιας αρχαίας τραγωδίας, ο σκηνοθέτης με τη δραματουργό προκρίνει την ατομική ευθύνη όλων μας, φωτίζοντας το κοινό και θέτοντας ερωτήματα που αγγίζουν τις πιο ευαίσθητες χορδές του ψυχισμού μας. Ως πρότυπο υψηλού ηθικού αναστήματος, ο διδάσκαλος Γιάννης Νταλιάνης αναλαμβάνει να διδάξει επί σκηνής στις νέες γενεές –και δη των ηθοποιών το θουκυδίδειο/περίκλειο τρίπτυχο: το «εύδαιμον» σε συνδυασμό με το «ελεύθερον» και το «εύψυχον».
Αυτό που συνέχει τις ομάδες είναι η αντίσταση
Πολύ ουσιαστική είναι η αναφορά στη ανασφάλεια που ακολούθησε τα γεγονότα του Πολυτεχνείου σχετικά με το κατά πόσον η επόμενη ημέρα θα ήταν η πτώση της Χούντας, ή εάν η Ελλάδα θα ακολουθούσε τα χνάρια της σαραντάχρονης δικτατορίας του Φράνκο στην Ισπανία. Η συλλογικότητα της εξαιρετικής αυτής ομάδας ηθοποιών αναπλάθει τη συλλογικότητα στην αντίσταση ενάντια σε κάθε μορφή δικτατορίας – και στο θέατρο αυτό παίρνει και την προέκταση της αυτενέργειας του ηθοποιού ενάντια στην αυθαιρεσία του «δικτάτορα» σκηνοθέτη: σαν να είναι η Ιστορία μια μεγάλη θεατρική κονίστρα όπου οι ηθοποιοί κομίζουν τα δημοκρατικά ή μη συναισθήματά τους και αναλόγως δρουν. Πολύ επίκαιρη είναι η αφύπνιση των νεκρών του μακάβριου, μακροσκελούς καταλόγου της επετείου αυτής, ιδιαίτερα σήμερα που οι δημοκρατίες στην Ευρώπη απειλούνται από την άνοδο των ακροδεξιών κομμάτων στην εξουσία, την αναβίωση του φασισμού και την έξαρση του εθνικισμού, της ξενηλασίας και του μίσους.
Υπέρβαση των ορίων. Της ατομικής, υπολογιστικής σκέψης. Υπέρβαση του ατομικισμού. Ενσυναίσθηση. Ιστορική συνείδηση. Αυτά διδάσκει η παράσταση του Μάνου Καρατζογιάννη.
Υπέρβαση των ορίων. Της ατομικής, υπολογιστικής σκέψης. Υπέρβαση του ατομικισμού. Ενσυναίσθηση. Ιστορική συνείδηση. Αυτά διδάσκει η παράσταση του Μάνου Καρατζογιάννη. Στο έντονο συγκινησιακό αποτέλεσμα της αξέχαστης αυτής παράστασης, θεματικό επίκεντρο είναι το βίωμα της κοινότητας, το αδελφικό συναίσθημα που, με όλες τις παραμέτρους, διακυμάνσεις και αναστολές του, παραμένει συνεκτικός ιστός κάθε ουσιαστικής αντικομφορμιστικής στάσης απέναντι στη ζωή και συνιστά το καύσιμο για κάθε εξέγερση, με ή χωρίς ιστορικό αποτέλεσμα.
Όπως απορρέει από την αντίσταση της Αντιγόνης του Σοφοκλή, την επιτομή της αντιπαράθεσης ατομικού και συλλογικού στα πλαίσια του δημοκρατικού πολιτεύματος. Την ενσάρκωση του ηρωϊσμού του μέσου ανθρώπου, που αναδύεται σε στιγμές παραβίασης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Τη χιμαιρική επιδίωξη μιας ζωής πνευματικότητας και ηθικής ακεραιότητας. Το εμπράγματο τεκμήριο της συνέπειας του ανθρώπου προς τις πεποιθήσεις του, ακόμη και όταν το κόστος είναι ο θάνατος.
＊Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.
