«Το πιο όμορφο σώμα που έχει βρεθεί ποτέ σε αυτό το μέρος», του Ζουζέπ Μαρία Μιρό, στο θέατρο «Θησείον», σε σκηνοθεσία Ζωής Ξανθοπούλου (κριτική)

«Το πιο όμορφο σώμα που έχει βρεθεί ποτέ σε αυτό το μέρος» («El cuerpo más bonito que se habrá encontrado nunca en este lugar») του Καταλανού συγγραφέα Ζουζέπ Μαρία Μιρό κέρδισε το βραβείο Born το 2020, το Εθνικό Βραβείο Δραματικής Λογοτεχνίας 2022 του Ισπανικού Υπουργείου Πολιτισμού, το Βραβείο Κριτικής XXV για τον καλύτερο θεατρικό συγγραφέα, καθώς και διάκριση από την Ένωση Ευρωπαίων μεταφραστών EURODRAM. Στην αφαιρετική, υπαινικτική σκηνοθεσία της Ζωής Ξανθοπούλου και με πρωταγωνιστή τον Αργύρη Ξάφη, το έργο ανεβαίνει σε μια θαυμάσια παράσταση στη σκηνή του θεάτρου «Θησείον» μεταφρασμένο από τη Μαρία Χατζηεμμανουήλ.

Πρόκειται για το πρώτο μέρος μιας τριλογίας μονολόγων και το θέμα του είναι η δολοφονία ενός νέου άντρα. Δεν είναι τυχαίο πως η λέξη cuerpo του τίτλου μπορεί κάλλιστα να μεταφραστεί και ως «πτώμα», όμως η εννοιολογική της φόρτιση είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτήν ενός κοινού πτώματος.

Ο Αργύρης Ξάφης έχει αναλάβει το δύσκολο έργο της ερμηνείας εφτά διαφορετικών χαρακτήρων σε μια ενιαία παράσταση μονολόγου.

Ο υπότιτλος του έργου υποδεικνύει: «Γραμμένο για έναν ή μια ηθοποιό. Το φύλο του δεν ενδιαφέρει. Ούτε η ηλικία του. Ούτε η σωματική διάπλαση». Ο Αργύρης Ξάφης, που έχει αναλάβει το δύσκολο έργο της ερμηνείας εφτά διαφορετικών χαρακτήρων σε μια ενιαία παράσταση μονολόγου, υποδύεται διαδοχικά τον Άλμπερτ που μιλά μετά τον θάνατό του, τη μητέρα του, κατοίκους του χωριού, μια drag queen, χαρακτήρες που ενσαρκώνουν κατηγορίες προσώπων που συνδέονται υπό κάποιαν έννοια με τον φόνο.

Ο κοινωνικός περίγυρος και το σκηνικό του φόνου

Το ρεαλιστικό σκηνικό της πλατείας του χωριού, των υπαίθριων χώρων, των κτηρίων, της διασταύρωσης στην Εθνική Οδό όπου βρίσκεται ο «αισθητικοποιημένος» τόπος των απαγορευμένων ερωτικών συναντήσεων και συναλλαγών, αλλά και των στοιχείων της φύσεως (της κοιλάδας όπου βρέθηκε το πτώμα, του ποταμιού) προϊδεάζουν για μια δημοσιογραφικά αληθινή ιστορία, ωστόσο το αν όντως συνέβη το συγκεκριμένο γεγονός είναι επουσιώδες: το κείμενο προσδιορίζει από μόνο του τη «γεωγραφία» της αφήγησης κατά τρόπον ώστε ο θεατής να ταυτίσει γνωστά του τοπία, οικείες του παραστάσεις με την αφήγηση.

Και, εφόσον εδώ πρόκειται για μια τραγική αφήγηση, ο συγγραφέας φροντίζει να στοιχειοθετήσει μια «πόλη» που θα ανταποκριθεί στην τραγωδία, θα αφυπνισθεί, θα αλλάξει ριζικά, ούτως ώστε (όπως στην αρχαία Τραγωδία) ο φόνος να συνιστά, τελικά, μια πολιτική πράξη. Το αισθητικό γεγονός που προκρίνεται είναι η ανυπολόγιστη ομορφιά αυτού του δολοφονημένου αγοριού, γεγονός που προσδίδει μιαν ιδιαίτερη χροιά στα κίνητρα του φόνου, εντάσσοντάς τα στη σφαίρα των σεξουαλικών κινήτρων. Η συλλογική αντίληψη περί Κάλλους συνδέεται, έτσι, οργανικά με μιαν ιδιότυπη αντίληψη περί κοσμικής δικαιοσύνης.

Ο συγγραφέας επικεντρώνει στον προσδιορισμό της πολιτικότητας του ανθρώπινου σώματος: ποιες είναι οι «φωτεινές» και ποιες οι «σκοτεινές» εκδοχές του κορμιού του ανθρώπου, όπως τις αποκαλύπτει ή τις συσκοτίζει το «κοινωνικό σώμα». Η κοινότητα, που λειτουργεί αστυνομευτικά ως προς το κορμί του δολοφονημένου νέου, για την ακρίβεια επιθυμεί το σώμα αυτό με ποικίλους τρόπους της επιθυμίας, το αγγίζει, το ποθεί, το περιγράφει, το κρίνει, το απορρίπτει, τελικά δεν τα καταφέρνει να ταυτιστεί μ’ αυτό και εκδικητικά το κατασπαράσσει. Πρόκειται για κανιβαλισμό που αλληγορικά παραπέμπει σε γνωστές σε όλους μας περιπτώσεις αυτοδικίας και κακουργίας, συνδέοντας θεματολογικά την Επιθυμία με την Ηθική.

Ένας άγγελος του Έρωτα

Ο νεκρός Άλμπερτ μιλά «από τον άλλο κόσμο» νιώθοντας ένα γνωστό του σκύλο να πλησιάζει το γυμνό, ακρωτηριασμένο του σώμα, φαντασιώνεται τον άντρα που επιθυμεί να τον μεταφέρει νεκρό μέσα από τον κεντρικό δρόμο του χωριού προκαλώντας τη ζήλεια των άλλων, ενώ δείχνει να μην συνειδητοποιεί απόλυτα τη νεκρική του ακινησία. Έτσι κι αλλιώς το έργο προκρίνει την ακινησία ως γνώρισμα αυτού του «κορμιού», που προορίζεται να διαδραματίσει την πέτρα του σκανδάλου. Ακολουθεί η αφήγηση της μητέρας του (ο Αργύρης Ξάφης μεταμορφώνεται πραγματικά), κατόπιν της δασκάλας του, κάποιων κατοίκων του χωριού, ενός καθώς πρέπει ξυλουργού που αποκηρύσσει το ερωτικό σκάνδαλο μιλώντας στο macho ιδιόλεκτο των ανδρών και, τέλος, ενός trans αγοριού που έχει φύγει για τα καλά από το χωριό και η απόσταση του εξασφαλίζει τη δυνατότητα να μιλήσει ελεύθερα κι αποκαλυπτικά για τους άλλους.

Υπάρχει εγγενής δυσαναλογία ανάμεσα στους χαρακτήρες και το περιβάλλον τους: απρόσωποι ως έναν βαθμό, εκτεθειμένοι στις αλλεπάλληλες προσβολές και στις τραυματικές παρεμβάσεις ενός άξενου περιβάλλοντος.

Κυρίαρχο συναίσθημα της κοινότητας είναι η ενοχή και κυρίαρχος πόθος τους η απενοχοποίηση: η κακοποίηση είναι μια κλασική μετάθεση της ενοχής και του ανεπένδυτου πόθου. Η συναίνεση προς την κακοποίηση, την άσκηση βίας και την αποσιώπησή τους είναι αποδείξεις της συνενοχής. Και η αφήγηση του trans ατόμου, ακόμη και η post mortem αρχική αφήγηση του θύματος δεν είναι παρά μια μορφή (λεκτικής) εξιλέωσης για την εγκληματική ενέργεια. Ο Άλμπερτ δεν είναι παρά το ποθητό κορμί για όλους και, παράλληλα, το αντικείμενο του κανιβαλισμού τους (“όσα δεν φτάνει η αλεπού...»). Το αγόρι γίνεται ένας «άγγελος του Έρωτα», μια κοινόχρηστη σάρκα, κινείται σε μια liminal (οριακή) περιοχή, στη μεθόριο μεταξύ πολιτικότητας και αγριότητας, στον φυσικό χώρο του «ψωνιστηριού» μιας πόρνης ή ενός τραβεστί.

«Each man kills the thing he loves»

Υπάρχει εγγενής δυσαναλογία ανάμεσα στους χαρακτήρες και το περιβάλλον τους: απρόσωποι ως έναν βαθμό, εκτεθειμένοι στις αλλεπάλληλες προσβολές και στις τραυματικές παρεμβάσεις ενός άξενου περιβάλλοντος, οι χαρακτήρες του Μιρό αποκτούν μιαν «οριζόντια απόσταση» (décalage horizontale) από τον χώρο όπου κινούνται, αποξενώνονται σκόπιμα από αυτόν, σαν ξένα, εμβόλιμα στοιχεία που πρέπει ο χώρος να τα αποβάλει.

Ο αγώνας τους εστιάζεται στη διαπάλη προσωπικών επιλογών και έξεων και του περιβάλλοντος αυτού, που είναι ένας εσμός από προκαταλήψεις, συμπλέγματα, παθογένεια και στερεότυπα, αιμομεικτικές τάσεις, κακοπροαίρετα σχόλια, μικροπρέπεια, απωθημένες ερωτικές ορέξεις, θρησκοληψία, καχυποψία, κρυπτοομοφυλοφιλία, σκοτεινά ένστικτα και φθόνο.

Το ζήτημα της κακοποίησης, σ’ ένα βεληνεκές που ξεπερνά το Mama Roma του Παζολίνι, το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα του Λόρκα, το Ρομπέρτο Τσούκο του Κολτές, τις ταινίες του Φασμπίντερ και του Πατρίς Σερώ, το έργο του Ζαν Ζενέ και το σύνηθες θεματολόγιο της queer λογοτεχνίας: προσλαμβάνει τη διάσταση μιας έντονης, δριμύτατης κριτικής κατά των ηθών της επαρχίας, κατά της «κλειστής» κοινωνικής ομάδας που συγκαλύπτει, μεταμφιέζει, συνθλίβει, αναδιαμορφώνει την ηθική σύμφωνα με τα συμφέροντά της, την εμπάθειά της, τους συμβατικούς κώδικες της υποκρισίας της και τη στρεβλωμένη εκδοχή αρετής που υιοθετεί.

Στο πραγματικό υποκριτικό ρεσιτάλ του Αργύρη Ξάφη πρέπει κανείς να υπογραμμίσει την πανέμορφη ερμηνεία που κάνει στο τραγούδι σκηνής του Φώτη Σιώτα. Λιτή σκηνογραφία βασισμένη κυρίως στους φωτισμούς, κοινούς και με neon, στο ημίφως και στους προβολείς με κομφετί γκλίτερ κάνει ο Βασίλης Αποστολάτος. Το μοναδικό αυτό θεατρικό γεγονός της Αθήνας σημειώνει την καλύτερη ερμηνεία και την πιο ευαίσθητη σκηνοθετική παρέμβαση της χρονιάς: η Ζωή Ξανθοπούλου καταφέρνει να ζωντανέψει επί σκηνής την αντίθεση ομορφιάς και ασχήμιας με μοναδικό τρόπο.

Ο Ζουζέπ Μαρία Μιρό

Ο Ζουζέπ Μαρία Μιρό είναι απόφοιτος του τμήματος Σκηνοθεσίας και Δραματουργίας του Institut del Teatre (Ινστιτούτο Θεάτρου) της Βαρκελώνης και του τμήματος Δημοσιογραφίας του UAB (Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης). Με έντονες επιρροές από τον Πίντερ, τον Μάρτιν Κριμπ, τον Άρθουρ Μίλερ, τον Ίψεν, τον Κολτές, τη Σάρα Κέιν και τον Τένεση Ουίλιαμς, με θεατρικά πρότυπά του τη Λουίζα Κουνιγιέ, τον Ζορντί Οριόλ (Καταλονία), τον Σέρχιο Μπλάνκο και τον Γκαμπριέλ Καλντερόν (Ουρουγουάη), τον Αμπέλ Γκονζάλες Μέλο (Κούβα)και τον Πάμπλο Λαραίν (Χιλή), αλλά και επηρεασμένος από τη ζωγραφική του Χόπερ και τον κινηματογράφο του Παζολίνι και του Ντέιβιντ Λιντς, ο Μιρό έγραψε τα έργα Η γυναίκα που έχανε όλα τα αεροπλάνα, Καπνός, Nerium Park, Η αρχή του Αρχιμήδη, Άγριος καιρός και άλλα.

Για το έργο του έχει αποσπάσει πολλά βραβεία στην Ισπανία, μεταξύ αυτών έχει τιμηθεί τρεις φορές και με το σπουδαίο Βραβείο Born. Το 2009 με το έργο του Η γυναίκα που έχανε όλα τα αεροπλάνα, το 2011 με το έργο που έγινε η μεγαλύτερη επιτυχία του ως σήμερα, Η αρχή του Αρχιμήδη γίνεται γνωστός σε πολλές χώρες. Έχει διατελέσει βοηθός σκηνοθέτη δίπλα σε ονόματα όπως είναι ο Ξαβιέ Αλμπερτί, ο Ξαβιέ Πουζολράς και η χορογράφος Ζερμάνα Σιβέρα. Το έργο του Άγριος καιρός ανέβηκε το 2018 με μεγάλη επιτυχία στην κεντρική σκηνή του Εθνικού Θεάτρου της Καταλονίας (Βαρκελώνη).

Στην Ελλάδα, τη σεζόν 2014-2015 ανέβηκε στο Θέατρο Αργώ Η Αρχή του Αρχιμήδη, σε μετάφραση Μαρίας Χατζηεμμανουήλ και σκηνοθεσία Θοδωρή Βουρνά. Τον Φεβρουάριο του 2018 ανέβηκε στη Θεσσαλονίκη (Θέατρο Αυλαία) το Nerium Park από την Ομάδα ριSκο στο πλαίσιο του φεστιβάλ «Ανοιχτή Σκηνή – Θεατρικές φωνές της πόλης» σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Οικονόμου. Τον Οκτώβριο του 2021 ανέβηκε στο Θέατρο 104 το Nerium Park σε σκηνοθεσία Γρηγόρη Καραντινάκη. Την 1/2/2019 μεγάλη επιτυχία σημείωσε στο Θέατρο Skrow Η αρχή του Αρχιμήδη σε σκηνοθεσία Βασίλη Μαυρογεωργίου, με τον Μιχάλη Συριόπουλο στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Πληροροφίες παράστασης

Μετάφραση: Μαρία Χατζηεμμανουήλ
Σκηνοθεσία: Ζωή Ξανθοπούλου
Μουσική: Φώτης Σιώτας
Ερμηνεύει ο Αργύρης Ξάφης