«Εξομολογήσεις» του Αλεξάντερ Ζέλντιν στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική) – Ο Αλεξάντερ Ζέλντιν, ο Bατό και ο Τσέχοφ

Ο βρετανός σκηνοθέτης και συγγραφέας Αλεξάντερ Ζέλντιν παρουσιάζει τη διεθνή συμπαραγωγή Εξομολογήσεις στον χώρο της Πειραιώς 260. Ο Ζέλντιν έχει ήδη αφήσει διακριτό το στίγμα του στο θέατρο, πλάθοντας έναν δικό του κόσμο και δημιουργώντας μια ξεχωριστή καλλιτεχνική ταυτότητα. Ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως «κάποιον που είναι εξόχως παθιασμένος με το θέατρο» και δηλώνει πως ξεκίνησε τις «Εξομολογήσεις» από μια συνέντευξη που του έδωσε η μητέρα του.

Mια ματαιωμένη μικροαστή που μεταμορφώνεται

Γεννημένη το 1943, στην Αυστραλία, η ηρωίδα του έργου Άλις προέρχεται από απλή οικογένεια ενός χωριού της Αυστραλίας. Η Άλις επιχειρεί τη φοίτηση στο Πανεπιστήμιο επειδή θέλει να ανακαλύψει τον κόσμο. Όμως, στον χρόνο και τον τόπο όπου βρίσκεται, δεν της δίνονται τα κατάλληλα εργαλεία και πρέπει να ψάξει να τα βρει. Βρίσκεται σύντομα αντιμέτωπη με τη στενόμυαλη μιας κοινωνίας που κυριαρχείται από τον συντηρητισμό της δεκαετίας του 1950, πριν απελευθερωθεί απ’ αυτόν στο πλαίσιο του φεμινισμού και της σεξουαλικής απελευθέρωσης που εμφανίζονται ως κινήματα στην Ευρώπη.

Η Έριν Ζαν Νόρβιλ υποστηρίζει τον κεντρικό χαρακτήρα επιστρατεύοντας μιαν εκπληκτική ερμηνευτική παλέττα. Μελετώντας τη φιγούρα της Άλις όπως μελετάει κανείς ένα πορτρέτο ενηλικίωσης, ο Ζέλντιν στρέφεται στις ευτυχισμένες ή τραγικές στιγμές που άφησαν το σημάδι τους στην ύπαρξή της και δημιουργεί ένα τεράστιο αφηγηματικό έργο. Ένας ανεπιθύμητος γάμος στα δεκαοκτώ, το κίνημα απελευθέρωσης των γυναικών στη δεκαετία του 1970, το φάντασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου: επηρεασμένος από τον Σαίξπηρ και τον Καλντερόν, από τη βρετανή συγγραφέα Ρέιτσελ Κασκ, από την Ανί Ερνό και τη Σιμόν ντε Μποβουάρ, από τον Κνάουσγκααρντ, τον Ευγένιο ο Νηλ και τον Τσέχοφ, από τον Ρουσό και τον Μαριβό, ο Ζέλντιν βάζει το άτομο να παλεύει για να «γίνει» κάτι, κατ’ουσίαν να κερδίσει την αξιοπρέπειά του, θεσπίζοντας εκ νέου ένα θέατρο τύπου Τσέχοφ. Ποιο κομμάτι από τον εαυτό της εκθέτει αυτή η γυναίκα, αφηγούμενη τα επεισόδια της ζωής της;

Η επίδραση της Commedia dell’ Arte

Οι ηθοποιοί του Ζέλντιν παίζουν ταυτόχρονα πολλούς ρόλους στην παράσταση. Κυρίως είναι γελωτοποιοί (σαν τους zanni της Commedia dell’ Arte) που άλλοτε καυχώνται, άλλοτε γελούν, άλλοτε κλαίνε και άλλοτε σιωπούν. Πότε αφελής, πότε δόλια, πότε τρωτή και πότε ιδιαίτερα σκληρή (δεν ξεχνιέται η σκηνή της απόρριψης της μητέρας), η εξομολογούμενη, ηλικιωμένη ηρωίδα δεν φοβάται τη γελοιοποίηση. Η υπέροχη ηθοποιός Αμέλντα Μπράουν εξομολογείται σαν να βρισκόταν στον ψυχαναλυτή της, αντικρίζοντάς μας από τη σκηνή με ένα αινιγματικό, σαν «ζωγραφιστό» χαμόγελο κλόουν. Σαν τον «Πιερό Ζιλ» του Βατό (τον αγαπημένο της πίνακα ζωγραφικής, που ταυτόχρονα είναι και αγαπημένος πίνακας του ματαιωμένου ζωγράφου πατέρα της, που τον υποδύεται με συγκινητικό τρόπο ο Μπράιαν Λίπσον), στρέφεται προς το κοίλον σαν να παρατηρεί τον εν λόγω πίνακα στο Λούβρο (κατ’ ουσίαν: μετατρέποντας το κοινό σε έργο τέχνης ή αντιμεταθέτοντας τις αλήθειες της αφήγησής της στις δικές μας, προσωπικές ιστορίες). Με αυτήν την «αντιστροφή» της Commedia dell' Arte o Βατό (και, κατ’ επέκτασιν, και ο Ζέλντιν) αναπαριστά τη λανθάνουσα τραγωδία του χαρακτήρα, που παρά τις αποτυχίες του ξαναπροσπαθεί, αλλάζει τη ζωή του. Και, στο τέλος, την αποκαλύπτει στις λεπτομέρειές της, απολογούμενη τρόπον τινά, σε σημείο να «αδειάζει» τελείως από μνήμη, να εξαντλείται, να ακραγγίζει τον θάνατο: όπως στο ζοφερό της όνειρο με τον καννιβαλισμό των πελεκάνων, σκηνή που παραπέμπει στη δολοφονία του γονέως που εισάγει ως θεματική η αρχαία τραγωδία (αλλά και στον «Γλάρο» του Τσέχοφ).

Η Άλις μετατρέπεται σε κλόουν: στο «φόντο» της προσωπικής της ιστορίας εμφανίζεται ο πρώτος σύζυγός της, που τον υποδύεται ο έξοχος Τζο Μπάνιστερ (στον πίνακα του Βατό αυτός αντιστοιχεί στον «Καπιτάν», τον miles gloriosus, την παρωδία του ηρωϊσμού και του ανδρισμού). Προς το τέλος του έργου, τα δυο παιδιά της αντιστοιχούν ξεκάθαρα στις δυο μορφές (Isabelle και Léandre, τους πρώτους λάτρεις της Commedia dell’ Arte). Mα και με τον Αρλεκίνο, και με την Κολομπίνα του φόντο του πίνακα μπορεί κανείς να βρει αντιστοιχίες στην παράσταση του Ζέλντιν, στους πολλαπλούς ρόλους που ερμηνεύουν η Γκάμπριελ Σκόουθορν, η Πάμελα Ρέιμπ, η Λίλιτ Λέσερ και ο Γιασέρ Ζαντέχ. Όσο για τον Ντοτόρε, η αντιστοιχία είναι προφανής: πρόκειται για τον καθηγητή πανεπιστημίου που προφανώς δεν έχει απαντήσεις στις ερωτήσεις του κοινού των φοιτητριών του, που στην πλειοψηφία τους είναι νοικοκυρές: είναι ο αδαής που έχει τον στόμφο του επαḯοντος, και που τελικά εντάσσεται επίσης στο φόντο της προσωπικής ιστορίας αυτής της εξομολογούμενης γυναίκας. Στα λόγια αυτού του «δόκτορος» λογοτεχνίας (ο Τζέρι Κίλλικ δίνει ρεσιτάλ ερμηνείας) όμως κρύβεται και μια βαθύτατη αλήθεια για τη σημασία της Ποίησης στην ανθρώπινη ζωή, μια δήλωση, ουσιαστικά, του ίδιου του Αλεξάντερ Ζέλντιν.

Αλεξάντερ Ζέλντιν, ένας νέος ανθρωπιστής

Επηρεασμένος, σε νεαρή ηλικία, από την αρρώστια και τον θάνατο του πατέρα του, ενός ακαδημαϊκού Ρωσο-Εβραίου πρόσφυγα, ο Αλεξάντερ Ζέλντιν ακολουθεί κι εκείνος τον δρόμο της περιπλάνησης. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δημιουργεί τη δική του θεατρική ομάδα δουλεύοντας ασταμάτητα. Στα 17 του βρίσκεται στο Εδιμβούργο με ένα έργο εμπνευσμένο από τη Marguerite Duras. Το «Glimpses of the Dying Process» ψηφίζεται ως το χειρότερο έργο εκείνης της χρονιάς από έναν κακόβουλο κριτικό. Η αγάπη του για τις παραστατικές τέχνες γρήγορα τον οδηγεί στο εξωτερικό: στην Αίγυπτο, τη Νότια Κορέα, τη Γεωργία και τη Ρωσία, και συγκεκριμένα στην Αγία Πετρούπολη, όπου συναντά την πρώτη μεγάλη πρόκληση της καριέρας του, καθώς το διάσημο θέατρο Mariinsky του αναθέτει να σκηνοθετήσει παραστάσεις όπερας. Πιο συγκεκριμένα, σκηνοθετεί τη ρωσική πρεμιέρα της όπερας δωματίου «Powder her face» του Thomas Adès, καθώς και έργα των Πουτσίνι και Ραβέλ. Όπως ο ίδιος λέει αυτή η εμπειρία τον βοήθησε να κατανοήσει το θέατρο: «Έμαθα πώς να σκηνοθετώ, κάνοντας όπερα. Όταν καθοδηγώ τώρα ανθρώπους στη σκηνή, φαντάζομαι πώς θα ήταν η μουσική». Δεδομένου ότι ο πατέρας του δεν μιλούσε ποτέ ρωσικά στο σπίτι, πρέπει να ξεκινήσει από το μηδέν στην Αγία Πετρούπολη, περνώντας υποχρεωτικά από το στάδιο της μετάφρασης. «Έμαθα πώς να σκηνοθετώ κάνοντας όπερα. Όταν σκηνοθετώ ανθρώπους τώρα, φαντάζομαι ποια θα ήταν η μουσική».

Ο Αλεξάντερ Ζέλντιν.

Αφού αντιμετωπίζει οξύ πρόβλημα ανεργίας στη Μεγάλη Βρετανία, η πρόσληψή του στο East 15 Acting School τού επιτρέπει να αναπτύξει θεατρικά έργα με μαθητές. Έχει εκπαιδευθεί στο μάθημα Jerwood Young Directors στο The Old Vic και έχει λάβει μέρος σε residencies στο Αιγυπτιακό Κέντρο Πολιτισμού και Τέχνης και στο Studio Emad Eddin στο Κάιρο, όπου ανεβάζει τον «Συνεχή πρίγκιπα» του Καλντερόν ντε λα Μπάρκα, συνεργαζόμενος με ντόπιους μουσικούς. Το 2010 διευθύνει την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Θεάτρου στο Napoli Teatro Festival της Ιταλίας σε μια παραγωγή του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας στα Αραβικά και τα Ιταλικά. Το 2011 σκηνοθετεί τον «Μάκβεθ» στη Νότια Κορέα. Το Beyond Caring, η πρώτη του μεγάλη επιτυχία, είναι εμπνευσμένο από ανθρώπους με συμβόλαια μειωμένου ωραρίου: το αναλαμβάνει το Εθνικό Θέατρο, το οποίο στη συνέχεια παράγει και το Love – αυτή τη φορά ο Ζέλντιν επικεντρώνεται σε οικογένειες που ζουν σε προσωρινά καταλύματα. Τελικά αυτό εξελίσσεται στη συναρπαστική τριλογία Ανισότητες (Beyond Caring, Love and Faith, Hope and Charity) που αποκαλύπτει το ανθρώπινο κόστος της λιτότητας στη Βρετανία.

Λόγω της ικανότητάς του να δημιουργεί χαρακτήρες που μιλούν για κάποιο νοσηρό κοινωνικό φαινόμενο, τον παραλληλίζουν με τον Κεν Λόουτς – κάτι που ο ίδιος διαψεύδει.

Τον Ιανουάριο του 2012 δημιουργεί ένα νέο μουσικό και χοροθεατρικό έργο, το Shemehé, για το British Council-National. Το 2012, ανεβάζει το Doing the Idiots (National Theatre Studio 2012 – απάντηση στην ταινία του Λαρς Φον Τρίερ «Οι ηλίθιοι»). Λόγω της ικανότητάς του να δημιουργεί χαρακτήρες που μιλούν για κάποιο νοσηρό κοινωνικό φαινόμενο, τον παραλληλίζουν με τον Κεν Λόουτς – κάτι που ο ίδιος διαψεύδει. Το 2015 διορίζεται Αναπληρωτής Διευθυντής στο The Birmingham Repertory Theatre. Μαθαίνει πολλά βοηθώντας τον Peter Brook και τη συν-σκηνοθέτιδά του Marie-Hélène Estienne στην παραγωγή τους του Μαγικού Αυλού το 2010. Όπως και η Τριλογία των Ανισοτήτων, το έργο του Θάνατος στην Οικογένεια αναγκάζει το κοινό να αντιμετωπίσει ένα ταμπού – την πραγματικότητα των γηρατειών και το τέλος της ζωής, κεντρικό θέμα της προβληματικής του.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

INFO

Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Joe Bannister, Amelda Brown, Jerry Killick, Lilit Lesser, Brian Lipson, Gabrielle Scawthorn, Yasser Zadeh και οι ηθοποιοί Eryn Jean Norvill και Pamela Rabe, που ενώθηκαν με το σχήμα.
Σκηνικά – Κοστούμια: Marg Horwell
Κίνηση – Χορογραφία: Imogen Knight
Σχεδιασμός φωτισμών: Paule Constable
Μουσική: Γιάννης Φιλιππάκης
Σχεδιασμός ήχου: Josh Anio Grigg
Casting: Jacob Sparrow
Συνεργαζόμενη σκηνοθέτιδα: Joanna Pidcock
Δραματουργική υποστήριξη: Sasha Milavic Davies
Φωνητική διεύθυνση: Cathleen McCarron
Παραγωγή: Compagnie A Zeldin / A Zeldin Company