baladeur

Η «Παρεξήγηση» του Αλμπέρ Καμύ παρουσιάζεται στο Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου, σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά. Βιβλική παραβολή, αστείο ή εφιάλτης; [Φωτογραφίες: Ελευθερία Νικολαΐδου].

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

«Trouver ce pays où le soleil tue les questions»
Albert Camus, Le malentendu

Είδα τη σκοτεινή «Παρεξήγηση» του Albert Camus, στην άρτια εκδοχή του Γιάννη Χουβαρδά, στο Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου. Η «Παρεξήγηση» («Malentendu») επικεντρώνεται σε τρεις βασικούς χαρακτήρες: τον Γιαν, τη μητέρα του και τη Μάρθα, την αδελφή του, και διαδραματίζεται σ’ ένα πανδοχείο της βροχερής κεντρικής Ευρώπης, που η σκηνογραφία της Εύας Μανιδάκη έχει μετατρέψει σε πίνακα του Χόπερ. Η οικογενειακή συνωμοσία δολοφονίας πλούσιων θαμώνων του ξενοδοχείου είναι εμπνευσμένη από μιαν είδηση που ο Camus αξιοποίησε (σχετική αναφορά γίνεται στον «Ξένο»).

Aμφίσημες οι προθέσεις, υποτονικό το δολοφονικό ένστικτο, κουρασμένα τα κίνητρα.

Στο συναισθηματικό τοπίο του έργου κυριαρχεί η ανάγκη της αδελφής/Μάρθας να δραπετεύσει σε μιαν άλλη ήπειρο, σε πιο ελκυστικούς ουρανούς, κοντά στη λιακάδα. Aμφίσημες οι προθέσεις, υποτονικό το δολοφονικό ένστικτο, κουρασμένα τα κίνητρα: αυτή η εξουθένωση δίνει και τον τόνο στη σκηνοθεσία, βάζοντας τις δυο γυναίκες κυριολεκτικά «να σέρνονται» προς το μπαρ, σαν αλκοολικές του Τενεσή και σαν νεκροζώντανες, τελικά σαν γυναίκες-αράχνες που θα επιβάλουν το δίκαιο της αποσιώπησης και το αυτοδίκαιο της δραπέτευσης με μιαν απόλυτη αυτοεξιλεωτική ηθική.

Η τραγική ειρωνεία

Κι εδώ γεννιέται η τραγική ειρωνεία: η μητέρα, εξουθενωμένη από τις επανειλημμένες δολοφονίες πλούσιων ταξιδιωτών, στη σκηνοθεσία του κύριου Χουβαρδά μετατρέπεται σε σκοτεινή προαγωγό, στο οριακό σημείο πριν από την υπαρξιακή της κρίση. Η κυρία Κάλμπαρη σ’έναν από τους καλύτερους ρόλους της, σπαρακτική όσο και απαθής, με υπέροχες εναλλαγές και απόλυτο έλεγχο της κίνησής της, της «παραιτημένης» κίνησης ενός ανθρώπου με «φθαρμένη καρδιά», που έχει διέλθει όλα τα στάδια της κακουργίας και, με την αναγνώριση του διαβατηρίου του γιου της και τη λύση της «παρεξήγησης», περνά σε μιαν απόλυτα trans κατάσταση θανατολαγνίας και αυτοακύρωσης.

Η εξέλιξη αυτή περιέργως συνδέει τον Καμύ με τη θεματολογία του Παραλόγου, ενώ θα’πρεπε να τον συνδέει με τους προβληματισμούς του Υπαρξισμού σχετικά με την ηθική και τη σχέση ανθρώπου και Θεού...

Ο Γιαν επιστρέφει σαν άσωτος υιός στο σπίτι του μετά από μακρόχρονη απουσία. Εδώ η ειρωνεία εστιάζει στο γεγονός πως καθυστερεί να αποκαλύψει στη μάνα και στην αδερφή την ταυτότητά του και τον δεσμό αίματος που τους ενώνει. Το ανοιχτό του αίτημα να αναγνωριστεί παραμένει μη εκπεφρασμένο, γεγονός που οδηγεί στην παρεξήγηση και στον φόνο του: η εξέλιξη αυτή περιέργως συνδέει τον Καμύ με τη θεματολογία του Παραλόγου, ενώ θα’πρεπε να τον συνδέει με τους προβληματισμούς του Υπαρξισμού σχετικά με την ηθική και τη σχέση ανθρώπου και Θεού, εφόσον ο φόνος ως θέμα επανέρχεται πεισματικά στο έργο του (βλέπε τον φόνο του Άραβα που διαπράττει ο Μερσώ στον «Ξένο»).

pareksigisi camus theatro texnis 2

Στην κορωνίδα της τραγικής ειρωνείας, η αδελφή/Μάρθα, κάτοικος σκοτεινών ενδιαιτημάτων, ρίχνει όλη την έμφαση στη χώρα με τον ήλιο απ’όπου προέρχεται ο Ίαν, αναπτύσσοντας έναν διάλογο όπου εκφράζεται η απέχθεια προς «αυτήν την ήπειρο όπου οι άνθρωποι περιμένουν το φθινόπωρο για να καταλάβουν την άνοιξη, τότε που τα ξερά, πεσμένα φύλλα μοιάζουν με λουλούδια»: η προβληματική του Camus για τον θάνατο γίνεται κεντρικό ζητούμενο αυτής της θεατρικής persona, που εκφέρει τον ειλικρινή λόγο της κάθετης ρήξης προς την κυρίαρχη ηθική. Η αφελής εκμυστήρευση του υποψήφιου θύματος, αντί να αμβλύνει, θα παροξύνει τη δολοφονική της διάθεση.

Στην τελευταία σκηνή, λίγο πριν από τον φόνο, η Μάρθα θα πει στη μητέρα της: «Πρέπει να σ' το πω, αυτός είναι που αποφάσισε να το κάνω. Δίστασα. Αλλά μου μίλησε για τις χώρες που περιμένω και, επειδή ήξερε πώς να με αγγίξει, μου έδωσε όπλα εναντίον του…». Η ερμηνεία της Πηνελόπης Τσιλίκα (που τραγουδά μαζί με τον Μπλέιν Ρέινινγκερ και χορεύει την εκπληκτική χορογραφία της Μαρκέλλας Μανωλιάδη σαν άλλος Μαύρος Κύκνος) αποδίδει απόλυτα τον ψυχισμό της Μάρθας, αυτής της νέας γυναίκας με τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες, τη συναισθηματική απονέκρωση, την υπαρξιακή μοναξιά και τον αναπόφευκτο αμοραλισμό που συνοδεύει όλα αυτά (και την Ευρώπη-σφαγείο της εποχής του Camus).

Όπως ακριβώς στο «Γυμνό Γεύμα» του Κρόνενμπεργκ, το απεχθές πολύποδο τρέπεται σε σύμβολο ειρωνικής αποδοχής του μοιραίου.

Η αδυνατότητα λεκτικής επικοινωνίας και το έρημο τοπίο της μόνωσης οδηγεί και στην επιλογή της υπερδιογκωμένης καφκικής κατσαρίδας ευθύς εξαρχής επί σκηνής: αυτή η εφιαλτική συνύπαρξη χορεύει τον χορό του θανάτου, όμως, κατά οξύμωρο τρόπο, μετατρέπεται και σε «ελκυστική» συνθήκη υπονόμου: πίσω από την αποτροπαϊκή, αηδή πρώτη εικόνα, το τεράστιο έντομο γίνεται ερωτικό αντικείμενο ερωτοτροπίας προς τον θάνατο, καθώς στα υπόγεια, σκοτεινά του διαμερίσματα κυοφορείται ο εφιάλτης και καιροφυλακτεί η ψυχαναλυτική διάσταση: όπως ακριβώς στο «Γυμνό Γεύμα» του Κρόνενμπεργκ, το απεχθές πολύποδο τρέπεται σε σύμβολο ειρωνικής αποδοχής του μοιραίου.

Η μη-αναγνώριση του γιου από τη μάνα (ένα είδος αντιστροφής της αρχαίας τραγωδίας;) συνεπάγεται και τη μη-αναγνώριση του γενέθλιου τόπου, άρα και την απάλειψη οιασδήποτε ταυτότητας. Γι’αυτό ο Ίαν εκμυστηρεύεται στη δολοφόνο μάνα του την πρόθεσή του να αναχωρήσει το αμέσως επόμενο πρωί: «Αργότερα ίσως επιστρέψω. Είμαι ακόμη σίγουρος γι' αυτό, αλλά προς το παρόν έχω την αίσθηση ότι έχω κάνει ένα λάθος και ότι δεν έχω τίποτα να κάνω εδώ. Να σου πω την αλήθεια, έχω την οδυνηρή εντύπωση ότι αυτό το σπίτι δεν είναι δικό μου». Εδώ ο γιος συναντά την «καλοπροαίρετη αδιαφορία» της μάνας/δολοφόνου, η οποία διέρχεται το στάδιο της συναισθηματικής της απονέκρωσης. Το «κέρασμα» του θανατερού φλιντζανιού με το τσάι συνοδεύεται από ένα ηχηρό, υπαρξιακά αυτοσαρκαστικό γέλιο που ο κύριος Χουβαρδάς μάταια προσπάθησε να διδάξει στον Αναστάση Ροϊλό: μέτρια ερμηνεία, που δυστυχώς συμπαρασύρει και τη Φλομαρία Παπαδάκη σε υποτονική απόδοση του ρόλου της συζύγου του.

pareksigisi camus theatro texnis 3

Ο σκοτεινός γέρο-υπηρέτης του έργου ενσαρκώνεται από τον τζαζ τραγουδιστή Μπλέιν Ρέινινγκερ, φαντάζομαι με στόχο να αποδοθεί μουσικά μια παρακμιακή ατμόσφαιρα καμπαρέ στο σκηνικό. Η συνεργασία Μανιδάκη-Τσάμη στα σκηνικά-κοστούμια και Μανωλιάδη στη χορογραφική διδασκαλία έκαναν τον θαυμαστό αισθητικό συνδυασμό του τελικού ταμπλό πραγματοποιήσιμο. Στις άψογες επιλογές του Γιάννη Χουβαρδά θα προσέθετα και την επιλογή του «κυτίου» για την αλληγορική απόδοση του δωματίου/φερέτρου με σαφείς εικαστικές παραπομπές, καθώς και τους σοφά διεσπαρμένους σε πολλές φωτιστικές πηγές (π.χ. στον φακό, στα αμπαζούρ κ.ο.κ.) φωτισμούς της Χριστίνας Θανάσουλα.

Η άρνηση του Θεού αναγορεύεται σε κορυφαίο ζήτημα του έργου, τουλάχιστον στην προοπτική της εξοικείωσης με το άφευκτο του θανάτου.

Νομίζω πως η αξιόλογη αυτή παράσταση πέτυχε τον στόχο της συναισθηματικής αποστασιοποίησης του θεατή, τρέποντάς την σε εφιαλτική ενδοσκόπηση και μη επιτρέποντας την ταύτιση. Ακόμη και η υψωμένη, τραγικά επιτονισμένη φωνή της κυρίας Κάλμπαρη στη σκηνή όπου ψιμυθιώνεται την τελική νεκρική της «μάσκα» για να βαδίσει στις όχθες του Αχέροντα, ακόμη κι αυτή είναι ρυθμισμένη σε μια παρτιτούρα αποστασιοποίησης. Η άρνηση του Θεού αναγορεύεται σε κορυφαίο ζήτημα του έργου, τουλάχιστον στην προοπτική της εξοικείωσης με το άφευκτο του θανάτου. Σαν να συνοδεύεται, δε, από ένα δυνατό γέλιο συνειδητοποίησης, ο θάνατος αποφορτίζεται από τις ηθικές του παραμέτρους και απομένει αξεδιάλυτο μυστήριο, απογυμνωμένη, tête-à-tête συνάντηση του ανθρώπου με τη μοναδική υπαρξιακή του βεβαιότητα.


 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Συντελεστές

Σκηνοθεσία: Γιάννης Χουβαρδάς
Μετάφραση: Μαριάννα Κάλμπαρη
Σκηνικά: Εύα Μανιδάκη
Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη
Μουσική: Blaine L. Reininger
Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα
Ειδικές Κατασκευές: Αλέξανδρος Λόγγος
Κατασκευή Κατσαρίδας: Αλέξανδρος Λόγγος
Σύμβουλος κίνησης: Μαρκέλλα Μανωλιάδη
Οργάνωση Παραγωγής: Ηρώ Λέφα
Βοηθοί σκηνοθέτη: Χαρίκλεια Πετράκη, Νεφέλη Βλαχοπαναγιώτη
Βοηθός Σκηνογράφου: Άννα Μπίζα
Βοηθός Φωτίστριας: Ιφιγένεια Γιαννιού
Βοηθός Ενδυματολόγου: Βασιλική Σουρρή
Κομμώσεις: Χρόνης Τζήμος

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

«C la vie» του Σερζ Εμέ Κουλιμπαλί (κριτική) – Μια χορευτική τελετή μύησης

«C la vie» του Σερζ Εμέ Κουλιμπαλί (κριτική) – Μια χορευτική τελετή μύησης

Για την παράσταση «C la vie» του Σερζ Εμέ Κουλιμπαλί [Serge Aimé Coulibaly] που παρουσίασε η ομάδα Faso Dance Theatre στο Φεστιβάλ Αθηνών (Πειραιώς 260). Kεντρική εικόνα: © aefestival.gr.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

  ...

Σαββατοκύριακο στην Πειραιώς 260: Hip hop battles – Βαλέρια Δημητριάδου – Γιάννης Σκουρλέτης

Σαββατοκύριακο στην Πειραιώς 260: Hip hop battles – Βαλέρια Δημητριάδου – Γιάννης Σκουρλέτης

Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου: Hip hop battle στην πλατεία, θεατρική παράσταση στον Χώρο Ε και ένα Drag ορατόριο στον Χώρο Β παρουσιάζονται στην Πειραιώς 260.

Επιμέλεια: Book Press

AEF Urban Dance Contest
Hip hop battle & All styles battle ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ