Η πολιορκία της Elusia, σε σκηνοθεσία της Μαρίλλης Μαστραντώνη (κριτική)

Με ορόσημο μια μεταμοντέρνα λεκτική κατασκευή (προφανώς συγγενή με την ψευδαίσθηση: illusion, τα Ηλύσια Πεδία: Élysées, αλλά και με μια πολύ έμμεση αναφορά στο LSD), ο Χρήστος Οικονόμου καταθέτει το πρώτο του θεατρικό έργο. Παράλληλα με βιωματικά εργαστήρια και digital πλατφόρμες με θέμα «Εξουσία, Ουτοπία και Νεανική Κουλτούρα», τέσσερις συγγραφείς από τέσσερις χώρες (η Νίνα Σίγκαλ από το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ζάρα Λέα Πάλμκβιστ από τη Δανία, ο Όριολ Πουίγκ από την Ισπανία και ο Χρήστος Οικονόμου από την Ελλάδα) κατέθεσαν τα κείμενά τους για το διεθνές project Εxtended Universe (Διευρυμένο Σύμπαν). Η «Ελούζια» του κυρίου Οικονόμου, ταυτόχρονα θεατρική και πολιτική ουτοπία, εντυπωσιάζει με τη νεανικότητα, την αγνότητα και τον καθαρό στοχασμό με τα οποία προσεγγίζει το σύνθετο ζήτημα της σύγχρονης εκδοχής πολιτικής βίας.

Πραγματοποιημένη μέσα στις δύσκολες συνθήκες του κορονοϊού, η παράσταση της Μαρίλλης Μαστραντώνη, που είναι ιδιαίτερα φιλόδοξη γιατί καταπιάνεται με ένα ιδιαίτερα ποιητικό κείμενο που δύσκολα ανεβαίνει στη σκηνή, εμπλέκει νέους και άξιους ηθοποιούς, τη Νένα Δρογγίτη, τη Δήμητρα Παπουρτζή και τον Χάρη Φραγκούλη, που ανταποκρίνονται θαυμάσια στο συλλογικό, ευρύ, συμπαντικό ιδεώδες με το οποίο καταγίνεται η σκηνοθέτις χρόνια τώρα.

Tέσσερις συγγραφείς από τέσσερις χώρες κατέθεσαν τα κείμενά τους για το διεθνές project Εxtended Universe (Διευρυμένο Σύμπαν). Η «Ελούζια» του κυρίου Οικονόμου, ταυτόχρονα θεατρική και πολιτική ουτοπία, εντυπωσιάζει με τη νεανικότητα, την αγνότητα και τον καθαρό στοχασμό με τα οποία προσεγγίζει το σύνθετο ζήτημα της σύγχρονης εκδοχής πολιτικής βίας.

Η μαγική, πολιορκημένη πόλη του Οικονόμου

Η παράσταση του ρομαντικού –και, στη βάση του, αναρχικού– έργου «Πολιορκία της Ελούζια» καταπιάνεται με την έννοια της Ουτοπίας και την κομίζει στον 21ο αιώνα («Θέλω να σκοτώσω τον 21ο αιώνα!» κραυγάζει ο ήρωας στην αρχή του έργου), εδραιώνοντας έναν προβληματισμό γεμάτο νεανική φρεσκάδα και εσκεμμένη αφέλεια. Προβολές από καταλήψεις κτιρίων, οδομαχίες, αστυνομική βία. Σκοτάδι. Ανάβει ο προβολέας και βλέπουμε τρεις νέους, αυτούς που ξέμειναν από μια κατάληψη κτιρίου: ενός ιχθυοτροφείου που οι υπόλοιποι καταληψίες το έχουν εγκαταλείψει, φοβισμένοι από τα ελικόπτερα και τη βίαιη παρέμβαση της αστυνομίας και των media.

Είναι εμφανέστατη η πρόθεση του συγγραφέα να κομίσει και να εντάξει μια μεταφυσική, ακατανόητη συνθήκη εκ νεκρών ανάστασης μέσα στην ωμή πραγματικότητα του κειμένου του, χωρίς να επιτρέψει αυτό να φανεί ως έξωθεν παρέμβαση: με τον θυμό και την ψυχική δύναμη του πολιτικοποιημένου ανθρώπου που καταπιάνεται με τα θύματα της μετανεωτερικής εποχής, τους εργάτες που απολύθηκαν, τους αποπτωχευμένους διαδηλωτές που σκοτώθηκαν, τους απελπισμένους σύγχρονους εργαζόμενους, στριμωγμένους ανάμεσα στον δικαιολογημένο ακτιβισμό τους και στο απροσπέλαστο τείχος της βίας που τους αντιτάσσει η εξουσία.

Υπό την πίεση της άμεσης αναχώρησης, σαν άλλοι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, θα απεκδυθούν τα ρούχα του καταληψία και του επαναστάτη και θα επιχειρήσουν να προσδιορίσουν λεκτικά τα όρια της ουτοπικής «πόλης» όπου θα ήθελαν να κατοικούν.

Και αυτή η πρόθεση υλοποιείται με μια σειρά από αποπνευματώσεις, από «εξαχνώσεις» της πραγματικότητας: ο τόπος όπου διαδραματίζεται το έργο είναι στοιχειωμένος. Κατοικείται από σκιές μάλλον, παρά από ανθρώπους. Με μια δεκαεπτάχρονη σύντροφό τους νεκρή και ξαπλωμένη δίπλα τους σε έναν αδιατάρακτο ύπνο, και φορώντας μάσκες και ζώνες γεμάτες εκρηκτικά, οι δύο (ένα αγόρι κι ένα κορίτσι) που απέμειναν ζωντανοί θα μιλήσουν για τα ερωτήματα που γεννιούνται από την αντιπαράθεση του ονείρου προς την εξουσία. Υπό την πίεση της άμεσης αναχώρησης, σαν άλλοι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, θα απεκδυθούν τα ρούχα του καταληψία και του επαναστάτη και θα επιχειρήσουν να προσδιορίσουν λεκτικά τα όρια της ουτοπικής «πόλης» όπου θα ήθελαν να κατοικούν.

Τότε η νεκρή κοπέλα θα σηκωθεί και θα μιλήσει, με λόγια ποιητικά: «Ένα άλφα αρκεί για να κάνει το θύμα θαύμα» (τίτλος διηγήματος του Χρ. Οικονόμου). Τυλιγμένη μ’ ένα δίχτυ, σαν ψάρι έξω απ’ το νερό, η δολοφονημένη έφηβη θα κινηθεί σχεδόν χορευτικά επί σκηνής και θα μιλήσει για την «άλλη πλευρά», εκείνης που θυσιάστηκε στον βωμό της ουτοπίας. Θα προσπαθήσει να μιλήσει για το Επέκεινα, γι’ αυτήν την «άλλη» υπαρξιακή συνθήκη που εμπλέκει και τον θάνατο και τον αφανισμό, και τη σωματοποίηση της βίας. Μέσα από το πρίσμα μιας συνεχούς παροντικότητας, θα διαρρήξει τον φραγμό ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασιακή κατασκευή, έτσι ώστε να φανεί ποιος είναι το θύμα και ποιος ο θύτης. Έτσι ώστε να εμψυχωθεί η απονενοημένη ενέργεια του τέλους. Η νεκρή κοπέλα, σαν γνήσια ηρωίδα βιβλίου του Οικονόμου, βρίσκεται στο μεταβατικό στάδιο μεταξύ γήινου και υπερβατικού, δίνοντας το υπερρεαλιστικό στίγμα της ως κατάθεση μυστικιστικού πραγματισμού.

Έπειτα, υπό την πίεση κάποιας επερχόμενης εισβολής αστυνομικών, τα δύο απόκοσμα πλάσματα που αντιστέκονται ακόμη θα αγκαλιαστούν, θα σπρώξουν ο ένας τον άλλον, θα μιλήσουν για τα όνειρά τους και για το περιεχόμενο της ουτοπίας τους, για το χαρμόσυνο μήνυμα μιας καινοτόμου λύσης. Και, λίγο πριν από το εκρηκτικό τέλος του έργου και με την περιρρέουσα δυστοπία στο φόρτε της, θα διαμορφώσουν τον καμβά για το καίριο ερώτημα: μπορεί να συνυπάρξει ο πραγματισμός και η πολιτική βία με το όνειρο ενός νέου για μιαν ιδανική κοινωνία, ή η σύγκρουση των δύο θα αφανίσει τους νέους, θα τους υποτάξει, θα τους εξανδραποδίσει;

Το project ευθύς εξαρχής

Το transmedia εγχείρημα εξαρχής εστίασε στη δημιουργία θεατρικών κειμένων που αφορούν τους νέους σε στενή συνεργασία μαζί τους, τη χρήση των ψηφιακών μέσων στην εξέλιξη της αφήγησης και την παραγωγή παραστάσεων υψηλής ποιότητας που θα διερευνούσαν θέματα γύρω από την Εξουσία, την Ουτοπία και τη Νεανική Κουλτούρα. Σημαντικό μέρος του θα ήταν ενεργή συμμετοχή καθ’ όλη τη διάρκεια της καλλιτεχνικής διαδικασίας νέων (15-25 ετών) ως «συμβούλια νέων» μέσα από ψηφιακές πλατφόρμες και βιωματικά εργαστήρια. Μέσα από αυτές τις πλατφόρμες το νεανικό ή μη κοινό λειτούργησε διαδραστικά παρακολουθώντας την εξέλιξη του πρότζεκτ και «ανέβασε» το δικό του υλικό και ήρθε σε επαφή με τους νέους των υπόλοιπων ευρωπαϊκών πόλεων. Συνεργαζόμενοι φορείς είναι το Boundless Theatre του Λονδίνου (καλλιτεχνική διεύθυνση: Rob Drummer), το θέατρο Sala Beckett της Βαρκελώνης (καλλιτεχνική διεύθυνση: Víctor Muñoz i Calafell), το Teater Grob της Κοπεγχάγης (καλλιτεχνική διεύθυνση: Jesper Pedersen) και το θέατρο EΝΤΡΟΠΙΑ της Αθήνας (καλλιτεχνική διεύθυνση: Μαρίλλη Μαστραντώνη).

Μετά τις συναντήσεις των συνεργαζόμενων φορέων στην Αθήνα (10-14 Δεκεμβρίου 2018), τη Βαρκελώνη (30 Απριλίου - 4 Μαΐου 2019) και το Λονδίνο (9-11 Οκτωβρίου 2019), το project ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο 2020 με τις κατά τόπους πρεμιέρες των πρωτότυπων έργων που οι τέσσερις επιλεγμένοι συγγραφείς έγραψαν, προσφέροντας ο καθένας τη δική του εκδοχή ενός κοινού ουτοπικού σύμπαντος, που φέρει την επωνυμία Elusia:

– Nina Segal: Ράδιo Elusia [μια σειρά από podcast] – Boundless Theatre, Λονδίνο
– Oriol Puig: Kαραόκε Elusia – Sala Beckett, Βαρκελώνη
– Zara Lea Palmquist: Εlusia: Το όνειρό σου απέχει μόνο ένα κλικ – Teatr Grob, Κοπεγχάγη
– Χρήστος Οικονόμου: Η πολιορκία της Elusia – ΕΝΤΡΟΠΙΑ, Αθήνα.

Κάποια συμμετοχικά εργαστήρια νέων, με τίτλο «In Search of Elusia», πραγματοποιήθηκαν από τον Δεκέμβριο του 2018 έως τον Μάιο του 2019 στο Σεράφειο της Αθήνας, με καθοδηγήτριες τις Τζωρτζίνα Κακουδάκη, Μαρίλλη Μαστραντώνη και Μαριλένα Μπεκρή. Το web comic του Δανού καλλιτέχνη Bob Lundgreen Kristiansen σε μια διαδραστική μορφή που ενθαρρύνει το κοινό να προσθέσει τα δικά του πάνελ στην ιστορία: https://www.welcometoelusia.com/key-of-elusia. Η εικαστική έκθεση Memorabilia of Elusia απαρτίζεται από κείμενα και αντικείμενα που θα φέρει το κοινό της performance της Αθήνας, και που για εκείνους θα συμβολίζουν την ουτοπία, τη διαμαρτυρία ή την αντίσταση, ένα «ενθύμιο» αυτού του ουτοπικού χώρου, 16-20 Νοεμβρίου 2020 στην ΑΣΚΤ (Πειραιώς).

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).