Τρομπόνια από την Αβάνα: η Ιστορία σε νότες

Στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση ξανασυναντηθήκαμε με τη σπουδαία δουλειά των Rimini Protokoll, μέσα από τη δραματοποιημένη αφήγηση Granma: Τρομπόνια από την Αβάνα, σε σκηνοθεσία Στέφαν Κέγκι. Πρόκειται για μια τεράστια παραγωγή, προϊόν έρευνας χρόνων σχετικά με την πρόσφατη ιστορία της Κούβας, μια ντοκιμαντερίστικη οπτική που διερευνά εκπροσώπους της νέας γενεάς κουβανών, τέσσερις από τους οποίους καταθέτουν ενώπιόν μας τις οικογενειακές τους μνήμες, ανασυγκροτώντας τα εξήντα χρόνια που μεσολάβησαν από την αρχή της σοσιαλιστικής επανάστασης έως σήμερα. Οικειοποιούμενοι την ιστορία της χώρας τους ως προσωπική/οικογενειακή ιστορία, οι τέσσερις αφηγητές συνεχίζουν να την εξυφαίνουν, χάρη στην επινόηση μιας περίεργης «ραπτομηχανής της ιστορίας».

Η ουτοπική κληρονομιά της Κούβας

Ο συνθέτης Άρι Μπένγιαμιν Μάγιερς βάζει τους ηθοποιούς στη διαδικασία να παίξουν μουσική ως κουαρτέτο τρομπονιών: έχουν, προηγουμένως, διδαχθεί τα στοιχειώδη στο τρομπόνι και τώρα κάνουν μιαν «επαναστατική» μουσική παρέμβαση.

Ο εικοσιτετράχρονος Κριστιάν Πανέκε Μορέδα αναζητά τα ίχνη του προγόνου του στον εμφύλιο πόλεμο της Ανγκόλα, όπου ο παππούς ηγείτο εκστρατευτικού αεροπορικού σμήνους, ενώ η φοιτήτρια Ιστορίας Μιλάγκρο Άλβαρες Λελιέβρε προσπαθεί να καταλάβει γιατί η Επανάσταση, που τής έδωσε τη δυνατότητα να σπουδάσει, δεν της επιτρέπει να ζήσει αξιοπρεπώς με τον μισθό καθηγήτριας που της αντιστοιχεί. Η Μιλάγκρο αναθυμάται τη μοδίστρα γιαγιά της και στήνει επί σκηνής μια «νέου τύπου» ραπτομηχανή Singer, για να υφάνει τα μέρη της αφήγησης ανά έτος, ξεκινώντας από το 1965. 

Οι δύο νεαροί κουβανοί συναντώνται επί σκηνής με άλλους δύο απογόνους «καθεστωτικών». O πρώτος είναι ο τριανταεξάχρονος μαθηματικός και κινηματογραφιστής καρτούν Ντανιέλ Κρούσες Πέρεζ, του οποίου ο παππούς υπήρξε δεξί χέρι του Φιντέλ Κάστρο και ο οποίος, το 1965, μετέφερε με το καράβι «Nonna» (Granma) επαναστάτες από το Μεξικό στην Κούβα για να προετοιμάσουν την ανατροπή του δικτάτορα Μπατίστα. Η δεύτερη απόγονος είναι η τριαντά ενός χρόνων μουσικός Ντιάνα Οσούμι Σενζ Μένα, της οποίας ο παππούς υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Orchestra Maravillas de Florida, και η οποία φιλοδοξεί να συνεχίσει τη μουσική παράδοση της οικογενείας. Ο συνθέτης Άρι Μπένγιαμιν Μάγιερς βάζει τους ηθοποιούς στη διαδικασία να παίξουν μουσική ως κουαρτέτο τρομπονιών: έχουν, προηγουμένως, διδαχθεί τα στοιχειώδη στο τρομπόνι και τώρα κάνουν μιαν «επαναστατική» μουσική παρέμβαση. Σαν ένα ensemble μουσικών, οι καλλιτέχνες υπογραμμίζουν με ήχους τα γεγονότα και σταδιακά εξοικειώνονται με το κοινό ώστε το πλήθος των ιστορικών αναφορών να γίνει κτήμα αμφοτέρων των πλευρών: με άλλα λόγια, το κοινό εμπλέκεται στην αναδιήγηση που επιχειρείται επί σκηνής. Σ’ αυτή τη διαδικασία συμβάλλει ένα στοιχειώδες (κάποιοι θα το χαρακτήριζαν: παιδαριώδες) παιχνίδι baseball στις κρίσιμες ιστορικές καμπές: οι ηθοποιοί «σου πετούν το μπαλάκι» κι εσύ τους το πετάς πίσω, κι έτσι ένα «πάρε-δώσε» συνάπτεται μεταξύ κοινού και σκηνής, που ίσως και να εξελιχθεί σε ουσιαστική επικοινωνία.

Η Ιστορία ως υφαντό ή ως γιαπί απίθανων συνοικήσεων

Tα τέσσερα αυτά εγγόνια αναδιηγούνται, με ντοκιμαντερίστικο και πολυφωνικό τρόπο, τις ιστορίες των παππούδων και γιαγιάδων τους, αναπλάθοντας την κουβανική «διευρυμένη» σύμμεικτη οικογενεία. Ένα έξυπνο τέχνασμα, ένας υπαινιγμός γεμάτος ανθρωπιά και θεατρικότητα.

Στο Granma η εξιστόρηση συνοδεύει τον αφηγηματικό ιστό με υψηλό βαθμό προφορικότητας: καταγράφει την προφορική εκδοχή της Ιστορίας, δίνοντας τον καμβά για να διαπλακούν τα κορυφαία πολιτικοκοινωνικά γεγονότα της κουβανικής και παγκόσμιας επικαιρότητας όλων αυτών των εξήντα χρόνων. Με άλλα λόγια, τα τέσσερα αυτά εγγόνια αναδιηγούνται, με ντοκιμαντερίστικο και πολυφωνικό τρόπο, τις ιστορίες των παππούδων και γιαγιάδων τους, αναπλάθοντας την κουβανική «διευρυμένη» σύμμεικτη οικογενεία. Ένα έξυπνο τέχνασμα, ένας υπαινιγμός γεμάτος ανθρωπιά και θεατρικότητα, που παραπέμπει στη σημερινή την κατάσταση συνύπαρξης, κάτω από την ίδια στέγη, δύο έως και τριών γενεών κοντινής ή μακρινής συγγένειας, ακόμη και αγχιστείας: το αποτέλεσμα της ένδειας στη σημερινή Αβάνα («Περίπου αυτό που αντιμετωπίζετε εσείς οι Αθηναίοι σήμερα με το Airbnb!» θα σχολιάσουν οι ηθοποιοί, κάνοντας έναν ατυχή παραλληλισμό με την εκποίηση στέγης που πραγματοποιείται στη σύγχρονη Ελλάδα). 

Ένας αναληθής διάλογος συνάπτεται ανάμεσα στα βίντεο με τους ήδη πεθαμένους παππούδες και τους επί σκηνής εγγονούς. Αυτό λειτουργεί ως δραματουργική ψευδαίσθηση και η εξιστόρηση ενδυναμώνεται από τη διαπλοκή των γενεών και τις αντιθέσεις στην προσέγγιση, καθώς και με το αντικαθρέφτισμα των απόψεων των παππούδων στη διαμόρφωση της καθημερινότητας των εγγονιών. Οι διαφορετικές υποκειμενικές προοπτικές των τεσσάρων θα οικοδομήσουν την ιστορία που είδαμε σαν «micro-brigada»: ο όρος χρησιμοποιείται στη σημερινή Κούβα για να υποδηλώσει τη μικρή (οικογενειακή) ομάδα στα πλαίσια της οποίας κάθε οικογένεια (που δεν περιλαμβάνει επαγγελματίες οικοδόμους) χτίζει το σπίτι της με τα ίδια της τα χέρια. Η οικογένεια, ο θεσμός, το ιδεώδες του μέσου Κουβανού, εδώ «χτίζει» το σπίτι της ιστορίας της, προσπαθώντας να αποτιμήσει τα επίχειρα του σοσιαλιστικού πειράματος, τις προοπτικές επιβίωσής του, τις προεκτάσεις του στο μέλλον. Και, βέβαια, βολιδοσκοπώντας τη ματιά του ευρωπαίου, και στην περίπτωσή μας του ελληνικού κοινού μετά την οικονομική κρίση και την οπισθοχώρηση των σοσιαλιστικών ιδεωδών. 

Το εγγύς μέλλον, με τη ματιά ενός πρωτοπόρου Γερμανού

Η σύλληψη και η σκηνοθετική προσέγγιση του όλου πρότζεκτ είναι του Γερμανού δημιουργού Στέφαν Κέγκι με βοηθό του τη Νοέμι Μπέρκοβιτς και την ασκούμενη Ιγνάθια Γκονζάλες. Η έρευνα που προηγήθηκε φιλοξενήθηκε στην Residencia Documenta Sur και στο Laboratorio Escénico de Experimentación Social της Αβάνας, στην Κούβα. Την παράσταση συνοδεύουν τα βίντεο του Μίκο Γκέστελ με τη συνεργασία της Μάρτα Μαρία Μποράς, ενώ ο σχεδιασμός ήχου είναι των Τίτο Τομπλερόνε και Άαρον Γκάντους και τα κοστούμια της Τζούλια Καζαμπόνα, που είναι και βοηθός σκηνογράφου, με τη βοήθεια της ασκούμενης Λένα Σταμ. Οργανωμένη δραματουργικά από τον Αλιόσα Μπεγκρίχ, τη Γιοχάνα Χενάντες και τον Ρικάρντο Σαρμιέντο, το όλο εγχείρημα του Στέφαν Κέγκι υλοποιήθηκε σκηνικά από τον Αλιόσα Μπεγκρίχ και την ασκούμενη Γιοάνα Φάλκεμπεργκ, ενώ η τεχνική υποστήριξη ήταν του Σβεν Νίχτερλαϊν.

Σε μιαν εποχή όπου τα σύνορα ανοίγουν και, αν η οικονομική του κατάσταση τού το επιτρέπει, ο μέσος κουβανός ταξιδεύει στο εξωτερικό ή μεταναστεύει, το θέατρο προκύπτει κατά κανόνα από δραματοποιημένη λογοτεχνία (σας θυμίζει τίποτε;), ενώ οι μεταδραματικές παραστάσεις αντιμετωπίζονται με καχυποψία και διέρχονται τη βάσανο της λογοκρισίας.

«Μαθαίνει κανείς πολλά στη δίωρη παράσταση Granma», θα γράψει η Alexandra Kedves στο «www.tagesanzeiger.ch» στις 20 Αυγούστου 2019, «από ενδιαφέρουσες ιστορικές λεπτομέρειες μέχρι τη θεμελιώδη αμφισημία κάθε ιστορικής ερμηνείας». Και πράγματι, καθώς αυτό το μεταθεατρικό είδος χρησιμοποιεί τα πολυμέσα, ο θεατής αποκτά διαφορετική σχέση με το σκηνικό γίγνεσθαι και τη θιγόμενη κοινωνική πραγματικότητα. Το θέατρο-ντοκουμέντο (του οποίου άξια εκπρόσωπος στη χώρα μας είναι και η Μαρίλλι Μαστραντώνη) θέτει προ των πυλών το ζήτημα της «ιστορικής τεκμηρίωσης» ως παρθένο έδαφος. O δημιουργός που έχει την αρχική σύλληψη (εν προκειμένω ο Στέφαν Κέγκι) συνεργάζεται για κάποιους μήνες με ένα εργαστήριο σκηνικών τεχνών στην Αβάνα της Κούβας, βρίσκει έναν δραματουργό που θα του φτιάξει το κείμενο, συγκεντρώνει συνεντεύξεις από πραγματικούς μάρτυρες των ιστορικών γεγονότων που πρόκειται να θίξει και από επιστήμονες ιστορικούς που σχολιάζουν. Στη συγκεκριμένη παραγωγή θίγεται το ξεπούλημα της Κούβας και η βιωσιμότητα της οικονομίας της, σε μιαν «μετα-Κάστρο» εποχή, όπου ανοίγει η δυνατότητα σύνδεσης με το διαδίκτυο και ο καπιταλισμός μπαίνει στην καθημερινότητα, αλλά παραμένει ακμαία η λογοκρισία. 

Σε μιαν εποχή όπου τα σύνορα ανοίγουν και, αν η οικονομική του κατάσταση τού το επιτρέπει, ο μέσος κουβανός ταξιδεύει στο εξωτερικό ή μεταναστεύει, το θέατρο προκύπτει κατά κανόνα από δραματοποιημένη λογοτεχνία (σας θυμίζει τίποτε;), ενώ οι μεταδραματικές παραστάσεις αντιμετωπίζονται με καχυποψία και διέρχονται τη βάσανο της λογοκρισίας. Σήμερα ο Ντόναλντ Τραμπ κόβει, και πάλι, τις γέφυρες που συνδέουν την Κούβα με τον δυτικό κόσμο: θα περάσουμε, άραγε, σε μια νέα εποχή πόλωσης; Η Κούβα υπήρξε ανέκαθεν ένας τόπος όπου καθένας «πρόβαλλε» τη δική του πολιτικοκοινωνική ουτοπία και προς τον οποίο έστρεφε την κριτική του για τον σοσιαλισμό, συνήθως κατόπιν εορτής. Το σημαντικό αυτό νησί είναι μια «κίμβλη» (τσίμπλα) στο μάτι της αμερικανικής δημοκρατίας, θα ’λεγε ο Περικλής αν ζούσε σήμερα, κάνοντας την αντιστοίχιση προς τον ρόλο που διαδραμάτιζε η ολιγαρχική Αίγινα «στο μάτι» της αθηναϊκής δημοκρατίας του 5ου αιώνα π.Χ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).