Πέθανε ο Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος – από τους κορυφαίους διηγηματογράφους της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας

Στο μέγα υπαρξιακό ερώτημα αν οι Έλληνες γράφουμε καλύτερα μυθιστορήματα ή διηγήματα κι αν η δική μας λογοτεχνική σχολή είναι προσαρμοσμένη περισσότερο στη μικρή φόρμα, η απάντηση ήταν πάντα ο... Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος.

Ένας συγγραφέας που ερχόταν από την δεύτερη μεταπολεμική γενιά και κατάφερε με το έργο του να δονήσει τις νεότερες γενιές συγγραφέων και αναγνωστών. Ακόμη κι αν οι αναφορές του ήταν συχνά σε έναν αγροτικό κόσμο μιας παλαιότερης εποχής, η ποιητική ματιά του κατάφερνε να ξεπερνάει τα ζητήματα της συγχρονίας και να παραμένει σταθερά μοντέρνος.

Ο Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος γεννήθηκε στις 23 Αυγούστου 1930 στον Πύργο Ηλείας και πέθανε σήμερα το απόγευμα, Παρασκευή, 29 Νοεμβρίου 2024. Ο πατέρας του ήταν δικηγόρος και όταν πέθανε (1943) ο Ηλίας Παπαδημητρακόπουλος ήταν μόλις 13 ετών και η οικογένεια βρέθηκε σε δεινή κατάσταση.

Η ιατρική 

Έστω κι έτσι, όμως, ο Παπαδημητρακόπουλος ολοκληρώνει το 1949 το οκτατάξιο πρακτικό γυμνάσιο, αλλά το μέλλον του είναι άδηλο. Εκεί που το έχει πάρει απόφαση πως δεν θα συνεχίσει τις σπουδές του, βρίσκεται ως από μηχανής θεός ένας συμμαθητής του που του λέει για τις δωρεάν σπουδές στη στρατιωτική ιατρική σχολή της Θεσσαλονίκης. Αναγκαστικά την επιλέγει, μη έχοντας άλλη λύση.

Με τη Νιόβη Καρτάκη.

Το 1955, αποφοιτά ως στρατιωτικός γιατρός με ειδίκευση στην παθολογία και μετεκπαίδευση στην υγιεινολογία. Το 1958, προσπαθεί να φύγει από το στρατό, αλλά οι προσπάθειές του δεν ευοδώνονται. Υπηρετεί σε πολλά μέρη της Βόρειας Ελλάδας: Καλπάκι, Βέροια, Νιγρίτα, Νάουσα, Καβάλα.

Η Καβάλα θα είναι το μέρος που ρίζωσε περισσότερο, καθώς εκεί γνωρίζει και τη σύζυγό του, επίσης γιατρό. Εκεί θα αρχίσει να ασχολείται συστηματικά με τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. Με φίλους του λογοτέχνες ιδρύει τα περιοδικά Αργώ και Σκαπτή Ύλη, καθώς και την Κινηματογραφική Λέσχη της Καβάλας για τις ανάγκες της οποίας γράφει σχόλια και άλλα κείμενα.

Το 1962 δημοσιεύει, με ψευδώνυμο στην Αργώ, το πρώτο του διήγημα με τίτλο Οι Φρακασάνες, ενώ το 1973 εκδίδει στη Θεσσαλονίκη την πρώτη του συλλογή διηγημάτων, Οδοντόκρεμα με Χλωροφύλλη, χρησιμοποιώντας το κανονικό του όνομα παρά τη σχετική απαγόρευση της στρατιωτικής υπηρεσίας.

Αμέσως, οι κριτικοί της εποχής θα υποδεχθούν το βιβλίο του με ευγενή σχόλια. Αυτό το βιβλίο όχι μόνο δεν ήταν πρωτόλειο, αλλά έδειχνε έναν διηγηματογράφο που είχε καταφέρει να βρει το ύφος του εξαρχής.

Λιτός, περιεκτικός, μακριά από περιττούς συναισθηματισμούς, είρων εκεί που χρειαζόταν, με εναργείς εικόνες και μια ποιητική αφαιρετικότητα που θα τον χαρακτηρίσει σε όλα τα μετέπειτα έργα του. Ακόμη και στα δοκίμια μου ακολούθησε την ίδια μινιμαλιστική γραφή.

Συνεχίζει να υπηρετεί στον στρατό έως το 1983 οπότε και αποστρατεύτηκε μετά από δική του αίτηση με το βαθμό του ανώτερου γενικού αρχίατρου, έχοντας στο μεταξύ συμβάλει στην προώθηση των στρατιωτικών προγραμμάτων προληπτικής ιατρικής και διατελέσει για έξι χρόνια διευθυντής σύνταξης του περιοδικού Ιατρικής Επιθεώρησης Ενόπλων Δυνάμεων. Επιστρέφει με τη σύζυγό του στην Αθήνα και μοιράζονται το χρόνο τους μεταξύ πρωτεύουσας και Πάρου.

Οι τόποι 

Για τον Παπαδημητρακόπουλο οι τόποι έχουν μεγάλη σημασία όχι μόνο στη ζωή του, αλλά και στο έργο του. Ο Πύργος των παιδικών του χρόνων θα αποτελέσει σημαντική πηγή έμπνευσης.

Είναι ο Πύργος της Κατοχής και του Εμφυλίου. Ο Πύργος της φτώχειας, αλλά και της ανεμελιάς. Ολες οι μνήμες τοποθετούνται στα διηγήματά του στη σωστή «θερμοκρασία». Δίχως εξάρσεις και σαν να μην συμβαίνει τίποτα σημαντικό ή δυνατό. Όμως, αυτή ακριβώς είναι η δύναμη της λογοτεχνίας του Παπαδημητρακόπουλου.

Ολιγογράφος 

Αν και οι εκδόσεις των βιβλίων φαίνονται πολλές, στην ουσία είναι κλασική περίπτωση ολιγογράφου. Αρκεί να σκεφτεί κανείς πως τα δημοσιευμένα διηγήματά του φτάνουν μόλις τα 88!

Ως άλλος Τσέχοφ, η στρατιωτική υπηρεσία και η ιατρική τον επηρεάζουν ποικιλοτρόπως. Έρχεται σε επαφή με πολλούς τόπους και τους ανθρώπους τους.

Ως άλλος Τσέχοφ, η στρατιωτική υπηρεσία και η ιατρική τον επηρεάζουν ποικιλοτρόπως. Έρχεται σε επαφή με πολλούς τόπους και τους ανθρώπους τους. Αρχίζει να αναπτύσσεται μέσα του μια μορφή αποδοχής και ανοχής. Να βλέπεις τους ξένους όπως ακριβώς είναι. Να ένας επαρκής λόγος που εξηγεί γιατί καταφέρνει να τους μεταφέρει στο χαρτί με ανεπιτήδευτο τρόπο.

Θα ακολουθήσουν συνολικά οι συλλογές διηγημάτων: Θερμά θαλάσσια λουτρά. Θεσσαλονίκη, Εγνατία, 1980., Ο γενικός αρχειοθέτης. Αθήνα, Κείμενα, 1989., Ροζαμούνδη. Αθήνα, Νεφέλη, 1995., Ο οβολός και άλλα διηγήματα. Αθήνα, Νεφέλη, 2004., Ο θησαυρός των Αηδονιών. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2009., Συγκοπή πλατάνου. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2010., και μια σειρά από δοκίμια. Συγκεκριμένα: Αναφορές στο έργο του πεζογράφου Νίκου Καχτίτση. Αθήνα, ιδιωτική έκδοση, 1974., Επιστολαί προς μνηστήν (με τον Ηλία Πετρόπουλο). Αθήνα, Γράμματα, 1980., Παρακείμενα. Αθήνα, Κέδρος, 1983., Βουστροφηδόν. Αθήνα, Ύψιλον, 1987., Επί πτίλων αύρας νυχτερινής (πέντε κείμενα για τον Παπαδιαμάντη). Αθήνα, Νεφέλη, 1992. και Α/Π Ελένη. Πάτρα, Δήμος Πατρέων, 1994.,Τόποι τέσσερεις. Αθήνα, Στιγμή, 1996. Αποκείμενα (δοκίμια). Αθήνα, Νεφέλη, 2000., Τόποι τέσσερεις συν τρεις. Αθήνα, Στιγμή, 2001.

Τα βιβλία του είχαν κυκλοφορήσει σε μια προσεγμένη κασετίνα από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη και τα τελευταία χρόνια άρχισαν να επανεκδίδονται από τις εκδόσεις Κίχλη.

Ένα από τα χαρακτηριστικά του Ηλία Χ. Παπαδημητρακόπουλου ήταν το έντονο ενδιαφέρον του για την όψη των βιβλίων του. Επιλέγει από την αρχή τυπογράφους που ενδιαφέρονται για την  ομορφιά της έκδοσης, την οποία πάντα παρακολουθεί από κοντά. Είναι ασυμβίβαστος στην κατάκτηση της τελειότητας της έκδοσης, ενώ όλα του τα βιβλία είναι εικονογραφημένα από δόκιμους εικονογράφους.

Μπορεί ως άνθρωπος, αλλά και ως δημιουργός να υπήρξε χαμηλών τόνων, εντούτοις τα βιβλία του έγιναν ευρύτερα γνωστά και έφτασαν αρκετές φορές στα βραβεία.

Μπορεί ως άνθρωπος, αλλά και ως δημιουργός να υπήρξε χαμηλών τόνων, εντούτοις τα βιβλία του έγιναν ευρύτερα γνωστά και έφτασαν αρκετές φορές στα βραβεία.

Το 1996 θα πάρει το Βραβείο Διηγήματος του περιοδικού Διαβάζω  (για τη συλλογή διηγημάτων Ροζαμούνδη). Το 2010 θα πάρει ξανά το Βραβείο Διηγήματος του περιοδικού Διαβάζω 2010 για τη συλλογή διηγημάτων Ο θησαυρός των Αηδονιών. Την ίδια χρονιά θα λάβει το Βραβείο Ιδρύματος Πέτρου Χάρη Ακαδημίας Αθηνών 2010 (για το σύνολο του έργου του) και πέντε χρόνια μετά, το 2015, θα λάβει το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Γραμμάτων 2015 (επίσης, για το σύνολο του έργου του).

Το 2007 γυρίστηκε το ντοκιμαντέρ «Σπίτι δίπλα στη θάλασσα» με θέμα τον ίδιο και σκηνοθέτη τον Λευτέρη Ξανθόπουλο. Διηγήματά του έχουν μεταφρασθεί και στα γαλλικά.

Η αγάπη για τη μικρή φόρμα

Υπήρξε λάτρης και πιστός συγγραφέας της μικρής φόρμας και όπως έχει πει σε παλαιότερη συνέντευξή του: «Με πάθος εξακολούθησα να καλλιεργώ μια τέτοια τέχνη, του μικρού, και δεν ταυτίζω τα πολλά βιβλία, τα χοντρά βιβλία με τα μυθιστορήματα. Δόξα τω Θεώ, εγώ δεν υπέκυψα, ούτε ποτέ αισθάνθηκα την ανάγκη να κάνω ένα μυθιστόρημα. Αν το είχα κάνει, ναι, θα ήμουν σήμερα δυστυχής με την τροπή που έχει πάρει ο όρος μυθιστόρημα εν Ελλάδι. Θεωρώ ότι είναι διαφορετικά τα είδη. Δεν είναι εύκολο, για να μην πω ότι δεν είναι δυνατόν, ένας διηγηματογράφος να γράφει μυθιστόρημα όπως δεν είναι δυνατόν ένας μυθιστοριογράφος να γράφει ένα καλό διήγημα. Οι τεχνικές είναι τελείως διαφορετικές, οι όροι είναι τελείως διαφορετικοί. Δεν είναι δυνατόν να κάνουν και τις δύο δουλειές. Πιστεύω ότι είναι θέμα όχι μόνο τεχνικής, είναι θέμα δομής, αναπτύσσεται με τελείως διαφορετικό τρόπο κι ένας διηγηματογράφος σαν και μένα που τα κείμενά μου είναι βραχέα, δεν είναι καθόλου εύκολο να γράψει ένα μυθιστόρημα που απαιτεί άλλες προϋποθέσεις».

Όσο για την καταγωγή του (τον Πύργο) και πώς ο γενέθλιος τόπος επηρέασε το έργο του, είχε πει: «Ο Πύργος είχε μια ανεξάρτητη δυναμική, είχε ολόκληρη λογοτεχνική συντροφιά δημιουργήσει, με τον Πυργιώτικο «Παρνασσό», με το περιοδικό Οδυσσέας. Αλλά αυτοί ήταν μεγαλύτεροι από μένα, εγώ δεν τους παρακολουθούσα τότε.  Ο Τάκης Δόξας ήταν που διέφερε, και που έγραφε, ήταν επιμελητής, σε ορισμένες φιλολογικές σελίδες εφημερίδων, έβγαζε βιβλία. Αυτός ήταν που ακουγόταν, αυτόν βλέπαμε, και κατά κάποιον τρόπο αυτόν θεωρούσαμε ότι πρέπει ν’ ακολουθήσουμε. Μέσα εκεί στον Οδυσσέα υπήρχαν και οι δύο ποιητές, ο Τάκης Σινόπουλος και ο Γιώργης Παυλόπουλος, δεν τους γνώριζα τότε (για να γνωρίσω τον Παυλόπουλο κατέβηκα ειδικά στον Πύργο όταν πια είχαν περάσει τα χρόνια)· ήταν φίλοι μου και τους αγαπώ εξαιρετικά· βλέπει κανείς στον Οδυσσέα όλο το δυναμικό της περιοχής. Στο περιοδικό αυτό υπάρχουν και τα πρώτα κείμενα (το δεύτερο ή το τρίτο κείμενο) του Καχτίτση».

Με τον Μανόλη Αναγνωστάκη.

Σταθερά Παπαδιαμαντικός (αλλά και με επιρροές από τον Βιζυηνό και τον Πεντζίκη) ο Παπαδημητρακόπουλος θα καταφέρει να μπολιάσει την απλότητα των ιστοριών του, με το βάρος της μνήμης και την πλαστικότητα της ποίησης.

«Με επηρέασε, όχι βέβαια, μόνο η παρατήρηση αυτή καθ’ εαυτή, αλλά τα βιβλία του, ο τρόπος με τον οποίο δούλευε ο Πεντζίκης· το γεγονός ότι επικέντρωνε στα πράγματα την περιγραφή του».

Ο ίδιος, σε άλλη του συνέντευξη είχε παραδεχθεί τις καταγωγικές του πηγές: «Με επηρέασε, όχι βέβαια, μόνο η παρατήρηση αυτή καθ’ εαυτή, αλλά τα βιβλία του, ο τρόπος με τον οποίο δούλευε ο Πεντζίκης· το γεγονός ότι επικέντρωνε στα πράγματα την περιγραφή του· ότι δεν του άρεσαν οι αφηρημένες ιδέες· ότι, προσπαθούσε να είναι ειλικρινής, να μην έχει πόζες. Το ίδιο και ο Παπαδιαμάντης, το ίδιο και ο Καχτίτσης. Όλα αυτά μου είχαν κάνει τρομερή εντύπωση και σιγά σιγά καταλάβαινα ότι κάπως έτσι θα ήθελα να μπορώ να γράψω. Έπειτα τους θεωρούσα σαν πιθανούς αναγνώστες. Δηλαδή όταν αποτολμούσα να γράψω κάτι έλεγα, «αν το διάβαζε ο Πεντζίκης, αν το διάβαζε ο Καχτίτσης, αν το διάβαζε ο Παπαδιαμάντης, πώς θα αντιδρούσε;» Ήθελα λοιπόν να είναι θετική η αντίδραση και προσπαθούσα να κινηθώ σε τέτοια πλαίσια που να μην προκαλέσω την μήνι αυτών που θαύμαζα».

Όσο για το αν τα διηγήματά του ήταν αυτοβιογραφικά (κάτι το οποίο εύκολα μπορεί να εικάσει κανείς), ο ίδιος είχε αποκαλύψει: «Ναι, υπάρχουν κείμενα που υποδύονται τα αυτοβιογραφικά. Εν τίνι μέτρω είναι, αλλά τα πρόσωπα έχουν υποστεί σημαντικές αλλαγές. Το ένα πρόσωπο είναι πολλά. Τα γεγονότα δεν είναι ακριβώς έτσι, οι αντιδράσεις δεν είναι ίδιες. Το πρώτο πρόσωπο με διευκολύνει όταν γράφω να ταυτίζομαι με τον αφηγητή, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αυτοβιογραφούμαι. Υπάρχει ένας κορμός, υπάρχει ένας πυρήνας μιας ιστορίας, υπάρχει ένα συνταρακτικό γεγονός, ή και ασήμαντο γεγονός, τελείως ασήμαντο που μου έχει δώσει το έναυσμα για ένα διήγημα. Όμως υπάρχουν τόσο συνταρακτικά γεγονότα που δεν μπορώ να τα περάσω άμεσα στη διηγηματογραφία».

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Ακολουθεί η Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΗΛΙΑ Χ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Με μεγάλη θλίψη αποχαιρετάμε τον σπουδαίο συγγραφέα, κορυφαίο τεχνίτη της μικρής φόρμας και ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας μας, Ηλία Χ. Παπαδημητρακόπουλο. Με καταγωγή από τον Πύργο Ηλείας, ο Η.Χ.Π. όπως ενίοτε υπέγραφε, γεννήθηκε το 1930, σταδιοδρόμησε ως στρατιωτικός γιατρός και διετέλεσε διευθυντής σύνταξης του περιοδικού Ιατρική Επιθεώρησης Ενόπλων Δυνάμεων. Στα γράμματα εμφανίστηκε το 1962 και έκτοτε δημοσίευσε πληθώρα διηγημάτων, δοκιμίων και κριτικών κειμένων. Υπήρξε συνιδρυτής του περιοδικού της Καβάλας Σκαπτή Ύλη και ιδρυτής της κινηματογραφικής λέσχης της πόλης. Συνεργάστηκε με περιοδικά [Ταχυδρόμος (Καβάλας), Διάλογος (Θεσσαλονίκης), Διάλογος (Λεχαινών), Αντί, Χάρτης, Χρονικό, Το Τέταρτο, Αλφειός, Γιατί, Η Λέξη, Το Οροπέδιο κ.ά], ενώ αρθρογραφούσε περιστασιακά στην Ελευθεροτυπία. Η λιτή γραφή του, ο μινιμαλισμός, το παιγνιώδες πνεύμα και η στυλιστική του δεινότητα αναγνωρίστηκαν και αγαπήθηκαν από το αναγνωστικό κοινό και την κριτική, και τιμήθηκαν με πολλά βραβεία –Κρατικό Βραβείο Χρονικού-Μαρτυρίας (1997), Βραβείο Ιδρύματος Πέτρου Χάρη Ακαδημίας Αθηνών (2010 - για το σύνολο του έργου του) Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Γραμμάτων 2015 (και πάλι για το σύνολο του έργου του) και δυο φορές με το Βραβείο Διηγήματος του Διαβάζω (1996 και 2010).

Εκ μέρους του Δ.Σ. και των μελών της Εταιρείας Συγγραφέων εκφράζουμε τα βαθύτερα και ειλικρινή μας συλλυπητήρια στην οικογένεια και τους οικείους του.