Πενήντα χρόνια από «Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας»: Η χαμένη ευκαιρία για μια καλύτερη Ιστορία

Στο παρελθόν, πολλοί θεωρητικοί της λογοτεχνίας έχουν συγκρίνει το δαιδαλώδες μυθιστόρημα του Πίντσον με τον θρυλικό Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις. Στο άρθρο του στο Los Angeles Review of Books, ο Booker υπογραμμίζει πως το Ουράνιο τόξο της βαρύτητας είναι ένα έργο ακόμα πιο βλάσφημο, ακόμα πιο προκλητικό από το αριστούργημα του Τζόις:

«Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας του Τόμας Πίντσον, το οποίο εκδόθηκε πριν από πενήντα χρόνια, θα χαρακτηριζόταν από τους περισσότερους φοιτητές μου ως ένα ‘’παλιό’’ μυθιστόρημα. Προσωπικά, πιστεύω πως παραμένει φρέσκο και επίκαιρο. Είναι τολμηρό, εξωφρενικό, πειραματικό, ωμό και ασεβές και τάσσεται κατά της εξουσίας, χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν στην πραγματικότητα να θεωρηθούν ‘’σύγχρονα’’. Ταυτοχρόνως, είναι ένα μυθιστόρημα επηρεασμένο από την αντικουλτούρα της δεκαετίας του ’60, καθώς και από την απογοήτευση που προξένησε η αποτυχία της αντικουλτούρας να αλλάξει ριζικά την αμερικανική (καθώς και τη δυτική) κοινωνία. Υπό αυτή την έννοια, είναι σε μεγάλο βαθμό ένα μυθιστόρημα της δεκαετίας του ‘70, παρόλο που πολλοί άνθρωποι εκείνης της εποχής δεν ήξεραν τι να πιστέψουν γι’ αυτό. Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας τιμήθηκε με Εθνικό Βραβείο Βιβλίου το 1974, με τον Πίντσον να στέλνει τον κωμικό «καθηγητή» Ίρβιν Κόρι να παραλάβει το βραβείο εκ μέρους του - κατά τη διάρκεια της ομιλίας του Κόρι, ένας άνδρας άρχισε να τρέχει γυμνός σε κοινή θέα, κάτι πολύ ταιριαστό με την περίσταση. Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας επιλέχθηκε από την κριτική επιτροπή των Πούλιτζερ για το βραβείο της μυθοπλασίας, όμως η Συμβουλευτική Επιτροπή εντέλει απέρριψε αυτή την απόφαση και επέλεξε να μην απονείμει το βραβείο εκείνη τη χρονιά, προκειμένου να αποφύγει να τιμήσει ένα βιβλίο ‘’που είναι αδύνατο να διαβαστεί’’, που είναι ‘’πομπώδες’’ και ‘’άσεμνο’’.

Στην πραγματικότητα, είναι πολύ λογικό να θεωρήσουμε πως Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας είναι για τη μεταμοντέρνα λογοτεχνία ό,τι ο Οδυσσέας ήταν για τον μοντερνισμό.

[…]

»Ο σπουδαίος Βρετανός κριτικός Tony Tanner, λίγα χρόνια μετά από την έκδοση του μυθιστορήματος του Πίντσον, δήλωσε πως το βιβλίο ήταν ‘’αδιαμφισβήτητα το πιο σημαντικό λογοτεχνικό κείμενο μετά από τον Οδυσσέα’’. Πράγματι, η ιστορική σημασία του Ουράνιου τόξου αποδεικνύεται από τη συνήθεια των κριτικών να το συγκρίνουν λιγότερο με μεταμοντέρνα έπη όπως το The Recognitions (1955) του Γουίλιαμ Γκάντις, ή το Ο βλακοχορτοφάγος του Τζον Μπαρθ (1960), ή με το μεταγενέστερο Infinite Jest (1996) του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας, και περισσότερο με μνημειώδη έργα όπως ο Οδυσσέας του Τζόις (που γιόρτασε πέρυσι τα εκατό του χρόνια). Και είναι μια αδιαμφισβήτητη αλήθεια πως το Ουράνιο τόξο της βαρύτητας έχει πολλά κοινά με το μοντερνιστικό έπος, καθώς, στον ίδιο ή σε μεγαλύτερο βαθμό από τον Οδυσσέα, το Ουράνιο τόξο περιφρονεί τα λογοτεχνικά ταμπού της εποχής του, έχει ύφος αντισυμβατικό, έχει αναφορές που απαιτούν μια ολόκληρη εγκυκλοπαίδεια για να γίνουν κατανοητές. Στην πραγματικότητα, είναι πολύ λογικό να θεωρήσουμε πως Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας είναι για τη μεταμοντέρνα λογοτεχνία ό,τι ο Οδυσσέας ήταν για τον μοντερνισμό.

»Ταυτοχρόνως, αν ο Οδυσσέας μπορεί να θεωρηθεί υπερβολικός και ανατρεπτικός και βλάσφημος, τότε σίγουρα Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας είναι ακόμα χειρότερο, με αποτέλεσμα πολλοί κριτικοί και αναγνώστες να πιστεύουν πως δεν διαθέτει την υψηλή σοβαρότητα που ο Μάθιου Άρνολντ υποστήριζε πως πρέπει να χαρακτηρίζει κάθε σπουδαίο λογοτεχνικό έργο. Σύμφωνοι, κάποτε πολλοί θα έλεγαν το ίδιο πράγμα και για τον αξιοσέβαστο πλέον Οδυσσέα, όμως, μετά από έναν αιώνα φιλολογικών αναλύσεων, μετά από έναν αιώνα γεμάτο με αλλαγές, το μυθιστόρημα του Τζόις πλέον μοιάζει αρκετά σοβαρό και σεμνό, ειδικά σε σύγκριση με αυτό του Πίντσον. Και πάλι, αυτό ίσχυε ανέκαθεν: ενώ ο Τζόις ακολουθεί τολμηρά τον Λέοπολντ Μπλουμ στις τουαλέτες για να περιγράψει την κένωση του εντέρου του, ο Πίντσον ακολουθεί τον Τάιρον Σλόθροπ σε μια αποχέτευση, όπου τον λερώνουν τα σκατά κάποιου που αφοδεύει. Ενώ η Μόλι Μπλουμ χύνει το αίμα της περιόδου της σε ένα δοχείο νυκτός, η Κάτζε Μποργκέσιους του Πίντσον, φορώντας το κουστούμι μιας ντομινατρίξ, αφοδεύει στο στόμα ενός γέρου.

»Εξαιτίας των περιβόητων αναφορών του στη μαζική κουλτούρα, το μυθιστόρημα του Πίντσον ίσως να φαντάζει κάπως ανώριμο, νεανικό, σαχλό, τουλάχιστον συγκριτικά με τον Οδυσσέα του Τζόις, που αναπλάθει μοντερνιστικά τις ιστορίες του Ομήρου και του Σαίξπηρ. Ομολογουμένως, ο Τζόις αξιοποιεί και αυτός τη μαζική κουλτούρα, όμως ο Πίντσον το κάνει πιο αποφασιστικά, εν μέρει επειδή γράφει σε έναν κόσμο (και για έναν κόσμο) στον οποίο η μαζική κουλτούρα έχει γίνει πλέον σημαντικό κομμάτι της ζωής των ηρώων του. Επιπλέον, ο Πίντσον χρησιμοποιεί τα στοιχεία της μαζικής κουλτούρας με τρόπο εκλεπτυσμένο. Η, κατά κύριο λόγο μυθοπλαστική, ιστορία της πορνογραφίας στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, που παρουσιάζεται στο βιβλίο, υπογραμμίζει την παρακμή εκείνης της εποχής, ενώ ταυτοχρόνως ενισχύει την άποψη του συγγραφέα πως η εποχή του προπολεμικού Χόλυγουντ δεν ήταν εντέλει τόσο αθώα όσο πιστεύουμε. Στην ιστορία του Πίντσον, παιδιά-ηθοποιοί, όπως η Σίρλεϊ Τεμπλ και ο Μίκι Ρούνεϊ, γίνονται σύμβολα για ένα κύκλωμα παιδεραστίας. Εντωμεταξύ, ο Πίντσον γεμίζει επιμελώς την ιστορία του με εξωκειμενικές αναφορές, και έτσι, οι πηγές του -ειδικά οι ταινίες, αλλά και τα κόμικς και τα περιοδικά pulp fiction- ενσωματώνονται άρτια στην αφήγησή του, γίνονται κομμάτι των χαρακτήρων του, που χρησιμοποιούν αυτές τις αναφορές για να κατανοήσουν και να περιγράψουν τον κόσμο τους, κάτι που συνηθίζουμε να κάνουμε ακόμα και σήμερα, σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό (αν και εμείς, χρησιμοποιούμε αναφορές που έχουν να κάνουν με πιο πρόσφατα μέσα, όπως η τηλεόραση και το TikTok)».

Ένα ιστορικό μυθιστόρημα ή ένα μυθιστόρημα για τον ρου της Ιστορίας;

Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας, σημειώνει ο Booker, δεν είναι ακριβώς ένα ιστορικό μυθιστόρημα, αλλά ένα μυθιστόρημα για τον ρου της Ιστορίας:

«Σχεδόν κάθε στοιχείο στο Ουράνιο τόξο της βαρύτητας σχετίζεται, με κάποιον τρόπο, με τη μορφή και την κατεύθυνση της σύγχρονης δυτικής -και παγκόσμιας- Ιστορίας. Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα ιστορικό μυθιστόρημα επειδή η πλοκή του εκτυλίσσεται στο παρελθόν: είναι ένα μυθιστόρημα που σχολιάζει την εξέλιξη της ίδιας της Ιστορίας. Ακόμα και το πιο συγκλονιστικό και δυσάρεστο στοιχείο του δεν στοχεύει απλώς, ή έστω κυρίως, να σοκάρει τη μεσαία τάξη, παρόλο που πράγματι αυτό επιτυγχάνεται. Κάθε στοιχείο σχετίζεται με τις σκοτεινές, αισχρές, σαδομαζοχιστικές δυνάμεις που, κατά την άποψη του συγγραφέα, έχουν διαμορφώσει ένα μεγάλο μέρος της Ιστορίας της Δύσης.

»Επιπλέον, Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας δεν διαδραματίζεται απλώς κατά τη διάρκεια ενός σημαντικού ιστορικού γεγονότος που άλλαξε τον κόσμο μας (μιλά για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και για τις συνέπειές του), αλλά επιπλέον, συνδέει αυτό το γεγονός με το σήμερα (δηλαδή με το 1973), μέσω ενός αφηγηματικού κόλπου, και έτσι, κατά συνέπεια, καταφέρνει να μιλήσει και για το μέλλον. Το κομμάτι του μυθιστορήματος που διαδραματίζεται στην Ευρώπη της δεκαετίας του ‘40 σχετίζεται άμεσα με τις εμπειρίες των αναγνωστών του 1973. Όμως, στην εντυπωσιακή τελευταία σκηνή, ένας γερμανικός πύραυλος V-2, που εκτοξεύεται στο τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, προσγειώνεται με κάποιο τρόπο σε έναν γεμάτο κινηματογράφο του Λος Άντζελες (που αντιπροσωπεύει την Αμερική της εποχής του Νίξον). Αυτή η σύνδεση υποδηλώνει πως ορισμένα θεμελιώδη ζητήματα που σχετίζονται με την εξουσία και την τεχνολογία δεν επιλύθηκαν με το τέλος του πολέμου, αλλά αντιθέτως, συνέχισαν να απασχολούν την ανθρωπότητα, καθώς οι πύραυλοι V-2 είναι στην ουσία οι προάγγελοι των πυρηνικών ICBM της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, που απειλούσαν να καταστρέψουν ολόκληρη την ανθρωπότητα. Το μυθιστόρημα τελειώνει, εν ολίγοις, με μια ανατριχιαστική πρόβλεψη για το στραβοπάτημα των Ηνωμένων Πολιτειών προς την ολική καταστροφή, καθώς το κοινό του κινηματογράφου προετοιμάζεται για τον θάνατό του απαγγέλλοντας ένα παιδικό τραγουδάκι.

[…]

»Η Ιστορία διαρκεί πολύ, και σύμφωνα με το όραμα του Ουράνιου τόξου της βαρύτητας περί ιστορικισμού, ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ξεχωρίζει ως ένα μοναδικό γεγονός, αλλά είναι απλώς μια σημαντική στιγμή μιας μεγαλύτερης ιστορικής διαδικασίας. Η σύνδεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες του 1973 υποδεικνύει πως η αντικουλτούρα της δεκαετίας του ‘60 ήταν ακόμα μια χαμένη ευκαιρία για να ξεκινήσει ξανά, από την αρχή, η Ιστορία (αν και το θέμα της αντικουλτούρας αποτυπώνεται καλύτερα από τον Πίντσον στο μυθιστόρημά του με τίτλο Vineland, που κυκλοφόρησε το 1990). Όμως, εφόσον μια ορθή εξέταση της Ιστορίας οφείλει να καλύπτει τόσο το παρελθόν όσο και το μέλλον, το μυθιστόρημα του Πίντσον δεν διερευνά απλώς τα επακόλουθα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όσα συνέβησαν ως το 1973, αλλά μελετά και την προϊστορία του πολέμου, εφιστώντας την προσοχή του αναγνώστη στη βαριά κληρονομιά της αποικιοκρατίας στην Αφρική και αλλού, σκιαγραφώντας την ανάπτυξη της στρατιωτικής-βιομηχανικής Γερμανίας (και των Ηνωμένων Πολιτειών), μιλώντας ακόμα και για την άφιξη των πουριτανών προγόνων του πρωταγωνιστή στον Νέο Κόσμο (μιλώντας για τις φιλοδοξίες και για τα ελαττώματά τους)».

Η Ιστορία δύσκολα αποκωδικοποιείται

«Επιπλέον, καθώς μας υπενθυμίζει όλες τις χαμένες ευκαιρίες για μια καλύτερη Ιστορία, Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας τουλάχιστον επιμένει πως πράγματι υπήρξαν αυτές οι ευκαιρίες, πως πράγματι υπήρξαν στιγμές που η Ιστορία θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί πολύ διαφορετικά. Και, φυσικά, εφόσον τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν πάρει διαφορετική τροπή στο παρελθόν, τότε ίσως να μπορούν να πάρουν διαφορετική τροπή και στο μέλλον, εφόσον καταφέρουμε να μην ανατινάξουμε ο ένας τον άλλον. Η άποψη του Πίντσον για τα πολλά διαφορετικά μονοπάτια που ενδέχεται να ακολουθήσει ο χρόνος και η Ιστορία, εκφράζεται φανερά σε μερικές από τις πιο αλλόκοτες σκηνές του μυθιστορήματος, όπως στη σκηνή όπου ένα παλιό γερμανικό U-boat, που έχει καταληφθεί από Αργεντινούς αναρχικούς, συναντά το αντιτορπιλικό USS John E. Badass (με το οποίο ταξιδεύει και ο Pig Bodine, ένας μικροαπατεώνας που εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές σε πολλά από τα μυθιστορήματα του Πίντσον). Αρχικά, φαίνεται πως τα δύο σκάφη πρόκειται να πολεμήσουν μεταξύ τους, αλλά ευτυχώς αποδεικνύεται πως βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία του χρόνου, οπότε τελικά δεν συμβαίνει κάτι κακό.

»Σε μια ακόμα πιο περίεργη σκηνή, ο πρωταγωνιστής, ο Τάιρον Σλόθροπ, καθώς περιπλανιέται στα απομεινάρια ενός γερμανικού εργοστασίου V-2, βρίσκεται ξαφνικά σε μια αστραφτερή ‘’Raketen-Stadt’’ (‘’πόλη-πύραυλο’’) που φαίνεται πως προέρχεται από κάποιον παράλληλο κόσμο, παραπέμποντας αρχικά στα σενάρια της προπολεμικής επιστημονικής φαντασίας. Ο Σλόθροπ διαπιστώνει, ωστόσο, πως αυτή η φουτουριστική πόλη έχει παραμορφωθεί από τον φασισμό και από τον πόλεμο, κάτι που δεν συναντάται στα ουτοπικά σενάρια των ιστοριών επιστημονικής φαντασίας της δεκαετίας του ‘30. Ο αφηγητής σημειώνει αυτή την αντίθεση:

‘’Όλως περιέργως, αυτές δεν είναι οι συμμετρίες που μας είχαν προγραμματίσει να αναμένουμε, δεν ήταν τα πτερύγια, οι αεροδυναμικοί σχεδιασμοί, οι πυλώνες ή τα σχήματα της στερεομετρίας του επίσημου οράματος. […] Όχι, αυτή η πόλη-πύραυλος, τόσο λευκά φωτισμένη, κόντρα στην απαλή θαμπάδα του διαστήματος, έχει ρυθμιστεί σκόπιμα για να αποφεύγει τη συμμετρία, να επιτρέπει την πολυπλοκότητα, να προκαλεί τον τρόμο’’.

»Αυτή η εκκεντρική θεώρηση του χρόνου -σύμφωνα με την οποία, τα γεγονότα μπορούν να συμβούν σε πολλαπλές χρονολογίες, να συμβαίνουν ταυτοχρόνως σε διαφορετικές περιόδους ή να ασκούν απευθείας επιρροή από μία χρονολογία σε μία άλλη- συνάδει με την κατακερματισμένη, μη γραμμική φύση της αφήγησης, και αυτό περιπλέκει κάθε προσπάθεια αξιολόγησης του Ουράνιου τόξου της βαρύτητας ως ιστορικού μυθιστορήματος. Τουλάχιστον, η πρόταση πως ο χρόνος δεν ρέει με τον απλό, μονόδρομο τρόπο που συνήθως απεικονίζεται στις (δυτικές) ιστορικές αφηγήσεις υπονοεί πως η Ιστορία μάλλον είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι πιστεύουμε συνήθως, ή από ό,τι οι επίσημες ιστορικές αφηγήσεις μάς ενθαρρύνουν να πιστεύουμε.

»Δεν μας προκαλεί εντύπωση πως η αποκωδικοποίηση του ιστορικισμού που προτείνεται από το Ουράνιο τόξο της βαρύτητας είναι μια δύσκολη διαδικασία: η Ιστορία δύσκολα αποκωδικοποιείται».

Ένα μυθιστόρημα παραδόξως οικολογικό

Ο Booker εξηγεί πως με Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας ο Πίντσον παίρνει θέση και για οικολογικά ζητήματα που μας απασχολούν μέχρι σήμερα. «Είναι βέβαιο πως η κλιματική αλλαγή αντιπροσωπεύει πλέον την πιο άμεση και προφανή απειλή για την επιβίωσή μας ως είδους», σημειώνει.

Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας κυκλοφόρησε λίγο μετά από το μυθιστόρημα Η λέξη για τον κόσμο είναι δάσος (1972), της Ούρσουλα Λε Γκεν, και λίγο πριν από το Οικοτόπια (1975), του Ερνστ Κάλλενμπαχ. Εκείνη την περίοδο, το οικολογικό κίνημα είχε ήδη αρχίσει να κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την περιβαλλοντική καταστροφή:

«Καθώς ο Σλόθροπ [ο πρωταγωνιστής] προχωρά στο τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος -ενώ ‘’αισθάνεται φυσιολογικός’’ και απορροφάται (κυριολεκτικά) από το περιβάλλον-, διαπιστώνει ολοένα και περισσότερο τα τρομερά πράγματα που έχουν κάνει τα ανθρώπινα όντα, συμπεριλαμβανομένων των προγόνων του, στον φυσικό κόσμο προς όφελος του καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού:

‘’Κάθε δέντρο είναι ένα πλάσμα, που συνεχίζει τη ζωή του, έχοντας επίγνωση του τι συμβαίνει γύρω του, δεν είναι απλώς ένα κομμάτι ξύλου που πρέπει να κοπεί. Η οικογένεια του Σλόθροπ απέκτησε μια ολόκληρη περιουσία σκοτώνοντας δέντρα, ακρωτηριάζοντάς τα από τις ρίζες τους, κόβοντάς τα, δημιουργώντας χαρτοπολτό, λευκαίνοντάς τα προκειμένου να δημιουργήσει χαρτί, και πληρώνοντας για όλα αυτά με περισσότερο χαρτί’’.

»Μετανιωμένος για τη δική του, μικρή, συμβολή, ο Σλόθροπ ζητά συμβουλές από ένα πεύκο για το τι μπορεί να κάνει για να επανορθώσει. Το δέντρο απαντά: ‘’Την επόμενη φορά που θα περάσεις έξω από μια επιχείρηση υλοτομίας, βρες ένα τρακτέρ που δεν φυλάσσεται και κλέψε το φίλτρο λαδιού του. Αυτό μπορείς να κάνεις’’. Η συμμορία από το μυθιστόρημα Monkey wrench του Edward Abbey θα ενέκρινε αυτό το σχέδιο».

Μια κατακλείδα

«Τόσο εξαιτίας του ύφους του, όσο και του περιεχομένου του, το Ουράνιο τόξο της βαρύτητας δεν είναι ένα μυθιστόρημα που απευθύνεται σε όλους – ίσως να μην απευθύνεται ακόμα και στους αναγνώστες που διαβάζουν και εκτιμούν τα πολύπλοκα μυθιστορήματα. Όμως, ανεξαρτήτως από το πόσο προκλητικό, σκοτεινό, ακόμα και άσεμνο μπορεί να είναι, το μυθιστόρημα του Πίντσον κάνει την αμερικανική λογοτεχνία πλουσιότερη απλώς και μόνο επειδή υπάρχει, αλλά και επειδή παραμένει επίκαιρο, ενώ ταυτοχρόνως, χρησιμεύει και ως το αποτέλεσμα του εργαστηριακού πειράματος με θέμα τις δυνατότητες του μυθιστορήματος. Και το αποτέλεσμα αυτού του πειράματος πράγματι μας λέει πολλά για τις δυνατότητες του μυθιστορήματος ως είδους».