Αντίο στον ευφάνταστο κι αισθαντικό σκηνοθέτη Γιώργο Πανουσόπουλο

Με λύπη μας μάθαμε πως πέθανε στην ηλικία των 84 ετών, ο εμβληματικός, πολύ σημαντικός, πρωτότυπος κι αισθαντικός Έλληνας σκηνοθέτης, καλός διευθυντής φωτογραφίας, σεναριογράφος, παραγωγός και μοντέρ Γιώργος Πανουσόπουλος (1942 - 2026).

Έφυγε ο πραγματικά καλός, ευφάνταστος σκηνοθέτης της γενιάς του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου (ΝΕΚ), Γιώργος Πανουσόπουλος, ο οποίος έφτιαξε με επαγγελματισμό και καλή τεχνική, καλοσκηνοθετημένες, έξυπνες, καλογυρισμένες κι αισθησιακές ταινίες. Ταινίες που βασίζονταν στην πλούσια, ζουμερή εικόνα, στο ελληνικό φως, στα πάσχοντα ή παθιασμένα σώματα, στο κέφι, στην ορμή και στο μπρίο. Και στις ουσιώδες ιδέες του Πανουσόπουλου για τη ζωή, τον έρωτα, τις ανθρώπινες σχέσεις, τη φιλία, τη νιότη και τα γηρατειά, ακόμη και τον ερχομό του θανάτου, τις γυναίκες και τη γοητεία κι ομορφιά τους, το πάθος και τη στεγνή, υπερμοντέρνα διαβίωση, τη φαντασία και την επιθυμία!

Υπήρξε τολμηρός, ανανεωτής σκηνοθέτης με ωραίες εικόνες, πλούσιο φως και χρώματα, πολλή λίμπιντο, φρεσκάδα, δροσιά, ερωτισμό και κινηματογραφικές γνώσεις και ιδέες! Τα γοητευτικά φιλμ του ήταν τα Ταξίδι του μέλιτος (1979), Οι απέναντι (1981), Μανία (1985), Μ' αγαπάς; (1989), Ελεύθερη Κατάδυση (1995), Μια μέρα τη νύχτα (2001), Τεστοστερόνη (2004), Σ' αυτή τη χώρα κανείς δεν ήξερε να κλαίει (2018).

Μαζί με τους φίλους και συνεργάτες του Νίκο Περάκη και Γιώργο Τσεμπερόπουλο έκαναν πολλές καλές δουλειές και παραγωγές, μαζί. Οι τρεις τους ήταν η περίφημη, νεωτεριστική τριάδα του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου και του επαγγελματισμού υψηλής τεχνικής κινηματογραφικής επάρκειας.

Βραβευμένος πολλές φορές στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τα φιλμ του, ο Γιώργος Πανουσόπουλος είχε τιμηθεί με ειδικό βραβείο στην 46η διοργάνωση του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο αφιερώματος στο έργο του, το οποίο συνοδευόταν από μια καλή ειδική έκδοση.

Αντίο μετρ Γιώργο, καλό ταξίδι!

Οι ταινίες

Ο Γιώργος Πανουσόπουλος εξερεύνησε, πάντα με γλαφυρό κι αισθησιακό τρόπο, τις εμπειρίες και τις καταστάσεις που ζουν οι άνθρωποι, νέοι ή ηλικιωμένοι, απέναντι στη ζωή, τον έρωτα και τις προκλήσεις τους. Από το 1981 ως το 2004 γύρισε πολλές οπτικά και ερωτικά φορτισμένες ταινίες. Τα φιλμ Οι απέναντι, Μανία, Ελεύθερη κατάδυση και Τεστοστερόνη, με ήρωες νέους, ενεργούς ερωτικά, και το Μια μέρα τη νύχτα, γύρω από μια παρέα ζωηρών εξηντάρηδων.

H Μπέτυ Λιβανού στην ταινία «Οι απέναντι» (1981).

Η έκφραση του διονυσιασμού γίνεται αντιληπτή σε πολλές ταινίες του Πανουσόπουλου: στην πιπεράτη Τεστοστερόνη, στο ερωτικό δράμα Ελεύθερη κατάδυση, στις ηδονικές περιπέτειες των νέων του Μια μέρα τη νύχτα, στο Σ' αυτή τη χώρα κανείς δεν ήξερε να κλαίει και κυρίως στη Μανία. 

Η Μανία μας δίνει συνοπτικά, απ’ την αρχή, το διάγραμμα της ζωής της ηρωίδας του φιλμ. Τεχνοκράτης και τέρας λογικής, πετυχαίνει, στην πολυεθνική που εργάζεται, τον στόχο της, την μετεκπαίδευσή της στα κομπιούτερ, στην Αμερική. Αφού μάθει, περιχαρής, για την προαγωγή της, κλείνεται με την κόρη της στον Εθνικό Κήπο, τον οποίο αρχίζει βαθμιαία να βλέπει με διαφορετικό βλέμμα, ως μια μυστηριώδη και απόκοσμη ζούγκλα. Χάνει την ταυτότητα του εαυτού της και ταυτίζεται με τον κόσμο της άγριας Φύσης και των πρωτόγονων ενστίκτων. Στη «ζούγκλα» απελευθερώνονται μύριες μυστικές δυνάμεις, ορμές, αισθησιασμός, ερωτισμός, μαγεία, αρχέγονες ζωτικές και ζωικές δυνάμεις. Η ηρωίδα συναντά όμορφους αλαφροΐσκιωτους ανθρώπους που παίζουν μια μεθυστική μουσική και που ερωτοτροπούν μαζί της. Ο κόσμος της φαντασίας και της μαγείας κερδίζει έδαφος έναντι του καρτεσιανισμού και της τεχνοκρατικής λογικής της. Συναντά τον σκουπιδιάρη του κήπου που μεταμορφώνεται σε ερωτιάρη σάτυρο και ενώνεται μαζί του, σε μια υπέροχη, θεϊκή συνεύρεση. Κυλιούνται στα σπαρτά μισόγυμνοι, κάνουν έρωτα χορεύοντας μες στη φύση, σε μια εξαίσια μέθεξη μαζί της. Ο Πανουσόπουλος πήρε ως αφετηρία του τις Βάκχες του Ευριπίδη, για να κάνει φανερή τη διαφορά του ορθολογικού, μοντέρνου δυτικού κόσμου με τον πρωτόγονο και τον αρχαϊκό.

Το Μ’αγαπάς; και η Μανία μας προτείνουν μια έμμονη ιδέα του σκηνοθέτη, τον φυσικό και ελεύθερο έρωτα.

Το Μ’αγαπάς; κινείται κι αυτό στο ίδιο πλαίσιο της ερωτικής μανίας, καταρχήν του πενηνταπεντάρη και κατόπιν του παιδιού και του νέου. Πιο αποκαλυπτική και φορτισμένη ερωτικά είναι η ενότητα με τους δυο στρατιώτες και τη μελαχρινή καλλονή, δίπλα στο ποτάμι. Διακρίνονται για τον ερωτισμό τους, οι νοσταλγικές παιδικές αναμνήσεις των γυμνών ποδιών των γυναικών, έτσι όπως φαίνονταν όταν το παιδί βρισκόταν κάτω απ’ το τραπέζι…

Το Μ’αγαπάς; και η Μανία μας προτείνουν μια έμμονη ιδέα του σκηνοθέτη, τον φυσικό και ελεύθερο έρωτα. Οι δυο φίλοι στρατιώτες και η πανέμορφη, εξωτική μελαχρινή του Μ’αγαπάς; ζουν την πρωτόγονη, χωρίς ενοχές, κατάσταση των γυμνών πρωτοπλάστων ενός επίγειου παράδεισου. Στη Μανία η ιστορία ταυτίζεται με την αναζήτηση του φυσικού, πρωτόγονου, χωρίς προπατορικό αμάρτημα, έρωτα και την ανάπτυξη των απωθημένων, λόγω του ορθολογισμού, ικανοτήτων των ανθρωπίνων αισθήσεων. Η ιδέα του ελεύθερου έρωτα θα ανασκευαστεί, όμως, και θα αμφισβητηθεί στο τελευταίο του φιλμ Τεστοστερόνη.

Γενικά, η αναζήτηση της ελευθερίας και η τάση προς την υπέρβαση των κοινωνικών ηθικών ορίων περνά μέσα από διάφορες παρεκκλίσεις ως ερεθίσματα για εντονότερο έρωτα, με πρώτη και καλύτερη την ηδονοβλεψία, καθώς επίσης και την παραβίαση του ταμπού της αιμομιξίας. Η αιμομιξία υπάρχει ως έντονη αναφορά στη χαλαρή από ηθική άποψη, μάλλον έκφυλη σχέση του νεαρού ναύτη με την αδελφή του στην Τεστοστερόνη. Κυριαρχεί κυρίως στην Ελεύθερη κατάδυση ως κεντρικός δραματικός-αφηγηματικός κόμβος.

Η ηδονοβλεπτική διέγερση που οδηγεί στην αναζήτηση του σεξ, είναι ένα θέμα διάσπαρτο παντού στο έργο του Πανουσόπουλου. Στο Μ’αγαπάς; η ηδονοβλεψία διανθίζει όλο το φιλμ και συνάμα αποτελεί την κεντρική δομή του. Όλη η ιστορία στηρίζεται στην αποτυχημένη και θανατηφόρα, προσπάθεια του μεσήλικα ήρωα να δει τη γυμνή συγκάτοικό του, σκαρφαλωμένος στη σκεπή του σπιτιού. Μετά την πτώση του και ενώ βρίσκεται πλέον σε κώμα, βλέπουμε μαζί του ορισμένες εικόνες στις οποίες πρωταγωνιστεί ξανά το ηδονοβλεπτικό βλέμμα. Ο μικρός κάτω απ’ το τραπέζι απολαμβάνει, ενθουσιασμένος, το θέαμα των μηρών των γυναικών. Το σαγηνευμένο αγόρι κοιτάζει επίμονα το κιλοτάκι της συμμαθήτριάς του που τον κυνήγησε, του πήρε την τσάντα και την περιεργάζεται καθισμένη οκλαδόν, αποκαλυπτικά. Ο έφηβος που παρεισφρέει στο σκοτεινό σπίτι του τυφλού ζευγαριού που κάνει έρωτα, φωτίζει με το φακό του και παρατηρεί τα γυμνά κορμιά και τις ερωτογόνες ζώνες τους. Ο νεαρός που γιορτάζει και δέχεται, όλως τυχαίως, το δώρο της ξεγυμνωμένης γυναίκας στο κρεβάτι του, στήνεται απέναντι και την παρατηρεί αδηφάγα.

Η ταινία, όμως, που δομείται εξ ολοκλήρου πάνω στον σκοποφιλικό πόθο και στην αναζήτηση, διαμέσου του βλέμματος, μιας απογυμνωμένης, πιο αληθινής ερωτικής και υπαρξιακής πραγματικότητας, είναι Οι απέναντι. Αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη, τόσο αισθητικά όσο και νοηματικά ταινία του Πανουσόπουλου, βασισμένη σε ένα αφηγηματικά ισορροπημένο και καλά ανεπτυγμένο σενάριο ως προς την εξέλιξη των χαρακτήρων και της σχέσης τους. Ο Πανουσόπουλος σκηνοθετεί τη μετάβαση από τον κόσμο της ανίας και της αποξένωσης, της αρχικής κατάστασης του νεαρού Χάρη και της ώριμης Στέλλας, στον κόσμο της παρέκκλισης και της ηδονοβλεψίας, και από εκεί στην επικοινωνία, την ανθρώπινη και ερωτική επαφή τους. Η διαδρομή του Χάρη ξεκινά απ’ το σκοτάδι και τη νύχτα. Παρατηρεί με το τηλεσκόπιό του τον έναστρο ουρανό και, με τις τεχνικές γνώσεις του, βοηθάει κρυφά μια συμμορία στην κλοπή μοτοσυκλετών. Δεν πολυπιστεύει αυτά που κάνουν οι παρέες του, κρατιέται απόμακρος και περιχαρακωμένος στον ιδιωτικό κόσμο του. Την αστρονομία, την παρατήρηση των αστέρων και των γειτόνων με το κυάλι του. Η απόσταση από τη βαθύτερη, υπαρξιακή ανία έως τη διαστροφή της ηδονοβλεψίας, δεν είναι μεγάλη. Ζώντας σε έναν ψυχρό, απόμακρο κόσμο, ο Χάρης επιθυμεί να έρθει πιο κοντά στον κόσμο των διαφορετικών από τον ίδιο ανθρώπων. Έτσι αρχίζει να παρακολουθεί με εμμονή τη ζωή μιας ωραίας παντρεμένης νοικοκυράς που μένει απέναντί του. Σιγά σιγά ανακαλύπτει ότι κι οι καθώς πρέπει ενήλικες κρύβουν ενίοτε μια ταραχώδη, παράλληλη και μυστική ζωή. Ο σύζυγος της όμορφης κυρίας πηγαίνει με άλλες, μα και η συμβατική νοικοκυρά, τελικά, θα μοιχεύσει με τον νεαρό… Όταν ο Χάρης παύει να κάνει απλώς μάτι στη γειτόνισσα, όταν προχωρά ένα βήμα εμπρός κι έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο μαζί της, όταν γνωρίζονται και συνομιλούν, εισέρχεται ο ένας στο προσωπικό σύμπαν του άλλου. Βαθμιαία περνάμε από το πεδίο της παρέκκλισης σ’ αυτό της εγκάρδιας, αν και διακριτικής, ερωτικής επαφής των δύο ψυχών και των δύο σωμάτων.

Ο Πανουσόπουλος περιγράφει συχνά, στα φιλμ του, την κατάσταση του άντρα που βρίσκεται ανάμεσα στις γυναίκες. Άλλοτε πρόκειται για τον νέο άντρα (Τεστοστερόνη και Ελεύθερη κατάδυση ) και άλλοτε για τον ώριμο (Μια μέρα τη νύχτα και Μ’αγαπάς;). Η ερεθιστική κατάσταση του να ζει ανάμεσα σε αρκετές γυναίκες, τον οδηγεί συνήθως στην πολυγαμία και άλλοτε, εάν είναι μεγάλος, στο καταφύγιο της ανάμνησης ή της φαντασίωσης.

Η Τεστοστερόνη είναι μια ηθελημένα ροζ και σκανδαλιστική, γκροτέσκα, αλληγορική ερωτική κωμωδία, που θυμίζει κάπως ιταλικό κινηματογράφο. Μια σεξοκωμωδία αλά Ντίνο Ρίζι, με δόσεις από την Πόλη των γυναικών, η οποία λειτουργεί ως αλληγορία για τον ρόλο του σύγχρονου, νέου άντρα στον κόσμο των γυναικών. Ποια είναι η ισχυρότερη φαντασίωση του σημερινού αρσενικού, ερεθισμένου από παντού, από τις εικόνες στα ΜΜΕ και τις περιφερόμενες, προκλητικά ντυμένες ή γδυμένες γυναίκες; Να γίνει αποκλειστικό αντικείμενο του πόθου αυτών των γυναικών που στριφογυρνούν γύρω του, να αποζητούν όλες το φαλλό του. Αυτή είναι η φαντασίωση του νεαρού ναύτη που αποβιβάζεται στο φελινικό νησί των γυναικών του Αιγαίου, όπου κατοικούν μόνο διψασμένες για σεξ γυναίκες.

Στο τέλος της αφήγησης καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται όντως για φαντασίωση, όταν στην κηδεία του νέου παρευρίσκονται και αρκετοί άντρες, που όλο το διάστημα που κινείτο στο νησί, μάλλον δεν ήθελε να τους βλέπει και απωθούσε την παρουσία τους. Μ’ αυτό τον τρόπο, είχε πλάσει ένα νησί κατοικημένο από πεινασμένες ερωτικά γυναίκες, που στρέφονταν για την ικανοποίηση των ορμών τους αποκλειστικά προς αυτόν. Η γιατρός του νησιού, «ξετρελαμένη κι αυτή» για το σπέρμα του, ονομάζει τη νεύρωσή του σύνδρομο ερωτομανιακής παράνοιας, δηλαδή προβολή στις γυναίκες των επιθυμιών και των φόβων του.

Την ειδυλλιακή και φαλλοκρατική, φαντασίωση της ύπαρξης ενός παραδείσου κατοικημένου από διαθέσιμες, διεγερμένες γυναίκες, αντικαθιστά σταδιακά μια άλλη κατάσταση, που αντιστοιχεί στο άγχος του σύγχρονου άντρα. Η πολυγαμική αντρική φαντασίωση του ήρωα φτάνει έως τον πόθο και τον φόβο να τον βιάσουν οι γυναίκες. Δεν μπορεί να ικανοποιήσει πλέον τις αχόρταγες μαινάδες που τον περιτριγυρίζουν και τον φλερτάρουν. Στη μυθοπλασία υπεισέρχεται, δηλαδή, το μοτίβο της αγωνίας του σημερινού άντρα για τη σεξουαλική ικανότητα και επάρκειά του έναντι των μοντέρνων, χειραφετημένων και κατακτητικών γυναικών, που έχουν γίνει περισσότερο επιθετικές από τους άντρες…

Άλλο ένα φιλμ του Πανουσόπουλου που αναφέρεται σε έναν ουτοπικό κόσμο, κάπου κοντά στη θάλασσα, είναι το τελευταίο του, το Σ' αυτή τη χώρα κανείς δεν ήξερε να κλαίει (2018). Και ένα επεισόδιο στον φυσικό παράδεισο, στο Μ’αγαπάς;

Ορισμένες ταινίες ή σεκάνς του σκηνοθέτη θέτουν το θέμα της ερωτικής δύναμης ή ανικανότητας του άντρα να ικανοποιήσει τη μοντέρνα γυναίκα. Το Μια μέρα τη νύχτα περιστρέφεται γύρω από μια παρέα επιπόλαιων και ερωτιάρηδων, μεγάλων αντρών, που έχουν συνεχώς στο μυαλό τους τις γυναίκες. Το φιλμ είναι μια νυχτερινή καλοκαιρινή, θερμή περιήγηση στις συνοικίες και στους ανθρώπους της οικείας, ανθρώπινης και ζεστής Αθήνας. Όχι τους οποιουσδήποτε ανθρώπους, αλλά αυτούς που, ανεξαρτήτως ηλικίας, είναι, σε τελική ανάλυση, διαθέσιμοι για ερωτοτροπίες και εφήμερες καθημερινές τέρψεις.

Στο Μια μέρα τη νύχτα παρακολουθούμε την κρυφή αγωνία των ώριμων αντρών έναντι του γήρατος, όταν η δυνατότητα για έρωτα σβήνει και απομένουν οι μνήμες και η αποζήτηση του χαμένου παρελθόντος. Στο Μ’αγαπάς; ο πενηνταπεντάρης ήρωας τσαλαβουτάει στις απαγορευμένες απολαύσεις, με επώδυνο τρόπο που τον οδηγεί στο χαμό του. Η μεγάλη ηλικία συνδέεται με τη μοναξιά π.χ. στο Ταξίδι του μέλιτος. Όμως ακόμη κι ένας νέος μπορεί να βιώσει το πικρό συναίσθημα της μοναχικότητας π.χ, στους Απέναντι. Στις νεαρές ηλικίες η σύνδεση του έρωτα με τον θάνατο απορρέει από τις ακρότητες που επιλέγουν να ζήσουν οι ήρωες, όπως στην Ελεύθερη κατάδυση. Στους ηλικιωμένους, όμως, ο δεσμός του θανάτου με τον έρωτα αποτελεί σταθερή συντεταγμένη (Μ’αγαπάς;, Ταξείδι του μέλιτος και με υπολανθάνοντα τρόπο στο Μια μέρα τη νύχτα).

Στο πρώτο φιλμ του Πανουσόπουλου, Ταξίδι του μέλιτος παρακολουθούμε μια ομάδα μεσηλίκων που πάνε στη Λίμνη του Καϊάφα για να κάνουν θερμά λουτρά και να ξοδέψουν τον μάλλον άχρηστο, διαθέσιμο χρόνο τους. Κουτσομπολεύουν, περνούν άσκοπα τον καιρό τους, κουβεντιάζουν χωρίς ορισμένο αντικείμενο, εν τέλει απλώς για να ξορκίσουν το θάνατο. Αφού έχουν πια γεράσει, η ζωή τους είναι μάλλον άχαρη, χωρίς περιεχόμενο και στόχους, περνά ανέμελα μα αργά, χωρίς πυξίδα. Κάθε τόσο παίρνουν το καράβι για να περάσουν μια λίμνη που θυμίζει την Αχερουσία. Βρίσκονται κοντά στον θάνατο και γι’ αυτό δεν μπορούν να χαρούν με ενθουσιασμό και ζέση τη ζωή τους. Η ζωή περνά δύσκολα αφού τελειώσει ο έρωτας, μονολογεί μια από τις ηλικιωμένες γυναίκες.

Η Αλέκα Παΐζη και ο Σταύρος Ξενίδης στην πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Γιώργου Πανουσόπουλου, «Ταξίδι του μέλιτος» (1979).

Οι ταινίες του που μας άρεσαν περισσότερο ήταν οι τέσσερεις πρώτες, Ταξίδι του Μέλιτος, Οι απέναντι, Μανία, Μ’αγαπάς και η Τεστοστερόνη.

* Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, «Ο έρωτας στο σινεμά» (εκδ. Αιγόκερως).