Για την ταινία της Αμέρισσας Μπάστα «Μικρές Ανάσες» (Life in a beat), η οποία διακρίθηκε στο φετινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με τρία βραβεία.
Γράφει ο Φίλιππος Χατζίκος
Όπως κάθε χρόνο, στο φετινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης πραγματοποιήθηκε η ελληνική πρεμιέρα του μεγαλύτερου μέρους των ταινιών ελληνικής παραγωγής. Παρά τον διεθνή χαρακτήρα του, το ΦΚΘ εξακολουθεί να περιλαμβάνει και το «Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου» ως ξεχωριστό τμήμα του και παραμένει ο διαχρονικά σημαντικότερος θεσμός για το ελληνικό σινεμά. Από όλες τις ταινίες που είδαμε στο πλαίσιο του 66ου ΦΚΘ, ξεχωρίσαμε το «Life in a beat» της Αμέρισσας Μπάστα.
Η βιοπάλη μιας νεαρής εργαζόμενης
Η Λένα είναι μια νεαρή κοπέλα που πασχίζει να τα βγάλει πέρα σε όλους τους τομείς. Στη δουλειά της στο σούπερ μάρκετ, η καινούρια διοίκηση του οποίου εγγυάται ότι δε θα προβεί σε απολύσεις, σπέρνοντας ωστόσο την αβεβαιότητα στους εργαζόμενους. Στο θορυβώδες μικρό σπίτι της, όπου ζει με τον άνεργο πατέρα της, τη σύζυγό του, που έχει μετατρέψει την οικία σε χώρο εργασίας και τον μικρό αδερφό της. Ένα μέρος του μισθού της πηγαίνει διαρκώς στον πατέρα της, δανεικά και αγύριστα, ο οποίος εμπλέκεται σε διάφορες δουλειές του ποδαριού.
Σε αυτές τις συνθήκες, καλείται να διαχειριστεί μια απροσδόκητη εγκυμοσύνη, χωρίς την παραμικρή ψυχική υποστήριξη από τον απόμακρο σύντροφό της. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμα περισσότερο όταν η εγκυμοσύνη αποδεικνύεται ο μόνος τρόπος να κρατήσει τη δουλειά της, καθώς το νομικό πλαίσιο εμποδίζει την εταιρεία να τερματίσει (και) τη δική της σύμβαση, για όσο τουλάχιστον διαρκεί αυτό το προστατευτικό πλαίσιο.
Το «Life in a beat» αντιλαμβάνεται τη βιοπάλη υπό τους πλέον σύγχρονους όρους, σαν έναν αγώνα απέναντι στον αφανισμό κάθε προοπτικής. Η Αμέρισσα Μπάστα, στο μεγάλου μήκους ντεμπούτο της και μετά από μια αξιοσημείωτη καριέρα στη μικρή φόρμα, διατηρεί πάντοτε το βλέμμα στο μέλλον, ακόμα και όταν οι καθημερινές μάχες της Λένας μοιάζουν ατέρμονες. Πρωταρχικό μέλημα της ηρωίδας, άλλωστε, προτού ανακύψει το ζήτημα της κύησης, είναι να αποδράσει από τους τοίχους της οικογενειακής εστίας, να δραπετεύσει από τη φασαρία και τις συνεχείς εντάσεις του σπιτιού, να βρει ένα μικρό διαμέρισμα που θα αποτελέσει τον πρώτο πραγματικά δικό της χώρο. Ο αγώνας για το μέλλον, λοιπόν, είναι ο αγώνας για αυτοκαθορισμό απέναντι σε όλα εκείνα απειλούν να διαμορφώσουν τη ζωή της Λένας, χωρίς όμως να είναι αποτέλεσμα δικών της επιλογών.
Ματαίωση των αρρενωπών αφηγημάτων
Για να μπορέσει, όμως, να χαράξει μια δική της διαδρομή, μέσα από τις συνεχείς αντιξοότητες που καλείται να υπερβεί μια γυναίκα από το συγκεκριμένο ταξικό και οικονομικό περιβάλλον, η Λένα πρέπει να βιώσει εν τοις πράγμασι τη ματαίωση των αρρενωπών αφηγημάτων. Ο πατέρας της, με το επιβλητικό παρουσιαστικό και την νευρώδη περσόνα του, είναι μια χαοτική παρουσία, ένας άνθρωπος στον οποίο όχι απλώς εκείνη δε μπορεί να στηριχθεί, αλλά συνεχώς εφευρίσκει νέους τρόπους να περιπλέξει τη ζωή της κόρης του. Ο σύντροφός της, από την άλλη, υποσχόμενος απλώς την οικονομική συνεισφορά του στη διακοπή της κύησης, είτε λάμπει δια της απουσίας του, είτε επιχειρεί να πατρονάρει προδήλως τη Λένα. Με άλλα λόγια, αμφότεροι αδυνατούν να παράσχουν την ελάχιστη ψυχική συνδρομή στον αγώνα της.
Η όποια βοήθεια θα αναζητηθεί στην αλληλεγγύη που αναδύεται μετά τη διάψευση των προσδοκιών, που δεν παρέχεται από θέση έμφυλης ισχύος, αλλά από τον Στέλιο, τον κουίρ φίλο και συνάδελφο της δοκιμαζόμενης πρωταγωνίστριας που θα σταθεί στο πλευρό της, αφήνοντάς της τον αναγκαίο ζωτικό χώρο και θα απαιτήσει από αυτήν ακριβώς το ίδιο: μια ισότιμη σχέση και τίποτα πιο πολύπλοκο. Συμβολικά, η παρουσία του Στέλιου είναι αδέσμευτη από τις επιταγές της αρρενωπότητας, αφού το αφήγημα που κομίζει η αρρενωπή παρουσία στη ζωή της ηρωίδας έχει καταρρεύσει οριστικά.
Μη προνομιούχα σώματα και εργασία
Έχουσα ήδη στερηθεί την παιδική της ηλικία μετά την πρόωρη απώλεια της μητέρας της, όπως μας υπονοεί το σενάριο που συνυπογράφει μαζί με τη Μπάστα ο Δημήτρης Νάκος, η Λένα βλέπει και τα νεανικά της χρόνια να οδηγούνται στο ίδιο αδιέξοδο. Αναλαμβάνει δυσανάλογες οικονομικές και οικογενειακές ευθύνες με βάση την ηλικία της. Πρέπει να σταθεί σαν κηδεμόνας του αδερφού της, καθώς η μητέρα του δουλεύει σκληρά για δυο. Είναι όμως και μια πιθανή γονέας, καθώς δυσκολεύεται στην τελική επιλογή μπροστά σε ένα ασύλληπτο δίλημμα: ή πραγματοποιεί την άμβλωση και χάνει τη δουλειά της ή γεννάει, γίνεται μητέρα στα είκοσι και κρατάει τη δουλειά της για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Ανήκει, άλλωστε, από ταξικής σκοπιάς, στην κατηγορία των μη προνομιούχων σωμάτων, αυτών που βλέπουν την αγορά εργασίας να τα περιφρονεί ως αναλώσιμα και τη μητρότητα, εκτός των άλλων, σαν μια δέσμευση στη διαιωνιζόμενη ανέχεια.
Μέσα από έναν δυναμικό χαρακτήρα, μια γυναίκα που δεν το βάζει κάτω, που διαθέτει μέσα της τη σπίθα της αντίστασης, η δημιουργός φωτίζει πολύπλευρα το γυναικείο βίωμα με τις συγκεκριμένες κοινωνικοικονομικές καταβολές. Τοποθετεί το κοινό στη θέση της Λένας, τέμνοντας οριζόντια τους όρους της καθημερινότητάς της και χωρίς να επιφορτίζει το φιλμικό κείμενο με διδακτισμό και σχηματικό καταγγελτικό λόγο. Αφουγκράζεται την αγωνία της για ζωή, τη συνεχή αναζήτηση μιας χαραμάδας αισιοδοξίας, σύμφυτη με τη νιότη της, και την οργή της. Δεν συνθέτει κάποιο κινηματογραφικό μανιφέστο, αντίθετα συλλαμβάνει τη βία της μόνιμης επισφάλειας, τον ψυχικό αντίκτυπο της στεγαστικής κρίσης (το πλέον επίκαιρο ζήτημα στη χώρα), το πείσμα μιας νέας γυναίκας που διατηρεί τη φλόγα ζωντανή απέναντι σε ένα ολόκληρο σύστημα που επιχειρεί να τη σβήσει.
Ύμνος στην ανθρώπινη δύναμη της υπέρβασης
Η Αμέρισσα Μπάστα μας ξεναγεί στον κόσμο της ηρωίδας με κάμερα που πάλλεται και ρυθμό που εντείνει το ασφυκτικό κλίμα. Το ύφος της παραπέμπει στα ανθρώπινα δράματα των αδερφών Νταρντέν, με τη σημαντική διαφοροποίηση της μουσικής που προσδίδει έναν εκρηκτικό λυρισμό στην αφήγηση και μια μοναχική διέξοδο στην ηρωίδα. Καταγράφει επίμονα τους μάταιους τριγμούς μεταξύ των υπαλλήλων του σούπερ μάρκετ, υπό το κράτος της εργοδοτικής τρομοκρατίας, που υποδεικνύουν τη Λένα σαν πηγή των δεινών τους. Κινηματογραφεί το σπίτι σαν ένα κλουβί από το οποίο εκείνη πρέπει επειγόντως να ξεφύγει, το μέρος όπου οι διαρκείς απαιτήσεις δεν την αφήνουν να σηκώσει κεφάλι, όπου ένα ζωντανό ναυάγιο, ο πατέρας της, λειτουργεί σαν θλιβερή υπενθύμιση όσων έπονται και ο αδερφός της εμβαπτίζεται στη μιζέρια των διαρκών συγκρούσεων και της ανημποριάς.
Απέναντι σε όλα αυτά, στο μοτίβο που τίκτεται εντός των τειχών της εργασίας και του διαμερίσματος, η δημιουργός παραθέτει έναν σκληροτράχηλο ύμνο στην ανθρώπινη δύναμη της υπέρβασης των ορίων και των προδιαγεγραμμένων διαδρομών. Στο «Life in a beat», η ελπίδα είναι συνυφασμένη με την εσωτερική ανάγκη μιας γυναίκας να απελευθερωθεί από τις συνθήκες, να διαρρήξει οριστικά τα δεσμά, να αρθεί πάνω από το ύψος στο οποίο την καταδικάζουν. Σύμμαχός της η ειλικρινής φιλία, η αλληλεγγύη και η πίστη σε ένα μέλλον που, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι γραμμένο εκ των προτέρων.
*Ο ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΧΑΤΖΙΚΟΣ είναι κριτικός κινηματογράφου, μέλος της Π.Ε.Κ.Κ.
