Είδαμε το «Oh, Canada» του Πολ Σρέιντερ (κριτική) – Ταξίδι στην ουτοπία με όχημα τη διαρραγείσα μνήμη

Ο Λέοναρντ Φάιφ είναι ένας καταξιωμένος ντοκιμαντερίστας που βρίσκεται στο κατώφλι του θανάτου, πάσχοντας από μια ανίατη μορφή καρκίνου. Ενώ παραμένει σε κατάκλιση στο σπίτι του στο Μόντρεαλ, με συντροφιά τη σύζυγό του Έμμα, καλείται να δώσει μια τελευταία συνέντευξη στο πλαίσιο ενός ντοκιμαντέρ που επιμελείται μια ομάδα πρώην μαθητών του. Η σκαλέτα του φιλμ είναι διαμορφωμένη έτσι ώστε να αναδείξει το καλλιτεχνικό μέγεθος του Φάιφ και το σθένος της προσωπικότητάς του, όπως αποκαλύπτεται από τις κλεφτές ματιές στην προσωπική του ζωή. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα έργο που θα θεμελιώσει τον μύθο του.

Ο Φάιφ, όμως, με το που αντικρίζει την κινηματογραφική κάμερα, αντιπαρέρχεται πλήρως τον σχεδιασμό της ομάδας. Αρχίζει να καταδύεται στις προσωπικές του μνήμες, δρασκελίζοντας ανάμεσα σε μυστικά, ψέματα, φαντάσματα και φαντασιακές κατασκευές του παρελθόντος.

Η εξαντλητική εξομολόγηση ως απόρροια του φόβου του θανάτου

Το θρησκευτικό στοιχείο είναι παρόν καθ’ όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του Πολ Σρέιντερ. Συχνά, μάλιστα, εκδηλώνεται στα έργα του με τη μορφή κάποιας εξομολόγησης, σε ένα χρονικό σημείο όπου πλέον η ανασκόπηση είναι μονόδρομος για τον βασανισμένο από τις Ερινύες ήρωα. Στο «Oh, Canada» συναντούμε την αποθέωση αυτού του μοτίβου. Ο Φάιφ βρίσκεται στα τελευταία μέτρα της διαδρομής, κοιτά κατάματα τη θνητότητα και ο φόβος του θανάτου τον ωθεί σε μια εξομολόγηση που κανείς δεν ανέμενε από αυτόν. Ο δρόμος προς την «αθανασία» ήταν στρωμένος, το ντοκιμαντέρ θα εκτόξευε τον θρύλο του στο πάνθεον των Καναδών κολοσσών της τέχνης, δίπλα στον Γκλεν Γκουλντ, όπως χαρακτηριστικά υπόσχεται ο σκηνοθέτης της ταινίας. Το μόνο που χρειαζόταν από εκείνον ήταν να επικυρώσει με αυτήν την κινηματογραφική διαθήκη το επίσημο αφήγημα γύρω από το άτομό του.

Ο Φάιφ, κατά την επίσημη εκδοχή των γεγονότων της ζωής του, εγκατέλειψε την Αμερική για τον Καναδά προκειμένου να αποφύγει την υποχρεωτική στράτευση και συνακόλουθα το μέτωπο του πολέμου στο Βιετνάμ. Διέγραψε λαμπρή πορεία ως ένας ακτιβιστής του κινηματογράφου τεκμηρίωσης, πάντοτε στην πρώτη γραμμή του αγώνα, καυτηριάζοντας τα κακώς κείμενα καναδικών κραταιών θεσμών όπως η Εκκλησία ή οι τεράστιες εταιρείες. Λίγο προτού παραδοθεί οριστικά στην ιστορία ως ο γενναίος δημιουργός που δε δίστασε να τα παρατήσει όλα και να συγκρουστεί προκειμένου να μείνει συνεπής στις ιδεολογικές του καταβολές, ο Φάιφ επιτίθεται στο ίδιο το είδωλό του, όπως απεικονίζεται σε αυτόν τον παραμορφωτικό «καθρέφτη», για να αναφερθούμε και στο ταρκοφσκικό έργο που διαβάζουμε ανάμεσα στις επιρροές του Σρέιντερ.

Ο Φάιφ αναγνωρίζει ότι ετοιμάζεται να παραδοθεί στην οριστική λήθη και η σκέψη ότι η αληθινή του ταυτότητα θα παραμείνει για πάντα στη σκιά του αφηγήματος του προκαλεί προθανάτιο πανικό.

Ο ετοιμοθάνατος ήρωας, βέβαια, δεν στρέφεται εναντίον του εαυτού του προκειμένου να ζητήσει τη συγχώρεση ή να αποκαταστήσει την αλήθεια, διασώζοντας την ύστατη ώρα το ελάχιστο απόθεμα ειλικρίνειας στην ψυχή του. Ο Φάιφ αναγνωρίζει ότι ετοιμάζεται να παραδοθεί στην οριστική λήθη και η σκέψη ότι η αληθινή του ταυτότητα θα παραμείνει για πάντα στη σκιά του αφηγήματος του προκαλεί προθανάτιο πανικό. Απαιτεί η Έμμα να βρίσκεται αδιάκοπα παρούσα στο άτυπο στούντιο που έχει στηθεί στο σπίτι τους και όταν εκείνη ενίσταται πως τα γνωρίζει ήδη όλα, της αντιτείνει ότι δεν ξέρει τίποτα. Ο Φάιφ βιώνει την παρουσία της συζύγου του ως τη μόνη εγγύηση ότι ο πραγματικός του χαρακτήρας θα επιβιώσει μετά τον θάνατό του. Αναγνωρίζει ως κομμάτι του όλα τα τραύματα που προκάλεσε σε άλλους, όλες τις ματαιωμένες προοπτικές που για μια στιγμή έμοιαζαν σαν τη γη της επαγγελίας, τους ανθρώπους που εγκατέλειψε ξαφνικά και εν τέλει την ντροπή που φωλιάζει στην ψυχή του και τα δεσμά της σφίγγουν ασφυκτικά λίγο πριν την αυλαία. Όλα αυτά θέλησε να μοιραστεί μαζί της, υπό τη σιωπηρή επίβλεψη της κάμερας.

Η διαρραγείσα μνήμη του αφερέγγυου αφηγητή

Μεγαλύτερη τροχοπέδη στον αγώνα του Φάιφ είναι η επίπτωση που έχει η ασθένεια, τα φάρμακα και η ηλικία στη μνήμη του. Η αναδρομή είναι εξ’ ορισμού ατελής, αν όχι ατελέσφορη, ο ίδιος ως αφηγητής είναι καταδικασμένος να είναι αφερέγγυος, καθώς μεγάλο μέρος των γεγονότων που ανακαλεί προκύπτει στην πορεία κατασκευασμένο ή γεμάτο αντινομίες. Η Έμμα ζητά να διακοπεί άμεσα η κινηματογράφηση, καθώς όσα αφηγείται ο Λέοναρντ είναι προϊόν ενός ταραγμένου νου, εκείνος όμως επιμένει. Άλλωστε, δεν μπορούμε να ξέρουμε σε ποιο βαθμό επιχειρεί να τον προστατέψει από τους σκελετούς στην ντουλάπα του ή κατά πόσο όντως ευσταθεί ο ισχυρισμός της και ο Φάιφ έχει περιέλθει σε μια συνθήκη απόλυτης σύγχυσης. Το κρυπτικό κείμενο της ταινίας δεν επιτρέπει καμία βεβαιότητα επ’ αυτού, πολλά από τα εξιστορούμενα θυμίζουν περισσότερο απωθημένα παρά συμβάντα. Ωστόσο, η ουσία βρίσκεται στο συναισθηματικό αποτύπωμα που δημιουργούν στο αφηγηματικό υποκείμενο, αυτό δεν επιδέχεται σταθμίσεων, είναι πέρα έως πέρα πραγματικό.

Ο Σρέιντερ στιλιζάρει έντονα τις αναδρομικές αφηγήσεις, με την ονειρώδη μουσική επένδυση του Phosphorescent και τη σποραδική ασπρόμαυρη φωτογραφία, με εναλλαγές στις αναλογίες του κάδρου και μεγάλη ποικιλομορφία στη χρωματική του παλέτα που τονίζει την αντίστιξη ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν. Το πρώτο έχει τη θέση της ζοφερής πραγματικότητας που ορίζεται από το τέλος που ζυγώνει, το δεύτερο παρουσιάζεται ως ανάμνηση πασπαλισμένη με τη χρυσόσκονη μιας σύνθετης νοσταλγίας. Η φυσιογνωμική ανομοιότητα μεταξύ Ρίτσαρντ Γκιρ και Τζέικομπ Ελόρντι αμβλύνεται χάρη στην αφοσίωση των δύο ηθοποιών, οι οποίοι υποδύονται τον Φάιφ σε διαφορετικά ηλικιακά στάδια, σε κοινές ερμηνευτικές αποχρώσεις. Άλλωστε, το τέχνασμα της εμφάνισης του Φάιφ με τη μορφή του Γκιρ σε κάποιες αναδρομές νοηματοδοτεί μια σημαντική φράση του ήρωα, πως «όταν δεν έχεις μέλλον, το μόνο που σου απομένει είναι το παρελθόν σου». Ο Φάιφ επανακτά το δικαίωμα στο παρελθόν του, γκρεμίζοντας την περίτεχνη κατασκευή με την οποία αντικατέστησε την ίδια του την ταυτότητα.

Έτσι, μαζί με τα κρίματα του ήρωά του, τις απιστίες, τις προδοσίες και τον φόβο της δέσμευσης που τον συνόδευε παντού, εκθέτει και την άγουρη επαναστατικότητα της δεκαετίας του 1960 με το beatnik άρωμά της (...)

Σε αυτόν τον χορό της αδύναμης μνήμης μπορεί να μην υπάρχει η στοιχειώδης συνοχή, αλλά όσο ο Λέοναρντ περιδιαβαίνει ανάμεσα στους ανθρώπους και στα τοπόσημα της νιότης του, ο Σρέιντερ ζωγραφίζει το πορτρέτο μιας εκδοχής της Αμερικής στην οποία ενηλικιώθηκε ο χαρακτήρας. Έτσι, μαζί με τα κρίματα του ήρωά του, τις απιστίες, τις προδοσίες και τον φόβο της δέσμευσης που τον συνόδευε παντού, εκθέτει και την άγουρη επαναστατικότητα της δεκαετίας του 1960 με το beatnik άρωμά της, τον αντικομφορμισμό που παρέμεινε έωλος και το πολιτισμικό αποτύπωμα που αποτελεί εν μέρει μεταγενέστερη κατασκευή και αποκύημα συλλογικής αντίληψης, περίπου όπως και το παρελθόν του ίδιου του Φάιφ.

Η σημασία της κάμερας

Σε αυτό το ιδιόμορφο εξομολογητήριο, οι υπόλοιποι παριστάμενοι αποτελούν διακοσμητικά στοιχεία που απλώς πυροδοτούν ασυνάρτητες σκέψεις στο μυαλό του Φάιφ. Ακόμα και οι εκκλήσεις της Έμμα για διακοπή αυτής της πένθιμης καταγραφής αποδεικνύουν ότι αδυνατεί να συμβαδίσει με τις νοητικές περιστροφές του συζύγου της. Η σημαντική παρουσία στον χώρο είναι αυτή της ίδιας της κάμερας που προσφέρει στον Λέοναρντ μια γνώριμη πλατφόρμα. Η συνέντευξη λαμβάνει χώρα με τη χρήση μιας μεθόδου που εφηύρε ο ίδιος ο Φάιφ, που θυμίζει έντονα το Interrotron του Ερολ Μόρις. Το πρόσωπο που δίνει τη συνέντευξη κοιτάει ευθεία στην κάμερα και εκεί αντικρίζει το πρόσωπο του ανθρώπου που θέτει τις ερωτήσεις. Μετά από δεκαετίες όπου ο κινηματογραφικός φακός στάθηκε σύμμαχος του ντοκιμαντερίστα στον ακατάβλητο αγώνα για την αναζήτηση και την αποκατάσταση της αλήθειας, την ύστατη ώρα στέκεται απέναντί του, με τον ίδιο ακριβώς σκοπό.

Οι εικόνες που καταγράφει η κάμερα σχηματίζουν μία ανάγλυφη αντίθεση με όσα εξιστορεί ο καταπονημένος ήρωας. Όσο εκείνος επιχειρεί μάταια να αποτυπώσει τις περασμένες εμπειρίες και τα παρελθόντα διακυβεύματα των επιλογών του, τόσο ο φακός εστιάζει σε έναν άνθρωπο που συγχέει πρόσωπα και υποπίπτει σε χρονικές ανακολουθίες και μυθεύματα. Η κάμερα επιφυλάσσει για τον Φάιφ το πιο σκληρό της πρόσωπο, όχι όμως επειδή καταγράφει τα φορτία ενός παρελθόντος γεμάτου τύψεις, αλλά επειδή αποτυπώνει τη σημερινή συνθήκη όπως ακριβώς είναι, ένα σώμα που καταπίπτει και ένα μυαλό που λοξοδρομεί ανεξέλεγκτα.

Ο Καναδάς ως μεγάλη ουτοπία

Στην ελλειπτική κινηματογραφική γλώσσα του «Oh, Canada», ο Καναδάς είναι η ουτοπία, ο ονειρικός προορισμός της απόδρασης. Μία απέραντη γη την οποία ο Λέοναρντ Φάιφ διέσχισε πάντοτε ως αυτοεξόριστος, μια υπενθύμιση της μεγάλης φυγής του. Ένα μέρος όπου μπόρεσε να σταθεί, δημιουργώντας μια νέα ταυτότητα, αλλά όχι να ριζώσει, όσο απλόχερα και αν του προσέφερε τη φιλοξενία του. Όπως σε κάθε δημιουργία του Πολ Σρέιντερ, οι αναφορές του σφραγίζουν το κείμενο της ταινίας. Το αποτύπωμα του Ρομπέρ Μπρεσόν είναι πάντοτε αισθητό στον τρόπο που ο ήρωας αναζητά το μονοπάτι προς την εξιλέωση. Οι «Άγριες φράουλες» του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν συνιστούν μια ολοφάνερη επιρροή στη φόρμα, αλλά και στο περιεχόμενό, με τον δύστροπο γηραιό πρωταγωνιστή που καταβυθίζεται στα περασμένα.

Το ελεγειακό φιλμ του Πολ Σρέιντερ, όμως, είναι αφιερωμένο στον εκλιπόντα Ράσελ Μπανκς, τον Αμερικανό συγγραφέα του βιβλίου Foregone που αποτέλεσε την πρώτη ύλη για την ταινία. Ο τίτλος Oh, Canada (μτφρ. Άννα Μαραγκάκη, εκδ. Πόλις), με τον οποίο κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα στα ελληνικά, είναι αυτός που ο Μπανκς προτιμούσε.

Οι δυο τους, άλλωστε, μοιράζονταν μια στενή φιλία και είχαν συνεργαστεί στο παρελθόν για το σενάριο μιας από τις ωραιότερες ταινίες του Πολ Σρέιντερ, του Affliction, το οποίο γυρίστηκε στον Καναδά. Η συγκινητική αφιέρωση που επιφύλασσε ο Σρέιντερ στον Μπανκς, που απεβίωσε το 2023 από καρκίνο, ήταν το πλέον κατάλληλο φινάλε σε αυτό το πρισματικό κινηματογραφικό πορτρέτο ενός βασανισμένου καλλιτέχνη.

*Ο ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΧΑΤΖΙΚΟΣ είναι κριτικός κινηματογράφου, μέλος της Π.Ε.Κ.Κ.

Διαβάστε εδώ κριτική του Κώστα Καλτσά για το μυθιστόρημα του Oh, Canada του Ράσελ Μπανκς.