«Αποκατεστημένο» το έργο του Gregory Markopoulos στο Temenos στη Λυσσαρέα Αρκαδίας – προδημοσίευση του δοκιμίου του «Προς μια τέλεια τάξη»

Temenos 2024

Γράφει ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος

Από τις 27 έως τις 30 Ιουνίου γίνονται φέτος –για 6η φορά– οι προβολές του Temenos [https://www.thetemenos.org/] στη Λυσσαρέα της Αρκαδίας, μετά από την ίδρυσή του το 1980-82 και την επανενεργοποίησή του το 2004 – ακολούθησαν οι διοργανώσεις του 2008, του 2012, του 2016 και του 2022. Θα προβληθούν σε διεθνή πρώτη οι αποκατεστημένοι Κύκλοι (Orders) XV-XVIII του περίφημου φιλμ Ενιαίος (1947-91) του ελληνοαμερικανού κινηματογραφιστή Gregory Markopoulos (1928-1992), γυρισμένου σε 16mm, συνολικής διάρκειας 80 ωρών, που ο καλλιτέχνης μόνταρε αλλά δεν πρόλαβε να τυπώσει πριν από τον θάνατό του.

Το εγχείρημα του Ενιαίος είναι ένα μοναδικό εγχείρημα στην ιστορία της πρωτοπορίας – και όλου του κινηματογράφου. Είναι μια ταινία που ανακεφαλαιώνει όλο το έργο του δημιουργού της (περισσότερες από 40 ταινίες, με πιο γνωστές τις Psyché, 1947, Swain, 1950, Twice a Man, 1963, The Illiac Passion, 1967, Himself as Herself, 1967, Eros, O Basileus, 1967, Bliss, 1967, Gammelion, 1968, The Mysteries, 1968, Portrait of Gilbert & George, 1975, κ.ά.), ενσωματώνοντας μικρά αποσπάσματα από την κάθε μία, μαζί με ανέκδοτο κινηματογραφικό υλικό. Η συμμετοχή τους στο μονταρισμένο φιλμ είναι συνειδητά ελάχιστη: τα μεγαλύτερα διαστήματα των Κύκλων του αποτελούνται από ακολουθίες μαύρων, ή λευκών καρέ, μεταξύ των οποίων μόλις που αναφαίνονται, μετά από αρκετό χρόνο, ασπρόμαυρα ή έγχρωμα αποσπάσματα από κάθε έργο διάρκειας λίγων δευτερολέπτων. Το Ενιαίος συγκροτεί, έτσι, ένα μετείκασμα, ένα φιλμ-αρχείο ή φιλμ-μνήμη όλων των ταινιών που δημιούργησε ο Μ. και που έχουν δει, ή δεν έχουν δει ξανά, σε κανονική μορφή οι θεατές.

Με αφορμή τη φετινή διοργάνωση αναδημοσιεύουμε εδώ ένα απόσπασμα από το Πρόγραμμά της μεγάλου σχήματος που εξέδωσαν και φέτος οι εκδόσεις Άγρα: το δοκίμιο του Μαρκόπουλος «Προς μια τέλεια τάξη» (Towards a Complete Order). Το κείμενο γράφτηκε στο ιστορικό, ορεινό Champéry στα σύνορα Γαλλίας-Ελβετίας το 1974, την εποχή ακριβώς που ο Μαρκόπουλος συλλαμβάνει την ιδέα να ιδρύσει στην ορεινή Λυσσαρέα της Αρκαδίας, τόπο καταγωγής του μετανάστη-πατέρα του, ένα «Τέμενος», έναν προστατευμένο, ιερό χώρο-βιβλιοθήκη και αρχείο, όπου θα μπορούν να υπάρχουν και να προβάλλονται οι ταινίες του ίδιου και του Robert Beavers, μόνον εκεί.

Το κείμενο είναι ενδεικτικό για τις ιδέες του Μαρκόπουλος για την έννοια του δημιουργού και την καλλιτεχνική πράξη. Το έργο τέχνης παράγεται απροϋπόθετα, εν είδει φυσικού δικαίου, από την Πρόθεση του δημιουργού, που είναι ιερή όταν είναι γνήσια – δημιουργός μπορεί να είναι «ο Εκλεκτός». Η λειτουργία της φιλμικής πράξης πρέπει να μένει μακριά από τις στρεβλώσεις της ιδιωτικής προστασίας, της κοσμικότητας, της πολιτικής και του «βρώμικου χρήματος» της κατανάλωσης. Η καλλιτεχνική πρόθεση οφείλει με τη σειρά της να μένει αμόλυντη από την αλληλεπίδρασή της με μη-συνειδητούς θεατές, που κατακτούν τη Φιλμική τους Συνείδηση όταν προσέρχονται στο Τέμενος. Στο βαθμό που η συνθήκη αυτή εκπληρώνεται, η πρόθεση του καλλιτέχνη και οι θεατές της να συναντιούνται ελεύθερα, μέσα από αμοιβαίο σεβασμό, τότε και μόνο τότε ο (Μελλοντικός Εκλεκτός) θεατής μπορεί να γευθεί γενναιόδωρα τη χαρά των καρπών της δημιουργίας. Μια διαδικασία που η Νεοϋορκέζα κριτικός Rebekah Rutkoff, αντιπαρέβαλε σ’ ένα άρθρο της με την Εγκοίμηση στο ιερό της Επιδαύρου, με τη θεραπευτική χρήση του ύπνου που εφαρμοζόταν υπό τη φροντίδα του θεού Ασκληπιού.

Προς μια τέλεια τάξη *
(Towards a Complete Order)

Γράφει ο Gregory Markopoulos (1928-1992)

I
Υπάρχει ένας μικρός καταρράκτης εδώ, κι εκεί, πιο ψηλά ένας άλλος, και πιο ψηλά πολλές άλλες νεροσυρμές. Μας ενθαρρύνουν. Η απόσταση ενθαρρύνει την ανάβαση προς το Μέλλον. Φυσικά τίποτα δεν φαίνεται μακρινό. Τα πεύκα στέκουν ακίνητα. Η απόσταση.

Εκεί που τα σύννεφα μοιάζουν να χωρίζονται, ξανασμίγουν, έπειτα χωρίζονται ξανά, αποκαλύπτοντας κορυφές κι από πίσω τους άλλες κορυφές. Εμπιστοσύνη. Ελπίδα. Κάθε τι επαναλαμβάνεται όπως μια κοκκινωπή ακτίνα φάρου τη νύχτα.

Η ελευθερία να φτιάχνεις ταινίες είναι προνόμιο λίγων εκλεκτών Ατόμων. Αυτό δεν γίνεται μέσω επιλογής αλλά μέσω Ουράνιων Συγκρούσεων. Μοιάζει με τους άγνωστους ήχους· τους ήχους που πρέπει να ψάξεις για να τους βρεις. Τους ήχους μακριά απ’ τις οδύνες του Παρισιού. Τους ήχους μακριά από τις Οικογένειες του Κόσμου της Τέχνης που μεταχειρίζονται άσχημα τους υποτακτικούς και τους καλλιτέχνες τους. Τους ήχους μακριά από όσους πουλάνε καλλιτεχνική συγκατάβαση. Μακριά από τα μουσεία που έχουν μετατραπεί σε στούντιο. Μακριά από φιλμ φτιαγμένα με δόλιο τρόπο. Μακριά από βρώμικο χρήμα. Μακριά από μπαλζακικούς χαρακτήρες που κρατούν τον κόσμο ενωμένο μέσα από ψεύτικες ερμηνείες και προπαγάνδα. Κι άλλους ήχους ώσπου να εκπληρωθεί το δόγμα που είναι ένα βήμα προς το απόλυτο Τέμενος: Το δόγμα του Τεμένους είναι ότι η Φωνή είναι ο Θεατής ως Δέκτης [1]

Ρόμπερτ Μπήβερς, «Το φιλμ είναι κάτι ιδιαίτερο – δεν έχει τίποτα να κάνει με την Τέχνη ή τη λογοτεχνία». Είναι αλήθεια. H αλήθεια είναι να πούμε ότι το φιλμ είναι φιλμ. Τίποτα περισσότερο, τίποτα λιγότερο. Τα στρουκτουραλιστικά ψέματα εξαφανίζονται μαζί με το προπέτασμα καπνού· γιατί είναι ο σπινθήρας της φωτιάς που μετράει. Είναι οι σπινθήρες που κάνουν τη φωτιά ν’ ανάψει. Κάθε σπινθήρας είναι η αναποφασιστικότητα που μας οδηγεί στην ύστατη απόφαση. Αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να διδαχθεί, ούτε γίνεται αντικείμενο μαθητείας, ούτε μίμησης. Είναι η άυλη ανάσα της Οπτικής Δημιουργίας.

Το να μετράει κανείς κομμάτια μαύρου φιλμ προσβλέποντας στην ανάπτυξη της ταινίας σημαίνει να μένει σταθερός στη μοναχική ελευθερία της κινηματογραφικής πράξης. Είναι η αγάπη που είναι αναγκαία για τη δουλειά του. Ξέρω και νιώθω αν ένα κινηματογραφικό καρέ μου κάνει ή όχι. Το μήκος του είναι ανεξήγητο. Η διάρκειά του είναι ανεξήγητη. Τα συστατικά στοιχεία της κινηματογραφικής πράξης δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτά από τον κριτικό ή από τον θεατή. Ο κριτικός ή ο θεατής του κινηματογράφου δεν μπορούν να αντιληφθούν τα συστατικά στοιχεία του φιλμ περισσότερο απ’ όσο όλες τις όψεις ενός ανέμου που αλλάζει.

Ρόμπερτ Μπήβερς, «Δημιουργικό είναι μόνο ό,τι αναπτύσσεται…» Για τους λίγους που κατέχουν την ελευθερία της φιλμικής πράξης, δεν υπάρχει ανάγκη να πειραματίζονται. Πειραματίζομαι δεν σημαίνει αναπτύσσομαι· σημαίνει αποτυγχάνω· σημαίνει παρεκκλίνω από τις αβεβαιότητες του Μοντέρνου. Παρόλα αυτά ένα φιλμ μεγαλώνει όπως ένας άνθρωπος. Μεγαλώνει αθέατο. Το πιο πιθανόν είναι ότι μεγαλώνει σε απροσδόκητες στιγμές. Κι αν είναι στ’ αλήθεια φιλμ, μεγαλώνει μέσω Ασύλληπτων Καταστάσεων. Χωρίς αυτού του είδους την ανάπτυξη δεν έχει νόημα· ο ήλιος δεν μπορεί και δεν θα ρίξει ποτέ το φως του πάνω στον ακτινοβόλο καταρράκτη Για πάντα.

[…]

Σεφέρης, «Τα αγάλματα δεν είναι ερείπια – εμείς είμαστε τα ερείπια» (i)

ΙΙ
Έχει περάσει ο χρόνος όπου όλοι και ο καθένας μας μπορούσε να πάρει ό,τι ήθελε από μια ορισμένη μορφή Τέχνης, από ένα ορισμένο φιλμ. Αυτές οι δεκαετίες χάθηκαν, κι ακολούθησε η φτώχια της έκφρασης και της δημιουργίας, με το κοινό να αιωρείται στο θάνατό του σαν ύπαρξη που περιμένει, θαρρείς, τους υπέροχους ορθόδοξους άγγελους του Βυζαντίου να εμφανιστούν μπροστά στη μεγάλη Πρόθεση και την Τέλεια Τάξη του Τεμένους.

Με την έλευση του Εικοστού Πρώτου Αιώνα και την κατασκευή της ορθογώνιας θεμελίωσης του Τεμένους πριν η διάσημη ευλογία της Παναγίας του Ορσανμικέλε γίνει στη Θέα της εμπνευσμένης φωνής «Ένα τετράγωνο…», θα υπάρξει σεβασμός για την Πρόθεση των δημιουργών· για τα φιλμ του Μπήβερς και του Μαρκόπουλος: το Τέμενος με τον κατάλογο των ταινιών του. Για κάθε Τέχνη, για κάθε Φιλμ, για κάθε έργο υπάρχει μόνο μια πρόθεση που εξατμίζεται μόλις το έργο ολοκληρωθεί. Ανέρχεται και διαχέει την ευλογία της στο Μελλοντικό ακροατήριο· στον Μελλοντικό θεατή· στον Ευγενή Μελλοντικό Ιστορικό.

Πρέπει να κατανοήσουμε ότι αυτό που εκπορεύεται από την ενιαία αυτή Πρόθεση είναι να μην αντιπερισπαστεί, να μην μολυνθεί από την παρουσία του θεατή· εν προκειμένω, του φιλμικού θεατή, του Φιλμικού Θεατή του Τεμένους. Εκεί όπου η προέλευση είναι σίγουρη, το έργο είναι Το Έργο. Το Έργο δεν χρειάζεται καμία άλλη αιτιολόγηση πέρα από την ύπαρξή του· διότι είναι οι λαμπρές εσωτερικές αξίες που κάνουν δυνατή την ύπαρξή του. Έτσι, ο θεατής βρίσκεται εκεί όχι για να μετρήσει την ευφυία ή τη γενική κατανόησή του, αλλά για να γνωρίσει το έργο: για τη Συνείδηση του Φιλμ.

Η Συνείδηση του Φιλμ: η εμπειρία της Φιλμικής Συνείδησης σημαίνει να αναγνωρίσει κανείς ως φως, Ήχο και Εικόνα τις ηθικές ιδιότητες ενός συγκεκριμένου έργου του Μπήβερς ή του Μαρκόπουλος. Το φιλοσοφικό πρόσχημα ότι αυτό μπορεί να επιτευχθεί στα εμπορικά έργα, είναι ένας από τους χειρότερους παράγοντες της φιλμικής εκπαίδευσης, της φιλμικής ψυχαγωγίας. Τα εμπορικά φιλμ παλιώνουν γιατί προορίζονται να υπηρετούν έναν διεστραμμένο, ανυποψίαστο σκοπό. Αυτός ο σκοπός, αυτή η μεταμφίεση είναι η βασική αντίληψη όσων αγαπούν το φιλμ, καλλωπίζουν το φιλμ και αδυνατούν να καταλάβουν ότι το φιλμ σε λίγες μόνο περιπτώσεις έχει υπάρξει ως Φιλμ. Είναι οι καταστροφείς αυτής της όψης του φιλμ που χάθηκε: του Ενθουσιασμού. Που δεν υπάρχει πια ούτε για τον θεατή, ούτε για τον δημιουργό.

III
Η δημιουργία του Τεμένους έχει προχωρήσει όπως το πέσιμο του χιονιού κοντά στις πιο ψηλές κορυφές των Dents Du Midi. Οι χιονονιφάδες και το εναλλασσόμενο φως αποκάλυψαν την Αλήθεια Όλων των Εμφανίσεων. Μέρα με τη μέρα η Πρόθεση ξεκαθάρισε. Μετά το πρωινό, ταΐζοντας τα πουλιά, διανύοντας τη μέρα, και συχνά μετά από απροσδόκητα ταξίδια στο εξωτερικό με στόχο την ανύψωση του σκοπού του Τεμένους, το καλυμμένο ρεύμα της ενέργειας κύλησε ασταμάτητα με πολύ μεγάλο Κόστος· και, συχνά, όχι χωρίς τους κινδύνους του.

Αλλά ήταν εδώ, στα Dents Du Midi, που η αιφνίδια Απόφαση ελήφθη. Πάρθηκε μια ώρα, πριν από μερικές εβδομάδες, μετά το πρωινό, μετά από το τάισμα των πουλιών, αντικρύζοντας τον πανέμορφο καταρράκτη. Αναλάβαμε δράση. Απαλλαχτήκαμε από τις αφιερώσεις, τις αφήσαμε στο μυστήριο των αναδόχων τους. Και οι εκτυπώσεις που υπάρχουν σήμερα έγιναν αποκλειστικά κόπιες εργασίας, μια χειρονομία που ταιριάζει στους σπεκουλαδόρους του έργου μου, γνωστούς και άγνωστους.

Όταν ο μελλοντικός θεατής του Τεμένους αναρωτηθεί με ποιον τρόπο το κομψό τετράγωνο έγινε πραγματικότητα, μπορεί να αναζητήσει στα αρχεία του Τεμένους την πηγή της Επιτυχίας. Ένα στοιχείο που θα συνειδητοποιήσει είναι ότι το χρώμα είναι αυτό από το οποίο προέρχεται η λέξη Αγάπη. Με δικαιολογημένη Επικράτεια την Ελλάδα. Ο Μελλοντικός Εκλεκτός, θα καταλάβει ότι η Τέλεια Τάξη ήταν απαραίτητη και αναπόφευκτη· ότι με την αποσύνθεση της γενικής δημόσιας συνείδησης, η Κατεύθυνση Εξακριβώθηκε. Όπως η δύναμη και η θέα των σύννεφων σχηματίζονται στα Γρανιτένια Ύψη με Δύναμη Επιβολής, έτσι και η Μελλοντική Αρχιτεκτονική του Τεμένους: χώροι θέασης και ανάπαυσης ανάεροι πιο πολύ κι απ’ το πέταγμα των πουλιών.

Όπου οι καρδιές συναντούν το Φιλμ Δικαιωμένες!

Όπου τα πνεύματα συναντούν το Φιλμ Δικαιωμένα!


Στα μακρινά χρόνια ο Μελλοντικός Εκλεκτός [θεατής] του Τεμένους θα επαναλαμβάνει,

«Είναι σαν ουράνιο τόξο!» Γιατί είναι γι’ αυτόν που αξίζει που φτιάχτηκε. Θα είναι το χέρι του που αποκατέστησε και προστάτεψε χιλιάδες πόδια πρωτότυπου φιλμ. Στ’ αλήθεια θα είναι η φωνή του.

10 Αυγούστου 1974

Chalet Hortensia, Champéry

* Μετάφραση: Σωκράτης Καμπουρόπουλος

Σημειώσεις:
1. Robert Beavers
i. The Art of Poetry No.13 (Μια συζήτηση του Γιώργου Σεφέρη με τον Edmond Keeley) Paris Review No. 50, Fall 1970